Úshinshi kún (28 qarasha ):
ATA ZAŃ
Konstıtýsııanyń qazaqsha Ata Zań degen beıneli balamasy bar. Menińshe, bul óte durys teńeý. Bizdiń barlyq zańdarymyzdyń atasy – Konstıtýsııa»Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan NAZARBAEV.
ZAŃ – ZAMANA ZERDESI
Muhammed (s.ǵ.s.) paıǵambar: «Memlekette qýatty, bedeldi tártip bolmasa, ol kúıreıdi». --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- Arıstotel: «Álemdi zań bıleýi kerek». ------------------------------------------------------ Seneka: «Jazylmaǵan keıbir zańdar jazylǵan zańdardan da qatańyraq». -------------------------------------------------------------------------------------------------- G.Fýller: «Zań adamdy baǵyndyrady, zańdy aqyl baǵyndyrady». -------------------------------------------------------------------------------------------------- Dj.Garfılld: «Kóndire alatyn kúshi bolmasa, zań zań bolýdan qalady». ------------------------------------------------------------------------------------------------ Baýyrjan Momyshuly: «Tártipke bas ıgen qul bolmaıdy, tártipsiz el bolmaıdy».
«HALYQ – BILIKTIŃ QAINAR KО́ZI, KONSTITÝSIIа – KО́PTIŃ KIELI SО́ZI»
– 1995 jylǵy Konstıtýsııanyń 1993 jylǵy Konstıtýsııadan qandaı qaǵıdatty erekshelikteri bar der edińiz? – Eń aldymen túbegeıli qaǵıdattar retinde qoǵamdyq tatýlyq pen saıası turaqtylyq, búkil halyqtyń ıgiligin kózdeıtin ekonomıkalyq damý, qazaqstandyq patrıotızm, memleket ómiriniń asa mańyzdy máselelerin demokratııa ádisterimen, sonyń ishinde, respýblıkalyq referendýmda nemese Parlamentte daýys berý arqyly sheshý qarastyryldy. Burynǵy Konstıtýsııada mundaı qaǵıdattar atymen belgilenbegen edi, sonyń ózi-aq memleket saıasatyn boljap-bilýi qıyn nársege aınaldyratyn. Áý basta tańdaǵan joldan bolashaqta aýytqyp ketpeýimizge kómektesetin baǵyt-baǵdarlar retinde belgilengen túbegeıli qaǵıdattar Negizgi Zańnyń rýhyn tanytyp turdy. Jańa Konstıtýsııa Qazaqstandy prezıdenttik respýblıka dep jarııalady. Basqarýdyń naq osy nysany Qazaqstan jaǵdaıynda ońtaıly bolyp tabylatynyn jáne qoǵamnyń saıası, ekonomıkalyq júıelerin oıdaǵydaı reformalaýǵa barynsha qolaıly jaǵdaı jasaıtynyn ýaqyt kórsetip berdi. Birazdan keıin, eldegi qoǵamdyq ınstıtýttar tıisinshe kúsheıgen kezde men óz ókilettikterimniń birazyn Parlamentke bergenimdi, sóıtip is júzinde Qazaqstandy prezıdenttik-parlamenttik respýblıkaǵa aınaldyrýǵa qadam jasaǵanymdy halyq biledi. Jańa Konstıtýsııa Parlamentti qos palataly etip bekitti. Ol jónindegi usynysymdy 1993 jylǵy Konstıtýsııada ótkize almaǵanymdy jańa aıttym. Taǵy bir mańyzdy másele – Parlamenttiń mindeti zań shyǵarýshylyq qyzmetke jumylý ekendigi naqty belgilengeni. Sonymen birge, memlekettik bıýdjetti bekitý, Úkimettiń is-qımyl baǵdarlamasyn maquldaý nemese qabyldamaı tastaý, Premer-Mınıstrdi taǵaıyndaýǵa kelisim berý, Úkimetke senimsizdik kórsetý, onyń músheleriniń esepterin tyńdaý degen sııaqty quzyretterdiń barlyǵy da Parlamentke bekitildi. Konstıtýsııa jobasyn búkil halyq bolyp qalaı talqylaǵanymyzdy aıtyp