Kıeli jerlerge – júıeli tanym

Elbasy Nursultan Nazarbaev óziniń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jań­ǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasynda «Qazaq­stannyń kıeli jerleriniń geogra­fııa­sy» jobasyn júzege asyrýdy tap­syr­ǵan edi. Atalǵan tapsyrmany atqarýǵa kiris­ken «Qasıetti Qazaqstan» ǵylymı-zert­teý orta­ly­ǵynyń dırektory Berik Ábdiǵa­lı­uly ózi basqarǵan ujym­ǵa jetekshilik ete otyryp, kóp jumys tyndyrdy. Má­denıet jáne sport mınıstrligi ja­ny­nan qurylǵan sarap­shylar toby­na basshylyq etip, mez­gil-mezgil bas qo­syp, osy mańyzdy más­ele tal­­qy­la­nyp, eki kezek arnaıy forým ót­ki­zi­l­ip, naqty zertteýlerdi alyp bardy.

Jalpy, qasıetti jer, qasıetti meken uǵymy kóp oılarǵa jeteleıdi. Keıde bizdiń halqymyz «qasıetti, kıeli» degen uǵymdardy «qutqarýshy, ǵajaıyp qudiret ıesi» dep túsinetin bir jaı bar. Musylman uǵymymen qaraǵanda Jaratýshy bireý, jaratylǵan zat kóp. О́z­imiz qasıetti sanaǵan qubylystar ósken ortanyń asyl mekeni, ardaqty or­ny, halyq sanasyndaǵy ǵajaıyp, bıik tuǵyrly nysan sanalady.

Qasıetti, kıeli jerdi anyqtaýdyń túp­­ki­likti máni – týǵan ólkeńdi taný, tú­siný, baǵalaý, oǵan degen mahabbat-sú­ıis­­penshilikti tereńdetý syndy otan­shyl­­dyq sezimniń oıanýyn meńzep, má­ńgilik meken ıdeıasyn urpaqqa sińirý­ge qyzmet etý bolyp tabylady.

Jaqynda jaryq kórgen eki kitaptyń maz­munyna úńilgende, olar – 100 kıeli ny­sandy qamtyp, «Erekshe baǵalanatyn ta­bıǵı mura eskertkishteri», «Arheo­lo­gııalyq eskertkishter jáne ortaǵa­syr­lyq qalalyq ortalyqtar», «Dinı jáne ǵı­ba­dat ortalyqtary», «Tarıhı tul­ǵa­lar­ǵa qatysty qasıetti oryndar», «Saıası, tarıhı oqıǵalarǵa baılanysty qa­sıetti oryndar» bolyp bes topqa jik­­­tel­gen. Muny biz alǵashqy bastama dep qa­­­by­l­­­daımyz. Sebebi qazaq jeriniń ár tóbe­­si, ár tasy, ár tal shóbi áli de ta­­­laı syr­­­dy boıyna jasyryp, buǵyp jatyr.

Tizimde jalpy qazaq úshin qasıetti sanalatyn jerler de, aty sál kómeski tar­ta bastaǵan oryndar da, tipti kúni keshe salynǵan, táýelsizdikpen qurdas ǵı­ma­rattar da bar. Atap aıtqanda, ta­bı­ǵı qasıetti nysandar qatarynda Aq­meshit, Qazyǵurt, Han táńiri, Sha­ryn shat­qaly, Jylaǵan ata, Qońyr áýlıe úń­girleri, al arheologııalyq já­ne ar­hı­tektýralyq eskertkishter sanatyndaǵy qasıetti oryndar qata­ryn­da Bozoq qalashyǵy, Tamǵaly, Beǵazy arheologııalyq keshenderi, Shilik­ti, Berel qorǵandary, Aqyrtas qama­ly oryn alsa, orta ǵasyrlardaǵy qala orta­­lyqtary men qazaq handyǵy tusyn­daǵy astanalar – Qoılyq, Jan­kent, Syǵanaq, Jent, Saraıshyq, Saýran, Otyrar, Saıram syndy qalalar esep­ke alynǵan. Sondaı-aq dinı jáne adam­dardyń tilek tileıtin ornyna aınal­ǵan kıeli mekender – Iаsaýı kesene-kesheni, Arystan bab, Qarabýra, Ýkasha ata mazarlary, Qarashash ana, Ibra­hım ata, Báıdibek bı, Domalaq ana kes­e­neleri, Máshhúr Júsip, Abaı-Shákárim memorıaldy keshenderi, tarı­hı tulǵalardyń esimderimen qatys­ty qasıetti oryndar – Mahambet О́temis­uly­nyń mazary, Ábdiǵappar jáne Keıki batyr keshenderi, Qabanbaı batyr, Raıymbek batyr, Eset Kókiuly ke­se­ne­leri, Kókshetaýdaǵy Abylaıdyń Han ordasy, Ahmet Baıtursynulynyń úıi (Almaty q), Sh.Ýálıhanovtyń Alty­n­emel­degi memorıaldy kesheni sııaqty tarı­hı jáne saıası oqıǵalarmen baılanysty qasıetti jerler – Bulanty, Ańy­raqaı, Orbulaq shaıqastarynyń orny, «Alash arystary» úıi (Semeı), «Astana-Báıterek» monýmenti, «Qazaq eli» monýmenti, «Otan qorǵaýshylar» moný­menti syndy birqatar nysandar Qazaqstan­nyń jalpy, ulttyq qasıetti oryn­dary­nyń tizimine kirgen. Olardyń bas­ty-bas­ty­lary 100 nysan atalǵan tom­dar­dan oryn aldy.

