Gúlshara Ábdiqalyqova: Áıelder – Táýelsizdik dáýiriniń tiregi

Mine, máńgilik ómirdiń, sarqylmas meıirim men jarqyn úmittiń belgisindeı tabıǵattyń taǵy bir keremet kezi – shýaqty kóktem de kelip jetti. Jan-júrekti jadyratatyn bul mereke ótken ǵasyrdan beri jer sharynyń ár qıyrynda 8 naýryz sa­ıyn atap ótiledi. Ony bári – jas ta, kári de kútip, daıyn­dalady. Halyqaralyq áıelder kúni bizdiń elde memlekettik merekeler arasyndaǵy tanymaldyǵy jóninen Jańa jylmen ǵana teńesedi desem, qatelespespin dep oılaımyn. 

Búginde kópshilik, sirá, bul kúnniń bastapqy tarıhyn umytyp ta ketse kerek. Al ol tipti de merekelik is-shara retinde bastalmaǵan. XX ǵasyr basynda álemdi óz quqyǵy úshin ún kótergen áıelder marshy dúr silkintip, olardyń jan-jaqty azattyǵy úshin bastalǵan qozǵalys paıda boldy. Qazir endi tarıhı beleske aınalǵan 1910 jyly Klara Setkın Halyqaralyq áıelder kúnin belgileýdi usyndy. Jer betindegi talaı ıdeologııalyq jáne formasııalyq silkinisterdi bastan keshken, bizdiń eldegi eń súıikti de mereıli merekeniń biri sol kezden beri toılanyp keledi. 

Bul merekeniń Qazaqstanda óz rýhanı berik negizi bar ekenin aıta ketý kerek. Elimizde ejelden halyq bolyp áıelder qaýymyn qasterleýdiń olarǵa shynaıy qurmet kórsetip, súıispenshilik arnaýdan kórinetin san ǵasyrlyq kıeli dástúri qalyptasqan. Ol búgingi egemen el retinde damý kezeńinde – Táýelsizdik dáýirinde de óziniń qısyndy jalǵasyn taýyp otyr. Sondyqtan da Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaev «otbasynda jáne qoǵamda áıel syıly bolsa, elimiz úshin alańdamaýǵa bolady» degen edi. 

Búginde Qazaqstan 2050 jylǵa qaraı álemdegi eń qýatty 30 memlekettiń birine aınalý­dy maqsat ete otyryp, júıeli túrde damyp keledi. Bizdiń tolyqqandy qalyp­tas­qanymyz jáne bir orynda turyp qal­maı, kún saıyn ilgerilep otyrǵanymyz – eń áýeli Tuńǵysh Prezıdentimizdiń eńbegi. Onyń tegeýrindi kóshbasshylyǵy, sarqyl­mas kúsh-jigeri jáne qýatty harızmasy arqasynda álemniń barlyq jerinde bizdiń eldi, ultymyzdy jaqsy biledi. Osynaý orasan zor tabysqa Qazaqstan áıelderiniń – asyl analardyń, egistikte, zaýytta adal eńbek etip, qarapaıym muǵalim, dáriger bolyp, ǵylym men mádenıet salasynda jarqyraı kóringen talantty qyz-kelinshekterdiń qosqan úlesi az emes. 

Árıne Memleket basshysynyń áıelderge kórsetip kele jatqan júıeli qoldaýynsyz el damýyna olardyń eleýli úles qosýy neǵaıbyl edi. Búginde Qazaqstanda qajetti otbasylyq-genderlik saıasat júzege asyrylýda, otbasyna, ana men balaǵa qoldaý kórsetýdiń keshendi júıesi qalyptasqan. Sonyń arqasynda jańa qazaqstandyq áıel – Ulttyń órkendeý kezeńindegi áıel tarıh sahnasyna shyqty. Ol baıyrǵy Uly Dala eli urpaǵynyń dástúrli rýhanı-izgi ozyq qasıetterin – meıirim men náziktikti, mahabbat pen túsinistikti, syrt kóz baıqamaýy múmkin emes baı mádenıet pen ishki ıbalylyqty boıyna jınaqtaı bildi. Bizben zamandas áıel zaty kóbine bilimdi, tól mádenıeti men dástúrin, tilin jaqsy meńgergen, tarıhynan habardar jáne ózin únemi jetildirip otyratyn jan bolyp keledi. 

