«Halyqaralyq sarapshylar qazirdiń ózinde Qazaqstandy eń jedel ósip kele jatqan álem ekonomıkasynyń úshtigine qosty. Bizdiń aldymyzda tek Katar men Qytaı ǵana tur».
Prezıdentimizdiń osy sózderin estigen boıda-aq qolǵa qalam aldyq... «Nur Otan» sezinde aıtylǵan bul sózder qaı-qaısymyzdy bolsa da mereılendiredi, qanattandyrady, shabyttandyrady.
Kúni erteń Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵyn atap ótpekpiz.
Dál erteń, 1 jeltoqsanda búkil halyq bolyp tuńǵysh Prezıdentimizdi saılaǵanymyzǵa 20 jyl tolady.
Osyndaıda aıtpaǵanda qaıda aıtamyz júrek sózin?
Eń aldymen, bárimiz baǵyndyrǵan bul bıikke kóterilýimizdiń tarıhı sebebi jóninde oılanamyz.
Qazaq halqy – oılaý júıesinde epostyq sıpat bar, keń dalada erkin oılap, qııalmen qyryq qabat álemniń keńistigin barlaǵan, joqty bar etýge, bardy keńeıtýge qumar halyq ekeni kópke málim. Halyqtyń osy qııaly men armanyna tusaý túsip, kóz aldynan basqany kóre almaıtyn, esh nárseni murat tutpaıtyn zamandarǵa da tap bolyp kórdik. Tekte bar nárse joǵalyp ketpeıdi eken. Búgin halqymyz egemendik alyp, óz erkimizge ózimiz ıe bolǵan zamanda, sol bıik arman, qııaldarǵa jol ashyp, «buzyp-jaryp, eńserip, erkin basyp» (Qasym aqyn sózi) kele jatqanymyz mynaý. «Alty aıshylyq joldy alty-aq attap» ótken Qobylandy men onyń Taıbýrylynyń ekpini bizge qaıta darydy. Erkin halyq qashan da batyl jáne óz múddesi úshin esh nárseden boı tartpaıdy. «О́zimdiki degende, ógiz qara kúshim bar» degen ǵoı qazaq. Osyndaı batyl oılar ult ádebıetinde epostyq oılaý júıesin týǵyzǵan. Búgingi bizdiń isimiz – osy jańa epostyń úlgisi sııaqty.
Elimizdiń táýelsizdik alǵanynyń 20 jyldyǵyn ataý ústinde bizdi osy oılar bıleıdi. Shynynda da, osy qysqa merzim ishinde Qazaqstannyń asa bıik qarqynmen damyp, birqatar damyǵan elderdiń aldyna túsip jatqany epos emes dep kim aıta alar. Biz ótken jolǵa kóz jiberip qarasań, osyny kóresiń.
20 jyl ishinde bizdiń elde táýelsiz memlekettiń negizi qalanyp, ol bekip, qarqyndy damý jolyna tústi. Qazaqstannyń Keńes odaǵy quramynda kartadaǵy shartty syzyqpen belgilengen shekarasy naqtylanyp, kórshi memlekettermen resmı shart jasastyq. Naryqtyq damý jolyna túsip, álem elderimen qarym-qatynas jasaı bastadyq.
Elimizde ashyq demokratııalyq qoǵamnyń belgileri damydy. Halyqtyń turmys kúıi jaqsardy. Eń bastysy – taǵdyr kóp halyqtarǵa Otan bolýǵa jazǵan elde sol halyqtardyń yntymaǵy men dostyǵyna, bir-birine senimine qurylǵan memlekettik qurylym iske asty. Bul – bizdiń ishki qaýipsizdigimizben birge, kórshi eldermen qarym-qatynasymyzdyń da negizi bolyp qalandy.
Memlekettigi ornyqqan halyqtyń oıy men armany iske asa bastady. Ozyq eldermen taıtalasyp, HHI ǵasyrdyń talap-tilegine oraılas bolýǵa, básekelestikti damytýǵa umtylýdamyz.
Jeke bir memleketterdiń oqshaý ómir súrýiniń, ońashalanýdyń zamany áldeqashan ótken. Endi álemdik qaýymdastyqtyń ańysyn ańdamaı, soǵan qosylýǵa umtylmaı qalsań, jurtta qalǵanyń. Osyny túsingen Qazaqstan halyqaralyq qatynasta bolǵan ózgeristerge, álemdik damýdyń betalysyna jiti qarap otyrýǵa úırendi. Ol kóp júıeli, san salaly memlekettik baılanystarǵa tústi. Kórshi memlekettermen alys-beristiń jańa túrin bastap, halyqaralyq birlestikterge (TMD, Evropadaǵy qaýipsizdik pen yntymaqtastyq uıymy, Shanhaı yntymaqtastyǵy uıymy, Islam Yntymaqtastyǵy Uıymy, Keden odaǵy, Biryńǵaı ekonomıkalyq keńistik, t.b.) múshe bolýda. Mundaı qarym-qatynas Qazaqstan úshin damyǵan elderdiń úlgisin qabyldaýǵa, tehnologııalyq damý men ekonomıkany bilikti basqarýǵa, jańa qurylystar men álemdik tártip júıesiniń yńǵaıly joldaryn ıgerýge jol ashty.
Tarıhı 20 jyl ishinde Qazaqstan damýdyń buryn eshkim baspaǵan tyń jolyn ótti. «Áýeli ekonomıka, sonan soń – saıasat» degen Prezıdenttiń uranymen birtindep búgingi kúnge laıyq demokratııalyq memlekettiń jańa modeli jasaldy. Qazaqstan basshylyǵy bul modeldi naryqtyq qatynastar negizinde jetildirip, damýdyń «Qazaqstan joly» dep atady. «Qazaqstan joly» eshbir eldiń ótken jolyn qaıtalamaı, ulttyq erekshelikter negizinde jasalyp, álemdik tájirıbege súıendi. Sharýashylyqty jekeshelendirý, otandyq bıznesti qalyptastyrý, jer reformasyn júrgizý Qazaqstannyń ulttyq ekonomıkasynyń negizgi tetikteri sanaldy. Qazaqstannyń ulttyq valıýtasy osy sharalardyń negizinde nyǵaıdy. Qazaqstannyń ótken qarjy daǵdarysynan aman shyǵýy, ekonomıkasyn keri ketirip almaı, nyǵaıta túsýi – osy sharalardyń arqasy. Ulttyq ekonomıkanyń tiregi bolyp, kóldeneń kezdesýi múmkin jaǵdaılardy eskerip, ulttyq qor quryldy. Munyń bári Qazaqstan ekonomıkasynyń jańa jolyn, baǵytyn belgiledi. Jyl saıyn áleýmettik tólemder men bıýdjetten eńbek aqy alýshylardyń jalaqysyn kóterý, turǵyn úı qurylysyn ulǵaıtý, úleskerlerge kómektesý, eldi ındýstrııalyq-ınnovasııalyq, tehnologııalyq damý jolyna baǵyttaý, «jol kartasy» birtindep iske asyp jatyr. Bul – áýelde Prezıdent usynǵan «Qazaqstan – 2030» atty strategııanyń kezekpen iske asýy jáne tolyq oryndalatynynyń kepili.