jatpaı-aq qoıaıyn. Referendýmda halyqtyń jańa Konstıtýsııaǵa qandaılyq qoldaý kórsetkeni de belgili. Referendým nátıjeleri shyqqan sátte meniń boıymdy erekshe qýanysh sezimi bıledi. Men búkil halyqtyń jeńisi úshin qýandym. Oıǵa alǵan maqsatqa jetkenimiz, bizdiń isimizdi qazaqstandyqtardyń sonshama qoldaǵany qatty qýantty. Qazirgi tańda Qazaqstandaǵy órkendi ózgeristerdiń bári Ata Zańnyń aıasynda júzege asyp keledi. Elimizdiń órkendeýi men órleýiniń negizi – Konstıtýsııa. Memleketimizdegi ekonomıkalyq qýattylyq pen saıası turaqtylyqtyń negizi de – Konstıtýsııa. Konstıtýsııanyń ornyqtylyǵy – eldiń ornyqtylyǵynyń kepili. Sondyqtan onyń árbir árpine qurmetpen qaraýymyz kerek. Qıt etse Konstıtýsııaǵa ózgeris engizýdi usynyp shyǵa keletinder Ata Zańnyń qadir-qasıetin jete eskermeıtinder demeske amalyń joq. Táýelsizdigimizdiń alǵashqy jyldarynda bizdiń kemel keleshegimizdiń kepiline aınalatyn baıandy Konstıtýsııa úshin kúres jeńisti bolǵanyna bárimiz de kýámiz. Jıyrma jyldyq mereıli merekemizdiń qarsańynda, Konstıtýsııa kúninde ótkizilgen paradta: «Halyq – bıliktiń qaınar kózi, Konstıtýsııa – kóptiń kıeli sózi» degenim de sondyqtan. (Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan NAZARBAEV pen jýrnalıst Saýytbek ABDRAHMANOVTYŃ suhbat kitabynan).* * *
JASA, QAZAQSTANYM! Basty alǵa azat el – anamyz, Bastaýda Nursultan danamyz. Gúldendi keń baıtaq dalamyz, Túrlendi sándi san qalamyz. Eldikke, birlikke senemiz, Erlikke, tirlikke kenenbiz. Qajyrmen qaryshtap kelemiz, Bolashaq baǵyna enemiz. Basqarǵan Elbasy uly is – Bastalǵan jańasha qurylys. Baıandy bastaldy betburys, Ońǵarǵan er kósem quryp is. Jańasha daryǵan bilimim, Jarasa damyǵan ǵylymym. Qazaqtyń órkenin ósirgen Azat kún – baqytym – uly kún. Qutty baq tórinde toı búgin Quttyqtap, qushaǵyn jaıdy kún. Aqtaryp týǵan jer baılyǵyn, Maqtan qyp, toılaımyz aıbynyn. Ádibaı TABYLDY.* * *
DEREK PEN DÁIEK
• Qazaqstan saıası táýelsizdik alǵanǵa deıin úsh ret Konstıtýsııa qabyldaǵan bolatyn. Onyń eń alǵashqysy – 1926 jylǵy naýryzdaǵy Jalpyqazaqstandyq keńestiń H sezinde bekitilgen Qazaq KSR Konstıtýsııasy, ekinshisi – 1936 jylǵy 5 jeltoqsanda ómirge kelgen Ata Zańymyz, úshinshisi – 1977 jylǵy 7 qazanda Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Keńesiniń kezekten tys jetinshi sessııasynda qabyldanǵan Konstıtýsııa. • 1993 jyly táýelsiz elimizdiń tuńǵysh Konstıtýsııasy qabyldandy. Munda elimizde Parlamenttiń rólin túbegeıli kóterýge umtylys jasalyndy. Soǵan sáıkes 1995 jylǵy 30 tamyzda júrgizilgen referendýmnyń (búkilhalyqtyq daýys berý) nátıjesinde Qazaqstan Respýblıkasynyń ekinshi Konstıtýsııasy qabyldandy. Bul jańa Konstıtýsııada bıliksizdik qubylysyn jeńý maqsatynda parlament quqyqtary eleýli shektelip, prezıdenttik bılik kúsheıtildi. Sóıtip, atqarýshy bıliktiń tikeleı Prezıdentke baǵynýshylyq tetikteri nyǵaıtyldy, onyń zań shyǵarýshy parlamenttik bılik aldyndaǵy jaýapkershiligi azaıdy. ________________________________ Aıqarma bettiń materıaldaryn uıymdastyrǵan Aleksandr TASBOLATOV.