Biraq bári árdaıym dál qazirgideı emes edi. Búginde kópshilik táýelsizdigimizdiń bastapqy kezin umytyp ta ketti. Ol qıyn da kúrdeli ýaqyt bolatyn. Barshaǵa aýyr tıdi. Álbette, ásirese áıelderge. Tarıhymyzdyń ol kezeńi týraly talaı aıtylyp-jazyldy. Alaıda áli kúnge deıin bárin tutas qamtyǵan tolyqqandy baıyptama jasalǵan joq edi. 

Sondyqtan el táýelsizdiginiń sımvoly – Astananyń 20 jyldyq mereıli bele­sinde Memleket basshysynyń bizge tarıhı kósemsózdiń naǵyz kópshilikqoldy úlgisi – «Táýelsizdik dáýiri» basylymyn tartý etkeniniń máni zor. Ol kitap týraly kóp adam pikir bildirdi, men tek bir ǵana nárseni aıta ket­kim keledi – elimiz jáne qyzyǵýshylyq tanyt­qan jahan jurtshylyǵy Qazaqstannyń jańa tarıhy jónindegi aıqyn anyqtamalyqqa muqtaj bolatyn. 
Osynaý tamasha monografııada Elbasy táýelsizdik kezeńiniń júıeli dáýirlenýin keń aınalymǵa engizdi. Soǵan súıene otyryp, Qazaqstannyń qalyptasýyna, nyǵaıýyna jáne damýyna áıelder qaýymynyń, Prezıdenttiń bekem ujymdyq seriktesteriniń atsalys­ýy jónindegi birer oıymdy ortaǵa salǵym keledi. 

Táýelsiz memlekettiń qalyptasýynyń bastapqy kezeńinde (1990-shy jyldardyń birinshi jartysynda) bizdiń eldegi áıelderdiń enshisine aýyr synaq tıdi. Elde jumyssyzdyq jaılap, turmys deńgeıi kúrt tómendedi, rýhanı-adamgershilik qundylyqtar aıaq asty boldy.

Burynǵy bilikti muǵalimder, dárigerler, qatarynda dástúrli túrde áıelder kóp ózge mamandyqtar ókilderi usaq kommersııamen aınalysýǵa májbúr boldy. Olar ózderiniń beınetti eńbegimen naryq ıirimderine beımálim túısikpen aralasyp, eldiń jańa ekonomıkasyn qalyptastyrýǵa atsalysty. 
Naq sol kezde Memleket basshysy «aldymen – ekonomıka, sodan soń – saıasat» qaǵıdatyn engizdi. Qazaqstanymyzdyń búginde jahandyq naryq ekonomıkasynyń hrestomatııasy sanalatyn biregeı joly osylaı bastaldy. Eń áýeli kásipkerlikti qalyptastyrý mindeti alda turdy, bul otandyq bıznesti, sonyń ishinde kásipker áıelderdi qoldaýdyń sheteldik ınvestısııa tartý, qolaıly bıznes ahýaly men tıimdi qarjy tetigin qalyptastyrý jáne ózge de ádisterin qamtydy.

«Qazaqstan bola ma, bordaı toza ma?» degen másele kún tártibinde turdy. Zaman­nyń qıyndyǵyna qaramastan, Memleket basshysynyń tapsyrmasymen sol kezdiń ózinde áıelderdi, ana men balany qoldaý jónindegi memlekettik saıasat ázirlenip, júıeli túrde júzege asyryldy.
Prezıdent áıelder qoǵamdastyǵyn ıns­tıtýttandyrý isin ómirge sáıkes aıqyn da aqylǵa qonymdy túrde júrgizbeıinshe onyń birligi men tutastyǵyna qol jetkizý múmkin emes ekenin jaqsy túsindi. 

Elbasy 1995 jyly medısına ǵylym­darynyń doktory Nına Kaıýpova basqaratyn Otbasy, áıelder problemalary jáne demo­grafııalyq saıasat jóninde keńes qurý týraly tarıhı sheshim qabyldady. Sol jyly Beıjińde ótken BUU-nyń áıelder jaǵdaıy jónindegi IV Dúnıejúzilik konferensııa­synda Qazaqstan otbasy jáne áıelder máse­lesimen aınalysatyn konsýltatıvtik-keńes­shi organy bar sanaýly memleketter qatarynda bolǵanyn aıta ketkim keledi. 