Búgingi Qazaqstan úlken qurylys alańyna uqsaıdy. Aýyl sharýashylyǵy eńbekkerleri bıyl ómiri bolmaǵan astyq ósirip, qoımaǵa saldy. Respýblıka boıynsha ónerkásip jańasha qarqyn ala damýda. Batys Evropa – Batys Qytaı kúre joly osy eki aralyqty jalǵaıtyn qarym-qatynastyń úlken kórinisine aınalmaq. Jer astyndaǵy ken baılyqty ıgerýde Qazaqstan alǵa shyqty. Sońǵy málimetter boıynsha, Qazaqstandaǵy munaı qory 35 mlrd. tonna dep belgilense, gaz kólemi 3 trln. tekshe metrge jetedi eken. Jylyna 90 mln. tonna kómir óndiredi ekenbiz. Dúnıejúzindegi ýran óndirisiniń 40% bizdiń úlesimizge tıesili. Osylardy el ıgiligine paıdalaný úlken óndiristi uıymdastyrýdy talap etýde. Bıyldyń ózinde respýblıkada 234 jańa óndiris oryndary ashyldy. Qazaqstan tarıhynda buryn bolmaǵan mashına jasaý óndirisi iske qosyldy. Endi ushaqtar, avtokólikter, traktor shyǵarý, lokomotıvter, vagon jasaý isteri óz qolymyzben atqarylmaq. Qazaqstan temir jolyna kerek rels quıýdy da ıgerdik. Ken oryndary ashylyp, burynǵy óndirý qýatyn ósirdi, ken baıytý birlestikteri qazaqstan qajetin tolyq ótep, syrt elderge rýdalar berýde. О́skemenniń «Jańa metallýrgııa» atty baǵdarlamasy qazir baıytý arqyly 16 túrli metall (sınk, qorǵasyn, mys, platına, altyn, kúmis, t.b.) alady eken. Osylardyń nátıjesinde damý jolyna túsken jas memleketter ishinde Qazaqstannyń úshinshi orynǵa ıe bolýy (Qytaı, Katar, Qazaqstan) jaıdan jaı bolmasa kerek.
Qazaqstannyń 20 jyl ishinde qoljetken tabystaryn osylaı sanamalaı bersek, ol jetip artylady. Ishki saıasatymyzda da, halyqaralyq baılanysta da ol molynan tabylady. Alaıda osy joldaǵy uly isterimizge bastamashy bolǵan, halqyna oı salyp, jetekshilik jasaǵan kim? Álde olar ózdiginen kele saldy ma? Muny ashyp aıtpaı, qur sanamalaǵan tabys dáleldi kórinbeýi múmkin. Osy turǵydan kelsek, Qazaqstanda iske asa bastaǵan álemdik prosesterdiń zańdy jalǵastyǵyn, onyń ishki mazmunyn túsiný elimizdiń tuńǵysh Prezıdenti, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń esimimen tyǵyz baılanysty ekenin atap aıtýǵa tıis bolamyz. Elbasynyń atyn atap, eńbegin kórsetpegen jerde jańalyq kózge túspeıdi. Elbasy – Qazaqstanda iske asqan barlyq jańashyldyqtyń negizgi uıytqysy, bastaýshysy, iske asyrýshysy. Onyń kóregendigi el damýynyń jolynda anyq tanylady.
1994 jyly Máskeý ýnıversıtetinde sóılegen sózinde Elbasy óz eliniń jáne burynǵy Keńes odaǵynyń quramyna kirgen búgingi táýelsiz memleketterdiń keleshegi Eýrazııalyq odaqqa birigýde ekenin dáleldep aıtqan edi. Biraq Keńestik odaqtan zábir kórgen ózge elder oǵan qulaq asa qoıǵan joq. Alaıda, sodan bergi TMD elderiniń qarym-qatynasy, birtindep ekonomıka salasyndaǵy jaqyndasý Nazarbaev aıtqan baǵytqa bet túzegeni daýsyz. TMD elderiniń ekonomıkalyq odaǵy, Keden odaǵy osy joldaǵy baspaldaqtar bolatyn. Búgingi jaǵdaıda Eýrazııa odaǵyn qurý ıdeıasy keńesten keıingi dáýirdegi ekonomıkalyq baılanystardyń, onyń qalyptasýy men damýynyń naqty kórinisine aınalyp otyrǵany jasyryn emes. Ol ár respýblıkanyń ulttyq damýyna barynsha jaǵdaı jasaıdy, kómektesedi, saıası damýynyń da kepili bolyp sanalady. Biraq bul odaq emes, táýelsiz memleketterdiń ekonomıkalyq keńistikte birigýi, bir-birine senim kórsetýi, sóıtip, óz eliniń ishki jaǵdaılaryn kóterýge umtylýy, álemdik damýdyń jańa jolyna túsýi. Muny kúni keshe ǵana (18 qarashada) Máskeýde kezdesken Keden odaǵyn qurǵan elder prezıdentteri atap kórsetti. Olar, sóıtip, bolashaq Eýrazııa odaǵynyń qurylýyna bir qadam aıaq basty. 2000 jyly «Nezavısımaıa gazetanyń» bas redaktory V.Tretıakovke bergen suhbatynda osy saıasattyń negizgi ıdeıasyn usynǵan N.Nazarbaevtyń «Eýrazııalyq kózqarasty ustaný saıasatqa qurylǵan oı emes, tarıhtyń damý baǵytyn tereń túsinýden týǵan. Búgingi álemdik damý ıntegrasııalyq prosestermen tyǵyz baılanysty. Mundaı prosesten syrt turǵandar barlyq jaǵynan da artta qalady. Osyny túsingen evropalyqtar bir-birine degen eski ókpesin umytyp, birigý prınsıpin qoldady. Men de osylaı birigýdi usynam. Men bolashaqta Eýrazııalyq odaq týraly ıdeıaǵa qaıta oralatynymyzǵa senemin. Qazirgi dáýir – ońashalana damýdyń joly emes, Eýrazııa keńistiginde birigýdiń basqa joly joq. О́tpeli dáýirge silteme jasaýǵa da bolmaıdy. Halyqaralyq terrorızm, dinı ekstremızm, narkotık tasymaldaý, áli de sheshilmegen basqa da ekonomıkalyq, áleýmettik, ekologııalyq problemalar – bizdiń basymyzdyń birikpeýiniń, istegen isimizdiń ónbeýiniń jáne kóregendigimizdiń jetispeýiniń belgisi» – degeni bar edi.
Bul – qazirgi álemdik damýdyń jańa baǵyty týraly oılaný emes, bul prosess týraly fılosofııalyq oı qorytý, keńes odaǵynan keıingi oqshaý qalǵan elderdi damytýdyń jańa jobasy bolatyn.
Damýdyń belgili bir kezeńinde jeke tulǵalardyń qyzmeti órkenıetke baǵyt beretinin, sheshýshi ról atqaratynyn tarıh joqqa shyǵarmaıdy. Onyń oıy men isi, ustanǵan saıasaty ýaqytty ilgeri jyljyta alatynyn, ómirdi ózgertip, eski uǵym-túsinikterdi qoqysqa tastaıtynyn, sóıtip múmkindiktiń shekarasyn ulǵaıtatynyn Nazarbaev tájirıbesinen kún saıyn kórip, tanyp kelemiz. Ony álem memleketteri basshylarynyń kóbi-aq moıyndap otyr.
«Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaev – halqy moıyndaǵan Ulttyq memleket kóshbasshysy, álemdik dárejedegi saıasatker, ómirlik tájirıbesi kóp, boıyna týa bitken qýaty mol jáne jumys qabileti zor adam. Ol óz elinde de, onan tys jerlerde de asa bedeldi. Nursultan Ábishulynyń Reseı men Qazaqstannyń strategııalyq áriptestiginiń qaz turýy men damýyna qosqan úlesin aıtyp taýysý múmkin emes. Onyń saıası erki men kóregendiginiń arqasynda bizdiń elderdiń halqy HH ǵasyrdyń sońǵy kezinde bastan keshken qıyn jaǵdaıda kórshilik jáne senimdilik dástúrin saqtaýmen birge, damyta alǵanyn asa zor baǵalaımyn. Bir-birimizge kómektese otyryp, biz Reseı-Qazaqstan arasyndaǵy kóp salaly baılanysty ulǵaıtyp kelemiz. Bul – Eýrazııa keńistigindegi ózara yntymaqtastyqtyń dáleli bolyp tabylady», dep jazdy 2010 jyly Reseı Prezıdenti D.A.Medvedev.
Mundaı pikirlerdi ár kezde V.Pýtın de, Dj.Býsh ta, M.Tetcher de, Lı Kýan Iý de, Hý Szıntao da, Jak Shırak ta, t.b. aıtqan.
N.Nazarbaevtyń Qazaqstan Prezıdenti retindegi qyzmetinde jaı ǵana el basqaryp, oǵan ıe bolyp otyrýy ǵana emes, el ishinen tys, álemdik keńistikke yqpal etken, kópti dúr silkindirgen is-áreketter, bastamalar mol. Olardyń ishinde Qazaqstan jerinde ıadrolyq synaqty toqtatý jáne joıý, respýblıka astanasyn Almatydan Aqmolaǵa kóshirý, kezinde shetel asyp ketken qazaqtardy elge qaıtarý sııaqty jaı ǵana aıtýmen iske asa qoımaıtyn, úlken erlikti, júrektilikti, uıymdastyrý jumystaryn qajet etetin sharalar bar. Osynyń kóbi-aq Nursultan Ábishulyn el bıligine aralasqan tustan oılandyryp, tolǵandyryp júrgen nárseler sııaqty. Semeı polıgony qazaq halqyna kóp qaıǵy-qasiret alyp kelgen, uzaq jyldar boıy dalamyzǵa ólim otyn seýip kelgen nysan bolatyn. Onda ıadrolyq qarýdyń mol qory saqtaldy. Biz táýelsizdik alǵan tusta áli de Reseı áskerleriniń bazasy sanalǵan polıgonda N.Nazarbaev prezıdenttik quqyn paıdalanyp, synaqty toqtatýǵa Jarlyq shyǵardy da, AQSh, Ulybrıtanııa, Reseı basshylyqtarymen kelise otyryp, qarýdy joıý týraly sheshim qabyldady. Sóıtip Qazaqstandy qarýsyz elge aınaldyrdy. Bul sharanyń dúnıejúzi halyqtarynyń ıadrolyq qarýǵa qarsy kúresi tarıhyndaǵy orny tym úlken. Muny Birikken Ulttar Uıymynyń Bas Hatshysy Pan Gı Mýn ıadrolyq qarýdan bas tarta almaı otyrǵan elderge úlgi etip usyndy. Ol Semeı polıgony jabylǵan kúndi (29 tamyz) «Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy is-qımyldyń halyqaralyq kúni» etip bekitti.
Bul shara, sonymen qatar, álem keńistiginen Qazaqstannyń ózine laıyq oryn izdeýiniń basy bolǵany anyq. Ol EQYU tóraǵalyǵyna jol ashty dese de bolady. EQYU-men qarym-qatynas Qazaqstanda demokratııalyq ınstıtýttardyń ornyǵyp, jetilýin qamtamasyz etti. Qazaqstan EQYU-nyń saıası qyzmetin jetildirýge, daǵdarystardy retteýde kóp jumys atqardy. Qazaqstan ótkizgen EQYU Sammıti 55 memlekettiń basshylaryn, 65 memlekettiń ókilderin, BAQ qyzmetkerlerin bir jerge jınap, álem halyqtaryn tolǵandyrǵan máselelerdi talqylady. Astana Deklarasııasy qabyldandy.
N.Nazarbaev uıǵarymymen shet eldermen birlese júrgizgen mundaı sharalar bizdiń ishki damýymyzǵa serpin berdi.
El táýelsizdigin ornyqtyryp úlgermeı, astanany basqa qalaǵa kóshirip, jańa qala salý – N.Nazarbaev erliginiń jańa bir kórinisi. Budan da Prezıdenttiń sheshimdiligin, táýekelshildigin kóremiz. Ol oıyna alǵanyn istemeı tynbaıtyn adam. Qalanyń jobasy ǵana emes, onyń árbir kirpishiniń qalanýy – Elbasynyń taza eńbegi. Ol álemniń eń tańdaýly arhıtektorlary men qurylysshylaryn shaqyrdy. Halyq danalyǵy men adamzat oıynyń buryn-sońǵy jańalyqtaryn osynda ákep saldy. Sóıtip etek-jeńi jınalmaǵan uly dalanyń keńdigi aıasynda, aspanmen talasqan bıik ǵımarattar turǵyzyldy. Olarda ár elden, álemniń eń iri qalalarynan aýysqan ǵımarattar tabysty. Qalany qorshaǵan orman alqaby bir sheti qazaqtyń keń dalasymen, ekinshi beti Sibir ormandarymen shektesýi kózdelgen. Búgingi Astana – qazaq halqynyń jarqyn bolashaǵyn elestetetin sımvoldyq mańyzy bar uly qala. Ol álemniń ataqty astanalarynyń qataryna qosylýǵa daıyn tur. Ǵalamdyq ǵımarattar bir Astana emes, Almatyda, oblys ortalyqtarynda salynyp jatyr. Olar da áleýmettik-ekonomıkalyq jańalyqtarǵa toldy.
Nazarbaev iske qosqan aıtýly jobanyń biri – kezinde, keńestik rejimniń qatal tártibine ushyrap, tentirep, shetel asyp ketken otandastarymyzdy elge qaıtarýy. Osy baǵdarlama boıynsha táýelsizdik alǵannan keıin elimizge bir mıllıonnan artyq qazaqtar oraldy. Olar Mońǵolııa, Qytaı, Aýǵanstan, О́zbekstan, Túrkimenstan, Eýropa elderinen keldi. Osylardyń bárine jaǵdaı jasaý, úı jáne turmysqa qajetti dúnıelerdi jınaýǵa kómektesý, aqshadaı qarajat bólý, jumysqa ornalastyrý da ózi jańa qaz tura bastaǵan memleketke tym jeńil emes edi. Soǵan qaramaı, Elbasy «Nurly kósh» atty baǵdarlamany iske qosty, ol áli jalǵasyn tabýda. Bul óziniń Otanynda azaıyp qalǵan halyqqa úlken demeý boldy.