Mańǵystaýdaǵy jerasty meshitteri Beket áýlıe (1750-1813) esimimen baı­­la­nysty. Sonyń biri – Beıneýde dıa­­metri 4,5 metr tóbeni úńgip, kıiz úı túrinde jasaǵan eskertkish. Úı­diń ońtús­tik-batys jaǵynda mıhrab, sol­­tús­tik betinde shaǵyn dáliz úshin­shi ból­mege aparady. Shyǵys ja­ǵyn­da taǵy bir bólmesi bar. Osy sońǵy ból­mede birneshe adam jerlen­gen. Eskert­kish qabyrǵalarynda oıý-ór­nek­ter salynbaǵan. Beket atanyń Beı­neý­degi meshitine 1825 jyly E.A.Eversman, A.O.Dıýgemel sııaqty ǵalymdar kelip, eskertkishtiń sýretin salyp qaldyrǵan. Beket atanyń budan basqa Jem ózeniniń boıynda, Aral teńiziniń jaǵasynda, Ońtústik Ústirttegi Oǵylandy taýynyń úlken tóbesinen qashalyp jasalǵan jerasty meshitteri bar. Eskertkish – kireberis dálizden, duǵa oqıtyn zaldan, turǵyn bólmeden, qabirhanadan tura­dy. Ortańǵy bólmeniń tóbesinde ja­ryq túsý úshin jasalǵan sańylaý bar. Beket ata men onyń birneshe urpaqtary osyn­daǵy qabirhanada jerlengen. Beket atanyń sońǵy mekeni sanalatyn Oǵy­lan­dy taýyndaǵy meshiti 1777-1780 jyly turǵyzylǵan. Meshit bul kúnderi el­diń kóp baratyn, zııarat etip, túneıtin kıeli orny bolyp tabylady.

Joǵaryda aıtqanymyzdaı, budan ózge de áli ashylmaǵan, tizimge kirip úl­ger­­meı qalǵan qasıetti jerlerdiń bar ekenine shúbá joq.

Aıtalyq Arystan bab mazary, Arys­tan bab kesenesi – Qoja Ahmet Iаsaýı­diń ustazy jerlengen oryn. Kesene janynda em­dik qasıeti bar tuzdy sýly qudyq ornalasqan. Ibragım ata mazary – Qoja Ahmet Iаsaýıdiń ákesine (Saıram), Qara­shash ana mazary – Qoja Ahmet Iаsaýı­diń anasyna (Saıram), Gaýhar-ana mazary – Qoja Ahmet Iаsaýıdiń qyzyna (Túrkistan), Álı Qajy mazary – Qoja Ahmet Iаsaýıdiń kúıeý balasyna (Túrki­stan) turǵyzylǵan. Osynyń bári-bári de halyq sanasynda asa qadirli, baǵaly oryndar. Halyq­tyń rýhanı jutańdaǵan kezderinde sana­syna em qylatyn jubanyshy bolǵan.

Shyn máninde bul qasıetti oryn­darǵa tabyn­baıdy, zııarat etedi. Máse­len, Arab ámirliginiń Jıdda qalasyn­daǵy adam­zattyń anasy – Haýa ananyń jat­qan jeri qarapaıym topyraq bolyp qana tom­paıyp jatyr. Basyna mazar tur­ǵy­zyp, atyn jazyp, sýretin salý sııaqty biz­diń elimizdegi «ásire zıratshyldyq» joq.

Túrkistan shaharyn barshamyz ulyq­taımyz. Kóne Astanamyz ǵana emes, rýhanı ortalyǵymyz dep bilemiz. Túrki­stan qalasy – Qazaq handyǵynyń astanasy. Qalanyń kóne ataýy – Iаssy. Iаssy Uly Jibek jolynyń saýda or­talyǵy bolǵan. XII ǵasyrda, ásirese Qoja Ahmet Iаsaýı kóship kelgen soń erekshe ataqqa ıe bolǵan. Sol jerde keıin kıeli orynǵa aınalǵan úlken kesene salyndy. Altyn Ordany jeńgen soń Ámir Temir aqynǵa arnap úlken mazar ornatty. Birinshi salǵan kúıinde ol VI ǵasyrda saq­talǵan. Kesene aınalasynda kóptegen bas­qa da qurylystar bar: Rabııa Sultan-Begim kesenesi (XV ǵasyr, XIX ǵasyrdyń 2-shi jartysynda qıratylyp, 1980 jyly qaıta salyndy), Esim han (XVII ǵasyr), belgisizder jer­lengen jerleri jáne bar.

Táýelsizdik jyldarynda halyqtyń rýhanı baǵytyn ózgertý maqsatynda «Mádenı mura» memlekettik baǵdarla­masy aıasynda kóptegen tarıhı-mád­enı eskertkishter men nysandar jańǵyr­tylǵany kópshiliktiń esinde. Sol úshin de qasıetti, kıeli nysandar – halyq júreginen máńgilik oryn alady.

Urpaq dana bolsa uly dala jetimsiremeıdi.

О́mirzaq OZǴANBAEV,
Mádenıet jáne sport mınıstrligi janynan qurylǵan sarapshylar tobynyń múshesi, professor