Elde áıelderdiń alǵashqy úkimettik emes uıymdary (ÚEU) quryla bastady. Olar­dyń arasynan Femınıstik lıgany, Respýblıkalyq áıelder keńesin, Qazaqstan áıelderi odaǵyn, t.b. uıymdardy ataýǵa bolady. Olar qaıyrymdylyqpen aınalysýshylar qozǵalystarynyń negizin salyp, bolyp jatqan aýqymdy ózgeristerdiń olqysyn toltyrýǵa septeskenin aıta ketý kerek. Al qaıyrymdylyq isteriniń bastaýynda eldiń Birinshi hanymy Sara Nazarbaeva turdy. Ol basshylyq etken «Bóbek» qory barlyǵy úshin naǵyz úlgi-baǵdar boldy.

Atalǵan kezeńde sheshim qabyldaý deń­geıine kóterilgen áıelder ókilettigi qazirgideı aýqymdy emes edi. Degenmen, áıelderge dál búgingishe eń joǵary qyzmetter senip tapsyryldy. Máselen, Záýre Qadyrova – Áleý­mettik qorǵaý mınıstri, al Birǵanym Áıtimova Jastar isi, týrızm jáne sport mınıstri bolyp taǵaıyndaldy. 

Memlekettilikti nyǵaıtý men daǵdarysty eńserýdiń ekinshi kezeńinde (1990-shy jyldardyń ekinshi jartysynda) halyqtyń 39%-y áli kedeılik sheginde edi. Biraq naryq­tyq ózgerister arqasynda áleýmettik-ekono­mıkalyq ahýal birtindep túzele bastady. Elge sheteldik ınvestısııa jol tartty. Sóıtip 1999 jyldan bastap ulttyq ekonomıka eńsesin kóterdi.

Memlekettiń qalyptasý úderisinde áıel­­der kapıtalynyń mańyzy arta tústi. Qazaq­stan áıelder quqyǵyn jáne genderlik meınst­rımıngti qamtamasyz etý salasynda birqatar negizgi halyqaralyq aktilerdi ratıfıkasııalady. Olardyń qatarynda BUU-nyń «Áıelderge qatysty kemsitýshiliktiń barlyq túrin joıý týraly», «Áıelderdiń saıası quqyqtary týraly», «Birdeı eńbek úshin erler men áıelderdi teń kótermeleý týraly» jáne t.b. konvensııa­lary bar. 

Prezıdent Qazaqstan Respýblıkasynda Áıelderdiń jaǵdaıyn jaqsartý jónindegi memlekettik saıasat tujyrymdamasyn bekitti, al 1998 jyly Memleket basshysy janynan Otbasy jáne áıelder isteri jónindegi ulttyq komıssııa quryldy. Ol eldegi áıel­d­er múddesin kózdeıtin, memlekettik organdar men halyqaralyq jáne úkimettik emes uıymdar arasyn baılanystyratyn dánekerge aınaldy. Bıyl Ulttyq komıssııa óziniń 20 jyldyq mereıtoıyn atap ótedi. Onyń aldaǵy basty mereke – Astananyń 20 jyldyǵymen oraılas kelýiniń erekshe sımvoldyq máni bar! 1999 jyly Áıelderdiń jaǵdaıyn jaqsartý jónindegi is-árekettiń ulttyq jos­pary qabyldandy. Jospar eldegi áıelder áleýetin damytýǵa septigin tıgizip, olardyń múmkindikteriniń aıasyn keńeıtti.

Máselen, áıelder bıznesi óz ahýalyn aıtarlyqtaı nyǵaıtty. Júıesiz usaq saý­damen aınalysýshylar kásipkerliktiń qyr-syryn is júzinde meńgere otyryp, birtin­dep naǵyz kommersanttarǵa aınaldy. Qazaqstan Respýblıkasynda shaǵyn jáne orta bıznesti damytý men qoldaýdyń 1999-2000 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy qabyldandy. Onda sýbektiler sanyn – 500 myń, al jumyspen qamtylǵandar sanyn 2 mln adamǵa deıin jetkizý mindeti qoıyldy. Bul rette IJО́-degi shaǵyn jáne orta bıznes úlesi 15%-ǵa deıin jetýge tıis boldy.