20 jyl ishinde Qazaqstannyń ishki saıasatynda da adam aıtqysyz jańalyqtar oryn aldy. Ol respýblıkany qonys etken halyqtardyń birligi men yntymaǵyn nyǵaıtý, azamattyq beıbit tirshilikti jalǵastyrý sharalarynan, halyqtardyń bir-birine degen senimi men syılastyǵyn qalyptastyrýdan bastaldy. Bul turǵyda Qazaqstan halqy Assambleıasyn erekshe ataý oryndy. Búgin ol konstıtýsııalyq statýsqa ıe memlekettik jáne azamattyq qurylymǵa aınaldy. Burynǵy 1 mamyr meıramy «Qazaqstan halqynyń birligi kúni» dep ataldy. Keńes ókimeti tarap, biraz jerlerde halyqtar arasynda qaqtyǵys, kelise almaýshylyq oryn alǵan tusta, Qazaqstanda osyndaı sharalardyń júrgizilýi tym batyl, aqyldy sheshilgen másele bolyp tabyldy. Bul N.Nazarbaevtyń tikeleı óz oıynan týǵan dúnıe. Qazir Assambleıa dúnıe júzi memleketteriniń, Birikken Ulttar Uıymynyń nazaryn aýdaryp otyr. Olar muny ulttar arasynda birlik pen yntymaqtastyqty damytýdyń jańa modeli dep qabyldaýda.
Táýelsizdiktiń úlken bir tabysy esebinde qabyldanýǵa laıyq endigi bir shara – qazaq tiline memlekettik til esebinde mártebe berilýi. Bul – 1995 jyly qabyldanǵan Qazaqstan Konstıtýsııasynda atap kórsetildi. 1997 jyly «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy tilder týraly» zań qabyldandy. Uzaq jyldar qazaq tiliniń qoldanylý aıasy álsirep ketken qoǵamda bul máseleniń birden sheshile qoıýy ońaı da emes edi. Soǵan qaramaı, qazaq tili shyn maǵynasynda memlekettik til bolýǵa bet túzedi. Qazaqstan halqynyń ishinde qazaqtar eń kóp orynǵa shyqty. Munyń ult tilin memlekettik dárejege kótere alatyny daýsyz.
Ishki saıasattaǵy táýelsizdigimizdi baıandy etken oqıǵalardyń qatarynda Qazaqstannyń memlekettik týyn bekitý, Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik eltańbasy men ánuranyn qabyldaý týraly is-sharalardyń ózindik orny bar. Bular Qazaqstan azamattarynyń otanshyldyq sezimin arttyrýǵa, qazaqstandyq patrıotızmdi qalyptastyrýǵa zor kómek bolǵany kúmán týdyrmaıdy.
Búgin Qazaqstan mádenıeti keń kólemdi damý jolyna shyǵyp otyr. Qoǵam almasýy jaǵdaıynda kúırep qalǵan bilim, ǵylym júıesi, densaýlyq saqtaý, mádenı oshaqtar, shyǵarmashylyq odaqtar búgin qaıta jandandy. Prezıdent 2000 jyldy «Mádenıetti qoldaý jyly» dep atady da, Qazaqstan mádenıetin kóterý sharalaryn bastady. Memleket sol jyldyń ózinde bul iske úlken qozǵalys berdi, keıin jyl saıyn kólemdi qarjy bólip otyrdy. Elbasy Qazaqstan mádenıetin jeke bir eldiń mádenıeti esebinde emes, Batys pen Shyǵysty jalǵastyrǵan úlken mádenı kópir esebinde baǵalap, onyń damýyna erekshe qamqorlyq jasady. 2004 jyly qabyldanǵan ataqty «Mádenı mura» baǵdarlamasy Elbasynyń óz bastamashylyǵymen týdy da, atqarylyp jatqan sharalardyń kólemi jaǵynan álemdik sensasııa bolyp tabyldy. Iá, sensasııa. О́ıtkeni, dál mundaı aýqymdy baǵdarlama álemde joq. S.Abdrahmanov ana jyly maǵan mynandaı áńgime aıtyp edi. Aqparat mınıstri qyzmetinde AQSh-tyń sol kezdegi elshisi E.Djonsty qabyldapty. Mınıstrlik atqaryp jatqan jumystardy aıta kelip, «Mádenı mura» baǵdarlamasynyń mánine baılanysty: «Qazaq folklorynyń júz tomdyǵyn shyǵarý josparlanyp otyr», depti. Elshiniń aýdarmashysy mınıstr tom sanyn jańylys aıtqan bolar dep oılap, ol sózdi «on tomdyq» dep aýdarypty. Kezdesýge qatysyp otyrǵan mınıstrlik qyzmetkeri sypaıy túrde aǵylshynshalap, «on tom emes, júz tom» dep túzetedi. Sonda elshi hanym hatty tańdanǵanyn qaıta-qaıta aıtýmen boldy, deıtin Saýytbek baýyrym. Kórdińiz be?!
Bul iske kiriserde Elbasy usynysymen mádenı-qoǵamdyq máselelerge kóńil aýdartý maqsatynda árbir jyl naqty taqyryptarǵa arnaldy. Tarıh jyly, Aqtańdaqtar jyly, Ulttyq tatýlyq pen qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý jyly, t.b. sharalar osylaı týdy. Táýelsizdik alǵannan beri jańa tanym negizinde basylyp kele jatqan 100 tomdyq «Babalar sózi» atty folklorlyq shyǵarmalar jınaǵy, «Ádebı jádigerler», «Álemdik fılosofııalyq mura», «Álemdik folklorıstıka», «Álemdik ádebıettaný», «Álemdik ónertaný» sııaqty kóp tomdyq jınaqtar men «Qazaqstan tarıhy», «Qazaq halqynyń fılosofııalyq murasy», «Qazaq ádebıetiniń tarıhy», «Qazaq óneriniń tarıhy» sııaqty zertteýler jaryqqa shyqty. «Qazaqtyń 1000 dástúrli kúıleri», «Qazaqtyń dástúrli 1000 áni» sııaqty jınaqtar basyldy. Ulttyq mádenı mura men oǵan qatysty álemdik ádebıettiń bul sııaqty úlgileriniń jınaqtalyp oqyrmanǵa jol tabýy osy kólemde búkil dúnıe tarıhynda birinshi ret Qazaqstanda iske asýy qazir álem elderin tańqaldyryp otyr. Osy úlken istiń bastamashysy da, onyń oryndalýyn qadaǵalap, júrip jatqan isti qozǵaýshy da Elbasy.
