Depýtat saýaly: Tuqym ósirýshi sharýashylyqtardy qaıta attestattaýdan ótkizý qajet

Qazirgi tańda aýylsharýashylyq daqyl­darynyń ónimdiligi basqa faktorlary­men qatar tuqym sharýashylyǵyna tike­leı baılanysty. Básekege qabilettilikti arttyrý onyń ishinde qajetti kólemde joǵary re­pro­d­ýksııaly tuqymdardy óndirý men satý jáne oǵan aýyl sharýashylyǵy taýar ón­dirý­shileriniń qoljetimdiligin qamta­ma­syz etý tuqym sharýashylyǵynyń bas­t­y maqsaty bolyp tabylady. Osyǵan oraı tuqym sharýashylyǵyndaǵy keı­bir máse­lelerge toqtalyp ketkendi jón kóremiz. 

Elimizdegi barlyq sharýashylyqtarda suryptardy jańartý men almastyrý pa­ıyzy tómen, aýyl sharýashylyǵy taýar óndirýshileriniń otandyq seleksııa jetistikterin paıdalaný, sorttyq synaý jáne tuqym sharýashylyǵy salasyndaǵy ınnovasııalyq qyzmetti qabyldaý deńgeıi jetkiliksiz bolyp otyr.

Attestattalǵan tuqym óndirýshiler negi­zinen dándi daqyldar tuqymyn óndirý­men aınalysady, al dándi-burshaqty, maıly daqyldar, birjyldyq jáne kópjyldyq shópterdiń tuqymdaryn óndirý búgingi kúni aýylsharýashylyq taýar óndirýshiler (AShTО́) qajettiligin qamtamasyz etpeıdi.

Materıaldyq-tehnıkalyq jáne tehno­logııalyq bazanyń eskirýi, seleksııa­nyń kadrlarmen qamtamasyz etilýi, suryp synaý jáne tuqym sharýashylyǵy bazalary­nyń eskirgeni seleksııalyq prosesti tıim­di júzege asyrýǵa jáne joǵary sapaly tu­qym­­dar óndirýdi qamtamasyz etýge múm­kin­dik bermeı keledi. Seleksııalyq ǵyly­mı-zertteý jumystarymen aınalysatyn jas ma­mandar men ǵylymı dárejesi bar ǵalym­dar jetkiliksiz. 
Seleksııalyq mekemelerdiń materıal­dyq-tehnıkalyq bazasy jyldar boıy jańartylmaı, kenjelep qalǵan. Sala mamandary men ǵalymdardyń qoldanystaǵy barlyq seleksııalyq tehnıkalary men qural-jabdyqtary moraldyq jaǵynan eski jáne zamanaýı talaptarǵa múldem sáıkes kelmeıdi. 

Tuqym sharýashylyǵynda qordalan­ǵan máselelerdi sheshý maqsatynda sharýa­­shy­lyqtar tuqym sebý kezinde elıtaly jáne joǵary reprodýksııaly tuqymdar­dy paıdalanýǵa múddelilik bildirýi kerek, túpnusqaly jáne elıtaly tuqym­dar­dy, birinshi urpaqtaǵy býdandar (gıbrıdter) men birinshi reprodýksııa­daǵy tuqymdardy (basym daqyldar bo­ıynsha) alý úshin sýbsıdııa túrinde mem­le­kettik qoldaý jasaý jumystaryn, mem­lekettik baqylaýdy, tómen reprodýksııaly tuqymdardy paıda­­lanǵany úshin ákimgershilik jaýapker­shilikke tartýdy kúsheıtý qajet. 

Sonymen qatar josparly sorttyq jańartýdy júrgizý úshin sýbsıdııalan­ǵan tuqymdardy maqsatty paıdalanýǵa baqy­laý júrgizýdi qamtamasyz etý kerek. Búgin­gi tańda «Tuqym sharýashy­lyǵy týraly» zańǵa sáıkes bul sal­adaǵy mem­­le­ket­tik baqylaýdy oblystar­dyń jer­­gi­likti atqarýshy organ­darynyń tuqym sharýashylyǵy boıynsha mem­le­ket­­tik ınspektorlary iske asyrady. Biraq aýdan­dardyń jergilikti at­qarý­shy organ­darynyń quzyrettiligi qaral­maýy, tuqym sharýashylyǵy salasyna aýdan­dyq deńgeıde baqylaý júrgizýge qıyn­dyq­tar týdyrýda. Sondyqtan, baqy­laý tıim­di­­ligin arttyrý maqsatynda tuqym sharýa­shy­­lyǵynda aýdandardyń (ob­lystyq mańyz­daǵy qalalardyń) jergi­likti atqarý­shy or­gan­darynyń quzyret­tiligin qarastyrý kerek.

Ǵylymı-óndiristik ortalyqtar men AShTО́ egis alqaptarynda úzdik otandyq sorttar men gıbrıdterdi keń aýqymda sala mamandaryna kórsetýdi uıymdastyrǵan jón. Memlekettik sortsynaý ýchaskelerinde memlekettik synaý ádistemesi men sortttyq tehnologııany qoldanýdy saqtaı otyryp naqty aımaqqa beıimdelgen qoldanystaǵy agrotehnıkaǵa sáıkes daqyldar men sorttardy zertteýdi júrgizý kerek. 

2015 jylǵy 27 naýryzdaǵy № 4-2/226 tıisti erejeler sheńberinde tuqym ósirýshi sharýashylyqtardy attestattaýdan nemese qaıta attestattaýdan ótkizý qajet dep sanaımyz.

Biz Premer-Mınıstrdiń orynbasary, Aýyl sharýashylyǵy mınıstri О́mirzaq Shókeevtiń atyna depýtattyq saýal joldap, osy máselelerdiń sheshilýine nazar aýdarýdy suradyq. 

Abzal ERALIEV,
Májilis depýtaty