Atalǵan kezeń eldegi ÚEU-da áıelder sektorynyń jandanýymen erekshelendi. Olardyń arasynda Qazaqstannyń isker áıelder qaýymdastyǵy, «Shyǵarmashylyq bastama kóterýshi áıelder lıgasy», Múgedek áıelderdiń respýblıkalyq qaýymdastyǵy jáne t.b. uıymdar kóp jumys júrgizdi.
Ortalyq basqarý organdarynda áıel­der qoǵamdastyǵy atynan Ulttyq komıssııa tóraıymy, eldiń mınıstri qyzmetin atqar­ǵan Aıtkúl Samaqova, Eńbek jáne halyqty áleý­mettik qorǵaý mınıstri bolǵan Natalıa Korjova jáne t.b. ókildik etti. 

Álemdik daǵdarystan shyǵý jáne ári qaraı damý jalǵasqan úshinshi kezeńde (2000-shy – 2010-shy jyldardyń basynda) el ekonomıkasynyń qarqyndy damýy bar­lyq qazaqstandyqtardyń múddesine tike­leı qatysty aýqymdy áleýmettik máseleler­di sheshýge múmkindik týǵyzdy. Álemniń eń damyǵan 30 memleketi qataryna qosylý mindeti alǵa qoıyldy. Degenmen, árıne, atal­ǵan jyldardyń eń jarqyn jetistigi – bola­shaqpen jarysqan jahandyq megapolıs Astana Elbasynyń ǵalamat ıdeıasynyń júzege asýy jáne Qazaqstan halqynyń eren eńbeginiń jemisi.

Astana búkil eldi magıstraldy lokomotıv tárizdi alǵa súıredi. Ekonomıka halyqtyń ál-aýqatyna qyzmet etýge tıis ekeni málim. Sondyqtan 2003 jyly Prezıdent áleýmettik shyǵystardyń deńgeıi kúrt kóteriletinin jarııa etti. Nebári 1,5 jylda osy maqsat úshin 120 mıllıardtan astam teńge bólindi. Memleket basshysynyń tapsyrmasymen 2006 jyldan bastap balaly otbasylardy qoldaýdyń tutas júıesi engizildi. Onda bala týǵanda beriletin bir rettik járdemaqy tóleý; barlyq otbasylarǵa bir jasqa tolǵanǵa deıin bala kútimi úshin beriletin járdemaqy tóleý; az qamtylǵan otbasylarǵa balalary úshin 18 jasqa deıin beriletin járdemaqy tóleý qarastyryldy. Bul jaıt eldegi demografııalyq ahýaldy jaqsartýǵa múmkindik týǵyzdy. Búginde Qazaqstanda jyl saıyn 400 myńdaı bala ómirge keledi. 

Normatıvtik baza júıeli túrde jetil­dirildi. Prezıdent 2005 jylǵy qarasha­da Genderlik teńdiktiń 2006-2016 jyldar­ǵa arnalǵan strategııasyn bekitý týraly jar­lyq­qa qol qoıdy. Onda Myń­jyl­­dyqtyń damý maqsattarynan jáne Áıel­derge qatysty kemsitýshiliktiń bar­lyq túrin joıý týraly tujyrymdama ereje­lerinen týyndaǵan naqty 60 ındıkator qarastyryldy. Strategııany júzege asyrý aıasynda 2009 jyly eki mańyzdy zań – «Erler men áıelderdiń teń quqyǵy men teń múmkindikterine beriletin memlekettik kepil­dikter týraly», «Turmystyq sıpattaǵy zorlyq-zombylyq profılaktıkasy týraly» zańdar qabyldandy.

Ekonomıkanyń qaryshtap damýy áıel­der bıznesiniń de damýyna oń áser etti. Jap­paı zańdyq bilim berýge den qoıa otyryp, aýyl áıelderine erekshe kóńil bólindi. Sonyń nátıjesinde elde jańa fenomen – qazaqstandyq áıelder bıznesi qalyptasty. 

Bul kezde ÚEU qarqyndy damydy. 2003 jyly I Azamattyq forým ótti. 2005 jyly «Úkimettik emes uıymdarǵa arnalǵan memlekettik áleýmettik tapsyrys týraly» zań qoldanysqa engizildi. Tek áıelder birlestikteriniń ózi 300-ge jýyqtady. Sol ýaqyttaǵy ÚEU kóshbasshylary arasynan Qazaqstannyń kásipker áıelderi odaǵyn, «Status» áıelder federasııasyn, «Podrýgı» qoǵamdyq qoryn jáne taǵy basqa uıymdardy erekshe atap ótken jón.

Áıelder atynan joǵary deńgeıde Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstri Gúljan Qaraǵusova, Bilim jáne ǵylym mı­nıstri Shámsha Berkimbaeva, taǵy basqalar sátti ókilettik etti.