Eldiń bolashaǵy jas urpaq ekenin eskere otyryp, 1993 jyly Prezıdent jańa Qazaqstan quratyn mamandardy sheteldiń aldyńǵy qatarly oqý oryndarynda daıyndap alý úshin «Bolashaq» baǵdarlamasyn jasaýdy usyndy. Sodan beri bul baǵdarlama boıynsha Qazaqstanǵa 3338 maman oralyp, sharýashylyqtyń san salasynda eńbektenip júr eken. Bıyldan bastap, «Bolashaq» joǵary bilimi bar kadrlardy bilimin jetildirý kýrstarynan ótkizip alý úshin paıdalanatyn boldy da, joǵary bilimdi jergilikti oqý oryndarynan alý usynyldy. Dúnıejúzilik bilimniń bıik úlgisin tanyta alatyn Astanadaǵy Nazarbaev Ýnıversıteti shet elderdiń aldyńǵy qatarly ýnıversıtetteriniń úlgisimen quryldy. Qazaqstannyń basqa da oqý oryndarynda bilim sapasyn kóterý, ǵylymı ýnıversıtetterdiń qataryn keńeıtý qolǵa alyndy. Sońǵy on jylda bilim salasyn qarjylandyrý 7,5 esege ósti. Aldaǵy jylda bilim men ǵylymǵa 900 mlrd. teńge bólý qarastyrylyp otyr. IýNESKO 2011 jylǵy baǵdarlamasynda Qazaqstannyń 129 memleket ishinde alǵashqy tórttiń qataryna kirgeni kórsetilipti. Munyń bári N.Nazarbaev aıtqan «adamzat bıigin bilekpen emes, bilimmen baǵyndyrý zamany týǵanyn» túsinip, sol baǵytta qarqyndy jumys atqarǵanymyzdyń nátıjesi.
Oılanyp qarasaq, ótken 20 jyldyń árqaısysy táýelsiz jas el úshin bir ǵasyrǵa teń jumys atqarypty. Ár jyldyń óz júgi bolsa da, olar tutasyp kelip Qazaqstandy bıikke kóteretin alyp eńbektiń nátıjesin kórsetedi. Ekonomıkany kóterýdiń, halyqtyń turmys-kúıin jaqsartýdyń, qoǵamdy demokratııalandyrýdyń qaǵıdattary elimizde saıası áleýmettik, qoǵamdyq qatynastardyń jańa túrin týǵyzdy. El jańardy, elmen birge adam ózgerdi, memlekettik jáne jeke menshik uıymdardyń qyzmeti turaqtady. Qazaqstanda iske asqan ózgeristerdiń barlyǵy Elbasynyń bastaýymen júrdi de, jalpyhalyqtyq qoldaýǵa ıe boldy. Prezıdent sheshiminiń ornyqtylyǵy onyń kóregen saıasatynan týyndady.
Bizdiń Prezıdentimiz – óz adamymyz. Kóz tartar tulǵasy da, alymdy oıy da bar, pikiri ashyq, aldy-artyn barlaı alatyn kóregen de kósem, qazaqy qonaqjaı minezdi, rýhy joǵary, oılaǵanyn iske asyra alatyn tegeýrindi tulǵa. Uzaqqa baratyn elge mundaı senimdi basshy kerek. Nurekeńmen bizdiń jolymyz ashyq. Onymen birge elimiz osy qarqynmen, «alty aıshylyq joldy alty-aq attaýǵa» daıyn.
Sońǵy aıtarym mynaý. Qazaqta: «Jaqsynyń jaqsylyǵyn aıt, nury tasysyn», degen sóz bar. Tálimdi, ómirge sabaq bolatyn sóz. Biz Elbasynyń eńbegi jaıly aıtqanmen, oǵan laıyq marapat usynýdy oıǵa almaımyz. Qazaqstan Prezıdentiniń eline sińirgen eńbegi – bizdiń qaı-qaısymyzdan da artyq. Qatardaǵy eńbekqorlar ishinen Qaharman da, Eńbek Eri de shyǵyp jatyr. Al eńbegi bárinen artyq adamnyń aýyzǵa alynbaýy – ádildik emes. Ásirese mynandaı torqaly toı tusynda! Elimizdiń Táýelsizdik alýynyń 20 jyldyǵynda Elbasynyń halyq aldyndaǵy eńbegine baǵa berý – bárimizdiń boryshymyz. Nursultan Ábishuly qandaı da bolsyn bıik marapatqa laıyq ekeni anyq.
Mereke qutty bolsyn, aǵaıyn!
Serik QIRABAEV, Ulttyq Ǵylym akademııasynyń akademıgi.
Almaty.
Qazaq halqy – oılaý júıesinde epostyq sıpat bar, keń dalada erkin oılap, qııalmen qyryq qabat álemniń keńistigin barlaǵan, joqty bar etýge, bardy keńeıtýge qumar halyq ekeni kópke málim. Halyqtyń osy qııaly men armanyna tusaý túsip, kóz aldynan basqany kóre almaıtyn, esh nárseni murat tutpaıtyn zamandarǵa da tap bolyp kórdik. Tekte bar nárse joǵalyp ketpeıdi eken. Búgin halqymyz egemendik alyp, óz erkimizge ózimiz ıe bolǵan zamanda, sol bıik arman, qııaldarǵa jol ashyp, «buzyp-jaryp, eńserip, erkin basyp» (Qasym aqyn sózi) kele jatqanymyz mynaý. «Alty aıshylyq joldy alty-aq attap» ótken Qobylandy men onyń Taıbýrylynyń ekpini bizge qaıta darydy. Erkin halyq qashan da batyl jáne óz múddesi úshin esh nárseden boı tartpaıdy. «О́zimdiki degende, ógiz qara kúshim bar» degen ǵoı qazaq. Osyndaı batyl oılar ult ádebıetinde epostyq oılaý júıesin týǵyzǵan. Búgingi bizdiń isimiz – osy jańa epostyń úlgisi sııaqty.
Elimizdiń táýelsizdik alǵanynyń 20 jyldyǵyn ataý ústinde bizdi osy oılar bıleıdi. Shynynda da, osy qysqa merzim ishinde Qazaqstannyń asa bıik qarqynmen damyp, birqatar damyǵan elderdiń aldyna túsip jatqany epos emes dep kim aıta alar. Biz ótken jolǵa kóz jiberip qarasań, osyny kóresiń.
20 jyl ishinde bizdiń elde táýelsiz memlekettiń negizi qalanyp, ol bekip, qarqyndy damý jolyna tústi. Qazaqstannyń Keńes odaǵy quramynda kartadaǵy shartty syzyqpen belgilengen shekarasy naqtylanyp, kórshi memlekettermen resmı shart jasastyq. Naryqtyq damý jolyna túsip, álem elderimen qarym-qatynas jasaı bastadyq.
Elimizde ashyq demokratııalyq qoǵamnyń belgileri damydy. Halyqtyń turmys kúıi jaqsardy. Eń bastysy – taǵdyr kóp halyqtarǵa Otan bolýǵa jazǵan elde sol halyqtardyń yntymaǵy men dostyǵyna, bir-birine senimine qurylǵan memlekettik qurylym iske asty. Bul – bizdiń ishki qaýipsizdigimizben birge, kórshi eldermen qarym-qatynasymyzdyń da negizi bolyp qalandy.
Memlekettigi ornyqqan halyqtyń oıy men armany iske asa bastady. Ozyq eldermen taıtalasyp, HHI ǵasyrdyń talap-tilegine oraılas bolýǵa, básekelestikti damytýǵa umtylýdamyz.
