Rýhanııat • 06 Naýryz, 2018

Birlik pen tirlik

650 ret kórsetildi

«...Birlik qandaı elde bolady, qaıtse tatý bolady – bilmeıdi. Qazaq oılaıdy: birlik at ortaq, as ortaq, kıim ortaq, dáýlet ortaq bolsa eken deıdi. Olaı bolǵanda, baılyqtan ne paıda, kedeılikten ne zalal?.. Osy ma birlik? Joq, birlik – aqylǵa birlik, malǵa birlik emes. Malyńdy berip otyrsań, atasy basqa, dini basqa, kúni basqalar da jaldanyp birlik qylady. Birlik malǵa satylsa, anturǵandyqtyń basy osy. Aǵaıyn almaı birlik qylsa kerek...». Bul – Abaıdyń sózi.

Mine, danyshpannyń aıtqan osy birligi qazaqqa dál qazir kerek bolyp turǵandaı. Sebebi dúnıe dúrbeleńge toly. Alyptar men myqtymyn ba, álde sen beldisiń be dep alakóz. Osy bir alakózdik talaı jurttyń obalyna qalyp, shyǵynǵa ushyratyp, judyryǵyn shyǵaryp jatyr. Mundaı kezde qazaq birine biri qabaq túıip emes, jadyrap qarasa eken.

Bizdiń bul sózimizge keıbir aǵaıyndar ne aıtyp otyrsyń, ospadarlyqqa baryp, bylaıǵy, ıaǵnı qarapaıym jurttyń júıkesin juqartyp jemqorlyqqa, jeń ushynan jalǵasýǵa, jepqasharǵa, ult dáýletin tarydaı shashyp, alshańdaı basyp, eldi emes, óz qamyn oılaıtyndarǵa aıtsańshy der. Oǵan da munyń teris deı almaısyń. Túzý kele jatyp, altyndy kórgenge deıingi perishte qalpyn aıaqastynan pendege, tipti beıshara halge túsirip, aýǵa urynǵan balyqtaı, torda týlaǵandar azaımaı tur. Birinen keıin biri ilinip, búlinip jatqandardy kórgende, buryn búırek búlk etkendeı bolýshy edi. Endi búırekti qoıyp, búkil bolmysyń, jan-dúnıeń titireıtindi shyǵardy. Olar­dyń arasynda táýelsiz Qazaq eliniń abyroıyn asyrady, dáýletin arttyrady, sáýletin keltiredi, degen azamattardyń qylań beretini ókinishti-aq. Bul kimdi de bolsa oılandyrmaı qoımaıdy. Sodan da shyǵar, Memleket basshysynyń quqyq salasyna tabandy reformalar jasaýdy tapsyryp, onyń alǵashqy qadamy jasalyp jatqany. Endi bosbelbeý tartylyp, bos júris azaıyp, qaqshyp ketýge beıim qyrǵı qylyq tusalyp, eldik iske zııan keltiretinder tyıylar. Qazaq qoǵa­myn­daǵy áttegenaılardyń inine sý quıy­lyp, halyqtyń senimi nyǵaıyp, kúdi­gin úmit jeńer. Bereke birlik, júıeli tirlik saltanat qurar, jat qylyq saǵymǵa aınalyp, senimge túsken selkeýdiń tumany seıiler...

Bul bir desek, ekinshiden, qazaq qoǵamynyń damýyndaǵy ala-qulalyqtyń kórinisin atar edik. Iá, muny kapıtalıstik kún keshý tusynda bolatyn úrdis qoı dersiz. Biraq jeri keń, baılyǵy telegeı-teńiz bolǵanymen, halyq sany az, ony keıbireýler bul Qudaıdyń ádiletsizdigi dep topshylaıtyn tusta, munyń da astary ıirimsiz emesteı kórinedi. Nesin jasyramyz, ultymyz qazir ishteı, aýyl jurty, qala halqy, baı men kedeı, aýqattylar men álsizder, joǵarydaǵylar, tómen­degiler, qyzmet baspaldaǵyndaǵy jeteleı jónelý, kóp jaǵdaıda ilgeri qozǵalýdyń qıyndyǵy, til men dildegi, dindegi qaıshylyqtar, qolynan kelgen­derdiń keýdeleýi, turmysy tómen­niń tunjyraýy eske túskende onyń baıly­ǵyna kúdikpen qaraıtyndardyń tabylýy, kedeıdiń keri ketýiniń sebebine túńiletinderdiń tóbe kórsetýi – osynyń bári beti jyltyraǵan sý astyndaǵy aǵys­taı qylań berýi ultty jiktelýge apara jatqan joq pa degen oıdyń mazalaıtynyn jasyra almasaq kerek.

Tekti bilgen jaqsy. Áıtse de tekti bilý kezinde ata-ana dańqyn básekege qoıý jaqsylyqtyń nyshany emes. Bul oqýshylardyń jiktelýine de aparyp júr. Aqshasy barlardyń ul-qyzyn ártúrli jeleýlermen bólek oqytý úrdisi erteń urpaqty ózimshildikke aparmas pa eken? Ult birligi ult balasynyń boıynda qalyptassa utylmas edik. Qazirdiń ózinde baı balasy, kedeı balasy degen jat uǵym baryn qalaı búgip qalarsyń. Baıaǵydaǵy sondaı bóliný kezinde Abaı «Kúshti jyqpaq, baı jeńbek áýel bas­tan» dese, Sábıt Dónentaev «Bul zaman baıqaǵanǵa kúshtiniki, azýly, tyrnaqty men tistiniki», depti. Táńirim azat eldiń adamyn ondaı kúnge jetkizbese eken.

Syrttyń jat qylyqtary da janǵa batady. Úlgi tutqan AQSh-taǵy oqýshylar shy­ǵyny men mektep balalarynyń qar­sy­lyǵy, Eýropadaǵy keıbir kórgen­sizdikter qaı-qaısymyzdy da oılandyrý kerek tárizdi. Osyndaıda óz úlgimizge den qoıyp, basqanyń jasyǵyn emes, asylyn alyp, qazaqy qalyppen úılestirsek, qane! Jaqsy ádetke uıytqy bolý, sózge toqtaý, azdy-kem qyrǵıqabaqta «jeńis­ke» umtylmaı, jete­li­lik tanytý zııa­ly tolqynnyń, ult jaq­sy­larynyń en­shisindegi isteı kórinedi. Shúkir, qazaqta aıtýlylar az bolmaǵan, qazir de molynan. Babalar saltymen kóregendik tanytý, bas-basyna bılik, kúńkil emes, eldik týdy bıikke kóterý sátin qalyptastyrsaq ult maqsatqa jetedi. Eger bulaı bolmaǵan jaǵdaıda, «О́zderińdi túzeler deı almaımyn, О́z qolyńnan ketken soń endi óz yrqyń» degen Abaı támsili, betin aýlaq qylsyn, aldan shyǵa ma dep te qala­syń. Sondyqtan «El bolýdyń amaly – ishki bir­lik. Tarıhtyń barlyq kezeńinde daý­dan da, jaýdan da qazaq utylsa, tek birlik pen tatýlyqtyń azdyǵynan utyldy», degen Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń sózine baqsaq, keıingi urpaq aldynda júzimizdiń jaryq bolatynyna ımanymyz kámil.

Sońǵy jańalyqtar

Uqsas jańalyqtar