Qalyptasqan memlekettiń jańa jahandyq jaǵdaıdaǵy tórtinshi kezeńine (2010-shy jyldar) Qazaqstan álemdegi meılinshe damyǵan 50 memleket klýbynyń múshesi retinde batyl qadam basty. 

Sıfrly dáýirde týyndaǵan jańa syn-qaterler el aldyna jańa mindetter qoıý­da. Eegjeı-tegjeıli oılastyrylǵan «Qazaq­stan-2050» Strategııasy bizdiń soǵan laıyqty jaýabymyz bolyp sanalady. 

Búginde elimiz Ult josparyn, Úshinshi jańǵyrýdy, Prezıdenttiń «Tórtinshi óner­kásiptik revolıýsııa jaǵdaıyndaǵy damýdyń jańa múmkindikteri» atty Joldaýyn júzege asyryp, oǵan áıelder qaýymy da belsene atsalysýda. Elde ómir súrip jatqan 18 mıllıon­nan astam adamnyń arasynda áıelderdiń sany – 9,2 mln. (51,6 %). 

Adamnyń adamdyǵynyń bir ólshemi eńbek ekeni belgili. Endeshe, bul turǵyda ahýal qandaı dersiz?

Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy jumys kúshi 2016 jyly 9 mln adam boldy. Eko­nomıkanyń túrli salalarynda 8,6 mln adam eńbekpen qamtyldy. Bul rette eńbekpen qamtylǵan áıelder sany – 4,1 mln  adam (48,1%), sonyń ishinde jaldamaly jumys isteıtinder – 3,1 mln (75,7 %), formaldy túrde eńbekpen qamtylǵandar – 1 mln  (24,3%) adamǵa jetti. Áıelder barlyq jumys­pen qamtylǵandarǵa shaqqanda, tıisin­she, ekonomıkanyń densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik qyzmetter kórsetý salasynda – 74,5%, bilim berý salasynda – 74%, kúnkóris jáne tamaqtandyrý qyzmetinde – 72,9%, saý­dada – 59,8%, qarjy jáne saqtandyrý qyz­metinde – 59,1%, óner, kóńil kóterý jáne demalys salasynda – 57,4%, aýyl sharýa­shyly­ǵynda 44,2% basymyraq jumys isteıdi. 

Shaǵyn jáne orta bızneske qatysty mynadaı sandyq kórsetkishti atap óte alamyn: búginde 500 myń kásiporyndy áıelder basqarady. Olar 964 myń jumys ornyn qamtamasyz etip otyr. 

Buǵan «Bıznestiń jol kartasy-2020», О́nimdi eńbekpen qamtý jáne jappaı kásip­kerlikti damytý baǵdarlamalary, sondaı-aq halyqaralyq qarjy ınstıtýttary­nyń jáne «Damý» kásipkerlikti damytý qorynyń túrli baǵdarlamalary septigin tıgizýde. Máselen, 2010 jyldan beri «Damý» qory tarapynan kásipker áıelderdiń jobalaryn jeńildikpen nesıeleý úshin ekinshi deńgeıli bankterde sharttastyrylǵan qarajatty taratyp úlestirý baǵdarlamasy júzege asyrylyp keledi. Búginge deıin 1,5 myń kásipker áıelge 14,2 mlrd teńge qarjy berildi.

Sondaı-aq Úkimet pen Eýropa qaıta qurý jáne damý banki arasyndaǵy kelisim negizinde «Bıznestegi áıel» baǵdarlamasy júzege asyrylyp jatqanyn aıta ketkim keledi. Oǵan sáıkes shaǵyn jáne orta bıznestegi 12 myńnan astam sýbektige jalpy quny 17 mlrd teńge nesıe bólindi. Bul – Ortalyq Azııadaǵy áıel basqaratyn jáne eńbekkerleri 50%-dan kem emes kásiporyndardy qarjylandyrýǵa baǵyttalǵan birden-bir baǵdarlama.

Ulttyq saıasattyń densaýlyq saqtaý salasyndaǵy basymdyǵynyń biri – ana men balany qorǵaý. Prezıdent aıtqandaı, táýelsizdiktiń basty jetistigi – adamnyń ómir jasynyń osy jyldar ishinde qol jetkizilgen ortasha uzaqtyǵy. Búginde ol 72,5 jasqa taıady. 