Jeke bir memleketterdiń oqshaý ómir súrýiniń, ońashalanýdyń zamany áldeqashan ótken. Endi álemdik qaýymdastyqtyń ańysyn ańdamaı, soǵan qosylýǵa umtylmaı qalsań, jurtta qalǵanyń. Osyny túsingen Qazaqstan halyqaralyq qatynasta bolǵan ózgeristerge, álemdik damýdyń betalysyna jiti qarap otyrýǵa úırendi. Ol kóp júıeli, san salaly memlekettik baılanystarǵa tústi. Kórshi memlekettermen alys-beristiń jańa túrin bastap, halyqaralyq birlestikterge (TMD, Evropadaǵy qaýipsizdik pen yntymaqtastyq uıymy, Shanhaı yntymaqtastyǵy uıymy, Islam Yntymaqtastyǵy Uıymy, Keden odaǵy, Biryńǵaı ekonomıkalyq keńistik, t.b.) múshe bolýda. Mundaı qarym-qatynas Qazaqstan úshin damyǵan elderdiń úlgisin qabyldaýǵa, tehnologııalyq damý men ekonomıkany bilikti basqarýǵa, jańa qurylystar men álemdik tártip júıesiniń yńǵaıly joldaryn ıgerýge jol ashty.
Tarıhı 20 jyl ishinde Qazaqstan damýdyń buryn eshkim baspaǵan tyń jolyn ótti. «Áýeli ekonomıka, sonan soń – saıasat» degen Prezıdenttiń uranymen birtindep búgingi kúnge laıyq demokratııalyq memlekettiń jańa modeli jasaldy. Qazaqstan basshylyǵy bul modeldi naryqtyq qatynastar negizinde jetildirip, damýdyń «Qazaqstan joly» dep atady. «Qazaqstan joly» eshbir eldiń ótken jolyn qaıtalamaı, ulttyq erekshelikter negizinde jasalyp, álemdik tájirıbege súıendi. Sharýashylyqty jekeshelendirý, otandyq bıznesti qalyptastyrý, jer reformasyn júrgizý Qazaqstannyń ulttyq ekonomıkasynyń negizgi tetikteri sanaldy. Qazaqstannyń ulttyq valıýtasy osy sharalardyń negizinde nyǵaıdy. Qazaqstannyń ótken qarjy daǵdarysynan aman shyǵýy, ekonomıkasyn keri ketirip almaı, nyǵaıta túsýi – osy sharalardyń arqasy. Ulttyq ekonomıkanyń tiregi bolyp, kóldeneń kezdesýi múmkin jaǵdaılardy eskerip, ulttyq qor quryldy. Munyń bári Qazaqstan ekonomıkasynyń jańa jolyn, baǵytyn belgiledi. Jyl saıyn áleýmettik tólemder men bıýdjetten eńbek aqy alýshylardyń jalaqysyn kóterý, turǵyn úı qurylysyn ulǵaıtý, úleskerlerge kómektesý, eldi ındýstrııalyq-ınnovasııalyq, tehnologııalyq damý jolyna baǵyttaý, «jol kartasy» birtindep iske asyp jatyr. Bul – áýelde Prezıdent usynǵan «Qazaqstan – 2030» atty strategııanyń kezekpen iske asýy jáne tolyq oryndalatynynyń kepili.
Búgingi Qazaqstan úlken qurylys alańyna uqsaıdy. Aýyl sharýashylyǵy eńbekkerleri bıyl ómiri bolmaǵan astyq ósirip, qoımaǵa saldy. Respýblıka boıynsha ónerkásip jańasha qarqyn ala damýda. Batys Evropa – Batys Qytaı kúre joly osy eki aralyqty jalǵaıtyn qarym-qatynastyń úlken kórinisine aınalmaq. Jer astyndaǵy ken baılyqty ıgerýde Qazaqstan alǵa shyqty. Sońǵy málimetter boıynsha, Qazaqstandaǵy munaı qory 35 mlrd. tonna dep belgilense, gaz kólemi 3 trln. tekshe metrge jetedi eken. Jylyna 90 mln. tonna kómir óndiredi ekenbiz. Dúnıejúzindegi ýran óndirisiniń 40% bizdiń úlesimizge tıesili. Osylardy el ıgiligine paıdalaný úlken óndiristi uıymdastyrýdy talap etýde. Bıyldyń ózinde respýblıkada 234 jańa óndiris oryndary ashyldy. Qazaqstan tarıhynda buryn bolmaǵan mashına jasaý óndirisi iske qosyldy. Endi ushaqtar, avtokólikter, traktor shyǵarý, lokomotıvter, vagon jasaý isteri óz qolymyzben atqarylmaq. Qazaqstan temir jolyna kerek rels quıýdy da ıgerdik. Ken oryndary ashylyp, burynǵy óndirý qýatyn ósirdi, ken baıytý birlestikteri qazaqstan qajetin tolyq ótep, syrt elderge rýdalar berýde. О́skemenniń «Jańa metallýrgııa» atty baǵdarlamasy qazir baıytý arqyly 16 túrli metall (sınk, qorǵasyn, mys, platına, altyn, kúmis, t.b.) alady eken. Osylardyń nátıjesinde damý jolyna túsken jas memleketter ishinde Qazaqstannyń úshinshi orynǵa ıe bolýy (Qytaı, Katar, Qazaqstan) jaıdan jaı bolmasa kerek.
Qazaqstannyń 20 jyl ishinde qoljetken tabystaryn osylaı sanamalaı bersek, ol jetip artylady. Ishki saıasatymyzda da, halyqaralyq baılanysta da ol molynan tabylady. Alaıda osy joldaǵy uly isterimizge bastamashy bolǵan, halqyna oı salyp, jetekshilik jasaǵan kim? Álde olar ózdiginen kele saldy ma? Muny ashyp aıtpaı, qur sanamalaǵan tabys dáleldi kórinbeýi múmkin. Osy turǵydan kelsek, Qazaqstanda iske asa bastaǵan álemdik prosesterdiń zańdy jalǵastyǵyn, onyń ishki mazmunyn túsiný elimizdiń tuńǵysh Prezıdenti, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń esimimen tyǵyz baılanysty ekenin atap aıtýǵa tıis bolamyz. Elbasynyń atyn atap, eńbegin kórsetpegen jerde jańalyq kózge túspeıdi. Elbasy – Qazaqstanda iske asqan barlyq jańashyldyqtyń negizgi uıytqysy, bastaýshysy, iske asyrýshysy. Onyń kóregendigi el damýynyń jolynda anyq tanylady.
