Kásipker, Munaı servıstik kompanııalar odaǵynyń alqa tóraǵasy Rashıd Jaqsylyqov bir suhbatynda Vengrııadaǵy maldy soıý ádisine qatysty kózimen kórgen oqıǵany baıandap bergen edi.
– Sıyrdy baýyzdaǵan kezde bir tamshy qanyn jerge tamyzbady. Tamshylaǵan qandy arnaıy ydysqa tosyp aldy, balyqtarǵa jem retinde paıdalanady eken. Terisin muqııat óńdep, joǵary sapalysyn Italııaǵa jiberedi, ortashalaryn Túrkııaǵa eksporttaıdy. Bul jaqta etti súıeksiz satady eken, súıegin túgel maıdalap, untaǵyn dárýmen retinde qundyzdardyń tamaǵyna qosyp beredi, – dedi ol. Bul «Jumyrtqadan jún qyryqqannyń» úlgisi emeı nemene?! Osyndaı únemshildik, tapqyrlyqtyń qaı jeri jaman?!
Al bizde she? Atakásibimiz, babalarymyz myńǵyrtyp mal aıdaǵan dep maqtanatyn el osy tórt túliktiń ónimimen murtyn maılaǵany shamaly. Mal sońynda tań atyryp, kún batyryp júrgen aýyldaǵy aǵaıynnyń bári birdeı baıyp ketpegeni jáne ras. Sebebi mal basy jyl sanap kóbeıse de, ónimin tereńdetip óńdeý jaǵy áli aqsap tur. Qazaqstanda jyl saıyn 6 mıllıonǵa tarta iri qaranyń kem degende 1 mıllıonǵa jýyǵy, 16 mıllıon usaq maldyń 5 mıllıondaıy soıylady eken. Qany men súıegin qoıa turaıyq, terisiniń ózin kádege jaratsaq sapaly bylǵarymen respýblıkany túgel qamtýǵa, eksportqa shyǵaryp tabystyń astynda qalýǵa bolar edi. О́kinishke qaraı, qaldyqsyz tehnologııany meńgergen elderdiń kózine en baılyq bolyp elesteıtin shıkizattyń basym kópshiligi, ıaǵnı 7,5 mıllıon tonnaǵa jýyq teri óńdelmegen kúıi shetel asady. Oblystardaǵy 12 teri óńdeıtin zaýyttyń eshqaısysy tolyq qýatymen jumys istemeıdi. Teri qabyldaý isi jolǵa qoıylmaǵan, ónimniń basym kópshiligi árkimniń qorasynda týlaq bolyp taptalyp jatady.
Teri demekshi, Túrkııadaǵy qandastarymyzdyń arasynda teri óńdeý, bylǵary ónim shyǵarý isimen aınalysatyn jeke kásipkerler kóp eken. Onyń sebebi mynada kórinedi. О́tken ǵasyrdyń 30-jyldarynda taǵdyr jeli aıdap Túrkııaǵa kóship barǵan qandastarymyz kún kórý úshin atakásibin damytyp, teri óńdep, aýǵan jerinde úırengen ádisteri boıynsha etik jáne basqa da bylǵary buıymdar tigýmen aınalysypty. Solardyń urpaqtary búginde kásipti jetildirip, bylǵary kıimniń túr-túrin shyǵaratyn fabrıkalar, ony satatyn dúkender ashqan. Ondaı dúkender jelisi qazir Qazaqstanda da ashylyp jatyr.
Teri óńdeý isin jaı ǵana mysal retinde tilge tıek etip otyrmyz. Et pen súttiń de baǵasy qalada qymbattaǵanymen, aýylda áli arzan. Ony satý, túrli ónimder shyǵarý isi tolyqqandy jolǵa qoıylǵan joq. Damyǵan elder meńgerip jatqan qaldyqsyz tehnologııa, shıkizatty tereńdetip óńdeý úderisine qatysty ózimizge tanys dúnıe bolǵan soń aıtyp otyrmyz.
Taǵy bir mysal keltire keteıik. Otandyq munaı-gaz óndirisinde «Shell», «Chevron», «Agip» syndy álemge áıgili kompanııalardyń kómirsýtegin shıkizat kúıinde eksporttap, keıin shetelderde tereń óńdep, daıyn ónimge aınaldyryp elimizge qaıta ákelgende qoldanbaıtyn qazaq kemde-kem. Kóliktiń tejegish maıy, motor maıy sııaqty mashına maılary, onyń syrtynda dári-dármek, tyńaıtqysh, kaýchýk, boıaý deısiz be, ondaǵan taýar túrin shetelderden aldyramyz.
Aıtyp aıtpaı ne kerek, bir ǵasyr buryn Maǵjan aqyn jyrlaǵan «Aspan kókke asyp jatqan, óner-bilim kiltin ashyp jatqan» jurttar joqtan bar jasaýdy, bardan nar jasaýdy meńgerip alypty. Muny sarańdyq, usaq-túıekti maldaný emes, únemshildik dep túsingen abzal. Damyǵan elderdiń tájirıbesin úırenip, shıkizatty tereńdetip óńdeý degen trendke aınalǵan tirkesti is júzinde qoldanysqa engizbeıinshe, damýdyń dóńgelegin shyr aınaldyryp jatqan elderdiń ekpinine ilese almasymyz anyq.
Arnur ASQAR,
«Egemen Qazaqstan»