Buǵan, atap aıtsaq, 2011-2015 jyldary tabysty júzege asyrylǵan «Salamatty Qazaqstan» densaýlyq saqtaý salasyn damytý memlekettik baǵdarlamasy septigin tıgizdi. Onda alǵashqy medısınalyq kómekti damytýǵa, ozyq medısınalyq tehnologııalar ázirlep, engizýge, mobıldi medısınany jáne telemedısınany, sanıtarlyq avıasııa­ny ári qaraı damytýǵa basa den qoıyldy. Sonyń nátıjesinde jalpy ólim-jitim deńgeıi – 14%, sonyń ishinde ana ólimi – 1,4 ese (aman-esen týǵan 100 000 sábıge shaqqanda – 12,7), sábılerdiń shetineýi 1,5 eseden de kóp tómendedi (dúnıege kelgen 1000 sábıge shaqqanda – 8,59). 

Qazirgi kezde 2016-2019 jyldarǵa arnalǵan densaýlyq saqtaý salasyn damytý­dyń «Densaýlyq» memlekettik baǵdarlama­sy júzege asyrylýda. Ol qol jetken jetistikti saq­taýǵa baǵyttalǵan jáne ulttyq densaý­lyq saq­taý júıesin odan ári damytý negizine aınalmaq. 

Eldi demokratııalandyrýdyń ındıkatory­nyń biri azamattyq qoǵamnyń damý deńgeıi ekeni málim. Egemendik jyldary Qazaq­stan­daǵy áıelderdiń táýelsiz ÚEU-lary áıelder múmkindikterin keńeıtýge eleýli úles qosty. Azamattyq sektordy damytý túrli áleýmettik máselelerdiń sheshimi taby­lýyna oń yqpalyn tıgizdi. Áıelder kóshbas­shy­lyǵy mektepteriniń respýblıkalyq jeli­si qurylyp, oǵan 70 shaqty uıym kirdi. Eldiń barlyq óńirinde «Saıasatker áıelder klýb­tary» jumys isteıdi. ÚEU arasynan Áıelder bastamalarynyń «Sana sezim» quqyq ortalyǵy, Daǵdarys ortalyqtary odaǵy, «Shyraq» múmkindigi shekteýli áıelder qaýymdastyǵy tárizdi jáne t.b. kóptegen uıymdardy aıryqsha atap ótkim keledi.

Memlekettik saıasattyń erekshe baǵytynyń biri – áıelder men balalarǵa qatysty zorlyq-zombylyqpen kúres. Postkeńestik keńistik boıynsha bizdiń elde ǵana áıelderdi zorlyq-zombylyqtan qorǵaıtyn arnaýly bólimshiler jumys isteıtinin aıta ketý kerek.

2010 jyldan beri «Turmystyq sıpattaǵy zorlyq-zombylyq profılaktıkasy týraly» zań qoldanylyp keledi, sonyń nátıjesinde turmystyq sıpattaǵy zorlyq-zombylyq deńgeıi tómendegeni ańǵarylady. Eger 2010 jyly 745 fakt tirkelse, bul kórsetkish 2017 jyly 445 qylmysqa deıin nemese 40% azaıǵan. 

Búginde Bas prokýratýranyń bastamasymen, Ulttyq komıssııanyń qoldaýymen «Otbasyn­daǵy zorlyq-zombylyqsyz Qazaq­stan» áleýmettik jobasy júzege asyrylýda. Jol kartasy ázirlenip, Ońtústik Qazaq­stan oblysynda qanatqaqty joba júrgizilip jatyr.

О́zderiniń múmkindikterin keńeıtý úshin áıelder sheshim qabyldaý deńgeıinde ókildik etýi qajet eken anyq. Qazaqstanda buǵan barlyq jaǵdaı jasalǵan. Búginde Májiliste áıelderdiń úlesi – 27,1%, jalpy Parlamentte 33 áıel bar nemese olar barlyq depýtattyń 22%-yn quraıdy. Eýropanyń kóp elderindegi sıfrmen salystyrǵanda bul – laıyqty kórsetkish. Taıaýda ǵana mınıstrler korpýsyna Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi basshylyǵyna taǵaıyndalǵan Mádına Ábilqasymova qosyldy.