1994 jyly Máskeý ýnıversıtetinde sóılegen sózinde Elbasy óz eliniń jáne burynǵy Keńes odaǵynyń quramyna kirgen búgingi táýelsiz memleketterdiń keleshegi Eýrazııalyq odaqqa birigýde ekenin dáleldep aıtqan edi. Biraq Keńestik odaqtan zábir kórgen ózge elder oǵan qulaq asa qoıǵan joq. Alaıda, sodan bergi TMD elderiniń qarym-qatynasy, birtindep ekonomıka salasyndaǵy jaqyndasý Nazarbaev aıtqan baǵytqa bet túzegeni daýsyz. TMD elderiniń ekonomıkalyq odaǵy, Keden odaǵy osy joldaǵy baspaldaqtar bolatyn. Búgingi jaǵdaıda Eýrazııa odaǵyn qurý ıdeıasy keńesten keıingi dáýirdegi ekonomıkalyq baılanystardyń, onyń qalyptasýy men damýynyń naqty kórinisine aınalyp otyrǵany jasyryn emes. Ol ár respýblıkanyń ulttyq damýyna barynsha jaǵdaı jasaıdy, kómektesedi, saıası damýynyń da kepili bolyp sanalady. Biraq bul odaq emes, táýelsiz memleketterdiń ekonomıkalyq keńistikte birigýi, bir-birine senim kórsetýi, sóıtip, óz eliniń ishki jaǵdaılaryn kóterýge umtylýy, álemdik damýdyń jańa jolyna túsýi. Muny kúni keshe ǵana (18 qarashada) Máskeýde kezdesken Keden odaǵyn qurǵan elder prezıdentteri atap kórsetti. Olar, sóıtip, bolashaq Eýrazııa odaǵynyń qurylýyna bir qadam aıaq basty. 2000 jyly «Nezavısımaıa gazetanyń» bas redaktory V.Tretıakovke bergen suhbatynda osy saıasattyń negizgi ıdeıasyn usynǵan N.Nazarbaevtyń «Eýrazııalyq kózqarasty ustaný saıasatqa qurylǵan oı emes, tarıhtyń damý baǵytyn tereń túsinýden týǵan. Búgingi álemdik damý ıntegrasııalyq prosestermen tyǵyz baılanysty. Mundaı prosesten syrt turǵandar barlyq jaǵynan da artta qalady. Osyny túsingen evropalyqtar bir-birine degen eski ókpesin umytyp, birigý prınsıpin qoldady. Men de osylaı birigýdi usynam. Men bolashaqta Eýrazııalyq odaq týraly ıdeıaǵa qaıta oralatynymyzǵa senemin. Qazirgi dáýir – ońashalana damýdyń joly emes, Eýrazııa keńistiginde birigýdiń basqa joly joq. О́tpeli dáýirge silteme jasaýǵa da bolmaıdy. Halyqaralyq terrorızm, dinı ekstremızm, narkotık tasymaldaý, áli de sheshilmegen basqa da ekonomıkalyq, áleýmettik, ekologııalyq problemalar – bizdiń basymyzdyń birikpeýiniń, istegen isimizdiń ónbeýiniń jáne kóregendigimizdiń jetispeýiniń belgisi» – degeni bar edi.
Bul – qazirgi álemdik damýdyń jańa baǵyty týraly oılaný emes, bul prosess týraly fılosofııalyq oı qorytý, keńes odaǵynan keıingi oqshaý qalǵan elderdi damytýdyń jańa jobasy bolatyn.
Damýdyń belgili bir kezeńinde jeke tulǵalardyń qyzmeti órkenıetke baǵyt beretinin, sheshýshi ról atqaratynyn tarıh joqqa shyǵarmaıdy. Onyń oıy men isi, ustanǵan saıasaty ýaqytty ilgeri jyljyta alatynyn, ómirdi ózgertip, eski uǵym-túsinikterdi qoqysqa tastaıtynyn, sóıtip múmkindiktiń shekarasyn ulǵaıtatynyn Nazarbaev tájirıbesinen kún saıyn kórip, tanyp kelemiz. Ony álem memleketteri basshylarynyń kóbi-aq moıyndap otyr.
«Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaev – halqy moıyndaǵan Ulttyq memleket kóshbasshysy, álemdik dárejedegi saıasatker, ómirlik tájirıbesi kóp, boıyna týa bitken qýaty mol jáne jumys qabileti zor adam. Ol óz elinde de, onan tys jerlerde de asa bedeldi. Nursultan Ábishulynyń Reseı men Qazaqstannyń strategııalyq áriptestiginiń qaz turýy men damýyna qosqan úlesin aıtyp taýysý múmkin emes. Onyń saıası erki men kóregendiginiń arqasynda bizdiń elderdiń halqy HH ǵasyrdyń sońǵy kezinde bastan keshken qıyn jaǵdaıda kórshilik jáne senimdilik dástúrin saqtaýmen birge, damyta alǵanyn asa zor baǵalaımyn. Bir-birimizge kómektese otyryp, biz Reseı-Qazaqstan arasyndaǵy kóp salaly baılanysty ulǵaıtyp kelemiz. Bul – Eýrazııa keńistigindegi ózara yntymaqtastyqtyń dáleli bolyp tabylady», dep jazdy 2010 jyly Reseı Prezıdenti D.A.Medvedev.
Mundaı pikirlerdi ár kezde V.Pýtın de, Dj.Býsh ta, M.Tetcher de, Lı Kýan Iý de, Hý Szıntao da, Jak Shırak ta, t.b. aıtqan.
N.Nazarbaevtyń Qazaqstan Prezıdenti retindegi qyzmetinde jaı ǵana el basqaryp, oǵan ıe bolyp otyrýy ǵana emes, el ishinen tys, álemdik keńistikke yqpal etken, kópti dúr silkindirgen is-áreketter, bastamalar mol. Olardyń ishinde Qazaqstan jerinde ıadrolyq synaqty toqtatý jáne joıý, respýblıka astanasyn Almatydan Aqmolaǵa kóshirý, kezinde shetel asyp ketken qazaqtardy elge qaıtarý sııaqty jaı ǵana aıtýmen iske asa qoımaıtyn, úlken erlikti, júrektilikti, uıymdastyrý jumystaryn qajet etetin sharalar bar. Osynyń kóbi-aq Nursultan Ábishulyn el bıligine aralasqan tustan oılandyryp, tolǵandyryp júrgen nárseler sııaqty. Semeı polıgony qazaq halqyna kóp qaıǵy-qasiret alyp kelgen, uzaq jyldar boıy dalamyzǵa ólim otyn seýip kelgen nysan bolatyn. Onda ıadrolyq qarýdyń mol qory saqtaldy. Biz táýelsizdik alǵan tusta áli de Reseı áskerleriniń bazasy sanalǵan polıgonda N.Nazarbaev prezıdenttik quqyn paıdalanyp, synaqty toqtatýǵa Jarlyq shyǵardy da, AQSh, Ulybrıtanııa, Reseı basshylyqtarymen kelise otyryp, qarýdy joıý týraly sheshim qabyldady. Sóıtip Qazaqstandy qarýsyz elge aınaldyrdy. Bul sharanyń dúnıejúzi halyqtarynyń ıadrolyq qarýǵa qarsy kúresi tarıhyndaǵy orny tym úlken. Muny Birikken Ulttar Uıymynyń Bas Hatshysy Pan Gı Mýn ıadrolyq qarýdan bas tarta almaı otyrǵan elderge úlgi etip usyndy. Ol Semeı polıgony jabylǵan kúndi (29 tamyz) «Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy is-qımyldyń halyqaralyq kúni» etip bekitti.
Bul shara, sonymen qatar, álem keńistiginen Qazaqstannyń ózine laıyq oryn izdeýiniń basy bolǵany anyq. Ol EQYU tóraǵalyǵyna jol ashty dese de bolady. EQYU-men qarym-qatynas Qazaqstanda demokratııalyq ınstıtýttardyń ornyǵyp, jetilýin qamtamasyz etti. Qazaqstan EQYU-nyń saıası qyzmetin jetildirýge, daǵdarystardy retteýde kóp jumys atqardy. Qazaqstan ótkizgen EQYU Sammıti 55 memlekettiń basshylaryn, 65 memlekettiń ókilderin, BAQ qyzmetkerlerin bir jerge jınap, álem halyqtaryn tolǵandyrǵan máselelerdi talqylady. Astana Deklarasııasy qabyldandy.