Áıelderdiń barlyq deńgeıdegi más­lıhat­tardaǵy úlesi de – 22 %. Kósh basyn­da Qostanaı oblysy tur, onda áıelder óki­let­tigi 30%-dyq mejeden asyp, 31,6%-ǵa jetti.  Saıası partııalarǵa kelsek, olardaǵy áıelder ókilettiginiń mólsheri – 33-ten 57%-ǵa deıingi aralyqta.
Qazirgi kezde Indýstrııa 4.0 jańa, «aqyl­dy» ekonomıkaǵa negizdelgen jańa damý belesine kóterilý úshin bizge bire­geı múm­kindikter berip otyr. Árıne búkil áleý­mettik sala da jańa syn-qaterlerge beıimdele otyryp, laıyqty dárejede jańǵyrýǵa tıis.

Osyny eskergen Prezıdent 2016 jyly Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy 2030 jylǵa deıingi otbasylyq jáne genderlik saıasat tujyrymdamasyn bekitti. Onda naqty mindetter men maqsatty ındıkatorlar kórsetilgen. Tujyrymdamany ázirleý barysynda Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymynyń (EYDU) memlekettik basqarý, bilim berý, jumyspen qamtý jáne kásipkerlik salalaryndaǵy genderlik saıasat máselelerine qatysty 30 shaqty usynymy es­kerildi. Bul – Qazaqstannyń EYDU jáne Ornyqty damý maqsattary aıasynda qabyldanǵan halyqaralyq mindettemelerdi qoldaıtynyn aıǵaqtaıtyn uzaq merzimge arnalǵan irgeli qujat. 

Tujyrymdamada otbasy ınstıtýtyn nyǵaıtý, otbasylyq qundylyqtardy, óskeleń urpaqtyń tán saýlyǵyna qosa ıntellektýaldy jáne rýhanı damýyn dáripteý máselelerine erekshe mán berilgen. Buǵan otbasynyń qoǵamnyń negizi ekendigi jáne shyn máninde sapaly adamı kapıtal qalyptastyratyndyǵy sebepshi bolyp otyr. Otbasylyq dástúrler qoǵamda bıik moraldyq qundylyqtar men naǵyz rýhanılyqty saqtaýǵa septesedi. Olardyń ózeginde otbasynyń, búkil qoǵamnyń beriktiginiń formýlasy jatyr. Sondyqtan qazirgi zamanǵy berik otbasyny nyǵaıta túsý – jahandyq syn-qaterlerdi joıýdyń negizi.

Bul, ásirese, Úshtaǵandy ózgerister aıasynda júzege asyrylyp jatqan «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyn oryndaý úshin asa mańyzdy.
Osy maqsatpen Prezıdent mynadaı mańyzdy sheshimder qabyldady: Otbasy kúnin belgileý; jyl saıyn «Mereıli otbasy» ulttyq konkýrsyn ótkizý; balalardyń quqy­ǵyn qorǵaý jáne zańdy múddelerin qamta­masyz etý úshin Májilis depýtaty Zaǵıpa Balıeva basshylyq etetin Balalar quqyǵy jónindegi ýákil ınstıtýtyn engizý.

Sonymen qatar bala tárbıesinde ákeniń bedelin odan ári arttyrý úshin «Ákeler odaǵy» qoǵamdyq birlestigi jáne onyń 8 óńirdegi ókildigi quryldy.
Ulttyq komıssııanyń bastamasymen Astan­ada jáne Almatyda jyl saıyn ótetin Res­­pýb­­lıkalyq Ákeler forýmy olardyń ún­qa­­tysý alańyna aınaldy. Bıyl III Respýb­lıkalyq Ákeler forýmyn Aqtóbede ótkizý josparlanǵan, onda 2018 jyl Balalar jyly bolyp jarııalandy.
Jahandaný jaǵdaıynda syrtqy saıasat salasyndaǵy qyzmet Ulttyq komıssııa jumy­synyń basymdyǵynyń biri bolyp sanalady.

О́tken jyldar ishinde kóptegen halyqara­lyq uıymdarmen arada syndarly y­n­ty­maqtastyq jolǵa qoıyldy. Qazaqstan­daǵy BUU Damý baǵdarlamasymen (BUUDB), «BUU-áıelder» qurylymymen, BUU-nyń halyq­ty qonystandyrý salasyndaǵy qory­men (IýNFPA), BUU balalar qorymen (IýNISEF), Qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq jónindegi uıymnyń Astanadaǵy Baǵdarla­m­a­lar ofısimen, EYDU-men, Eýropalyq odaq­pen, sondaı-aq Dúnıejúzilik bank, Eýropa qaıta qurý jáne damý banki (EQDB), Azııa damý banki (ADB) tárizdi qarjy uıymdarymen birlesken jumystar tabysty jalǵasýda.
«Astana EKSPO-2017» ulttyq jobasy aıasynda Ulttyq komıssııa Syrtqy ister mınıstrligimen birlesip, «Áıelder bola­sh­aq­tyń energııasyn qoldaıdy» atty halyq­ara­lyq forým ótkizgenin, oǵan álemniń 25 elinen 300-den astam delegat qatysqanyn aıryq­sha atap aıtqym keledi. Forým kórme­niń mańyzdy 15 is-sharasy tizbesine engizildi.

Taǵy bir eleýli baǵyt – BUU-daǵy jumys. Jaqynda Qazaqstan Áıelderge qatys­ty kemsitýshiliktiń barlyq túrin joıý jónin­degi BUU konvensııasynyń oryndalý barysy týraly kezeńdik besinshi baıandamany joldaıdy. Onda áıelderdiń ekonomıkalyq, áleýmettik, azamattyq jáne saıası quqyqtaryn qamtamasyz etý salasynda bizdiń el 2011-2017 jyldar kezeńinde qol jetkizgen negizgi nátıjeler týraly aqparat kórinis tabady.

Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forýmnyń genderlik alshaqtyq ındeksinde Qazaqstan 2017 jyldyń qorytyndysy boıynsha 144 el arasynan 52-oryn aldy. Bul rette «áıelderdiń ekonomıkaǵa atsalysýy jáne múmkindikteri» kórsetkishi boıynsha – 30-shy, «densaýlyq ındeksinen» – 36-shy, «bilim berý deńgeıinen» 48-shy oryn alǵanymyz kóńil qýantady. 

Jalpy, sabaqtastyq, pragmatızm, syndar­lylyq qaǵıdattaryna súıenetin Qazaqstan­daǵy otbasylyq-demografııalyq saıasat – memlekettik saıasattyń mańyzdy basymdy­ǵynyń biri, ol qoǵam birligine, jańa jahandyq ahýal jaǵdaıynda otbasy ınstıtýtyn nyǵaı­týǵa baǵyttalǵan. 
Osynaý jarqyn jetistiktiń barlyǵyna tek Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń bizge, eldegi áıelder qaýymyna degen qamqor­ly­ǵy­nyń arqasynda ǵana qol jetkizý múmkin boldy. 

Biz bul jan-jaqty da shynaıy janashyr­lyqty árdaıym jáne barlyq jerde búkil táýelsizdik kezeńi boıy jiti sezinip kelemiz. Meniń­­she, Prezıdentimizdiń kórnekti Kósh­bas­­­shy retindegi barlyq ıgi isteriniń túp-tór­ki­nin­de oǵan Jaratýshy darytqan izgilik jatyr.

Kezinde ejelgi grek fılosofy Platon eń basty adamı qasıetter retinde sanalylyq, ádildik, batyldyq jáne sabyrlylyqty ataǵan eken. Sonyń barlyǵy bizdiń Memleket basshysynyń boıynda bar. 

Tań shapaǵy elinde júrekti kún saıyn, jyl saıyn, tipti uıyqtap oıanǵanda da únemi tazartyp otyrǵan jón dep sanaıdy. Biz Tuńǵysh Prezıdentimizdiń udaıy óz-ózin rýhanı jetildirýmen aınalysatynyn bilemiz. Osynaý paıym oǵan ábden tanys dep oılaımyn. Ǵalamat joba «Rýhanı jańǵyrý» – sonyń aıqyn aıǵaǵy. 

Halyq óz Kóshbasshysynyń orasan kóp ıgi isterine qolynan kelgenshe, jan-dúnıesiniń bar jylýy arqyly jaýap qatady. Basqasha bolýy múmkin de emes. О́ıtkeni, Uly Dala eliniń Uly halqyna tek Uly Elbasy ǵana jetekshilik ete alady ǵoı!

Sanaýly kúnderden soń 8 naýryz da keledi. Qazaq ejelden «Áıel – úıdiń qazyǵy» dep bilgen. Biz – áıelder, otbasynyń shyraǵymyz, memlekettiń tiregimiz. Sondyqtan qadirli hanymdar, barshańyzǵa zor densaýlyq, baq-bereke jáne mol ıgilik tileımin. 
Kele jatqan merekelerińizben!

Gúlshara ÁBDIQALYQOVA,

Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik hatshysy,

Qazaqstan Prezıdenti janyndaǵy Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi

ulttyq komıssııanyń tóraıymy