N.Nazarbaev uıǵarymymen shet eldermen birlese júrgizgen mundaı sharalar bizdiń ishki damýymyzǵa serpin berdi.
El táýelsizdigin ornyqtyryp úlgermeı, astanany basqa qalaǵa kóshirip, jańa qala salý – N.Nazarbaev erliginiń jańa bir kórinisi. Budan da Prezıdenttiń sheshimdiligin, táýekelshildigin kóremiz. Ol oıyna alǵanyn istemeı tynbaıtyn adam. Qalanyń jobasy ǵana emes, onyń árbir kirpishiniń qalanýy – Elbasynyń taza eńbegi. Ol álemniń eń tańdaýly arhıtektorlary men qurylysshylaryn shaqyrdy. Halyq danalyǵy men adamzat oıynyń buryn-sońǵy jańalyqtaryn osynda ákep saldy. Sóıtip etek-jeńi jınalmaǵan uly dalanyń keńdigi aıasynda, aspanmen talasqan bıik ǵımarattar turǵyzyldy. Olarda ár elden, álemniń eń iri qalalarynan aýysqan ǵımarattar tabysty. Qalany qorshaǵan orman alqaby bir sheti qazaqtyń keń dalasymen, ekinshi beti Sibir ormandarymen shektesýi kózdelgen. Búgingi Astana – qazaq halqynyń jarqyn bolashaǵyn elestetetin sımvoldyq mańyzy bar uly qala. Ol álemniń ataqty astanalarynyń qataryna qosylýǵa daıyn tur. Ǵalamdyq ǵımarattar bir Astana emes, Almatyda, oblys ortalyqtarynda salynyp jatyr. Olar da áleýmettik-ekonomıkalyq jańalyqtarǵa toldy.
Nazarbaev iske qosqan aıtýly jobanyń biri – kezinde, keńestik rejimniń qatal tártibine ushyrap, tentirep, shetel asyp ketken otandastarymyzdy elge qaıtarýy. Osy baǵdarlama boıynsha táýelsizdik alǵannan keıin elimizge bir mıllıonnan artyq qazaqtar oraldy. Olar Mońǵolııa, Qytaı, Aýǵanstan, О́zbekstan, Túrkimenstan, Eýropa elderinen keldi. Osylardyń bárine jaǵdaı jasaý, úı jáne turmysqa qajetti dúnıelerdi jınaýǵa kómektesý, aqshadaı qarajat bólý, jumysqa ornalastyrý da ózi jańa qaz tura bastaǵan memleketke tym jeńil emes edi. Soǵan qaramaı, Elbasy «Nurly kósh» atty baǵdarlamany iske qosty, ol áli jalǵasyn tabýda. Bul óziniń Otanynda azaıyp qalǵan halyqqa úlken demeý boldy.
20 jyl ishinde Qazaqstannyń ishki saıasatynda da adam aıtqysyz jańalyqtar oryn aldy. Ol respýblıkany qonys etken halyqtardyń birligi men yntymaǵyn nyǵaıtý, azamattyq beıbit tirshilikti jalǵastyrý sharalarynan, halyqtardyń bir-birine degen senimi men syılastyǵyn qalyptastyrýdan bastaldy. Bul turǵyda Qazaqstan halqy Assambleıasyn erekshe ataý oryndy. Búgin ol konstıtýsııalyq statýsqa ıe memlekettik jáne azamattyq qurylymǵa aınaldy. Burynǵy 1 mamyr meıramy «Qazaqstan halqynyń birligi kúni» dep ataldy. Keńes ókimeti tarap, biraz jerlerde halyqtar arasynda qaqtyǵys, kelise almaýshylyq oryn alǵan tusta, Qazaqstanda osyndaı sharalardyń júrgizilýi tym batyl, aqyldy sheshilgen másele bolyp tabyldy. Bul N.Nazarbaevtyń tikeleı óz oıynan týǵan dúnıe. Qazir Assambleıa dúnıe júzi memleketteriniń, Birikken Ulttar Uıymynyń nazaryn aýdaryp otyr. Olar muny ulttar arasynda birlik pen yntymaqtastyqty damytýdyń jańa modeli dep qabyldaýda.
Táýelsizdiktiń úlken bir tabysy esebinde qabyldanýǵa laıyq endigi bir shara – qazaq tiline memlekettik til esebinde mártebe berilýi. Bul – 1995 jyly qabyldanǵan Qazaqstan Konstıtýsııasynda atap kórsetildi. 1997 jyly «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy tilder týraly» zań qabyldandy. Uzaq jyldar qazaq tiliniń qoldanylý aıasy álsirep ketken qoǵamda bul máseleniń birden sheshile qoıýy ońaı da emes edi. Soǵan qaramaı, qazaq tili shyn maǵynasynda memlekettik til bolýǵa bet túzedi. Qazaqstan halqynyń ishinde qazaqtar eń kóp orynǵa shyqty. Munyń ult tilin memlekettik dárejege kótere alatyny daýsyz.
Ishki saıasattaǵy táýelsizdigimizdi baıandy etken oqıǵalardyń qatarynda Qazaqstannyń memlekettik týyn bekitý, Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik eltańbasy men ánuranyn qabyldaý týraly is-sharalardyń ózindik orny bar. Bular Qazaqstan azamattarynyń otanshyldyq sezimin arttyrýǵa, qazaqstandyq patrıotızmdi qalyptastyrýǵa zor kómek bolǵany kúmán týdyrmaıdy.
Búgin Qazaqstan mádenıeti keń kólemdi damý jolyna shyǵyp otyr. Qoǵam almasýy jaǵdaıynda kúırep qalǵan bilim, ǵylym júıesi, densaýlyq saqtaý, mádenı oshaqtar, shyǵarmashylyq odaqtar búgin qaıta jandandy. Prezıdent 2000 jyldy «Mádenıetti qoldaý jyly» dep atady da, Qazaqstan mádenıetin kóterý sharalaryn bastady. Memleket sol jyldyń ózinde bul iske úlken qozǵalys berdi, keıin jyl saıyn kólemdi qarjy bólip otyrdy. Elbasy Qazaqstan mádenıetin jeke bir eldiń mádenıeti esebinde emes, Batys pen Shyǵysty jalǵastyrǵan úlken mádenı kópir esebinde baǵalap, onyń damýyna erekshe qamqorlyq jasady. 2004 jyly qabyldanǵan ataqty «Mádenı mura» baǵdarlamasy Elbasynyń óz bastamashylyǵymen týdy da, atqarylyp jatqan sharalardyń kólemi jaǵynan álemdik sensasııa bolyp tabyldy. Iá, sensasııa. О́ıtkeni, dál mundaı aýqymdy baǵdarlama álemde joq. S.Abdrahmanov ana jyly maǵan mynandaı áńgime aıtyp edi. Aqparat mınıstri qyzmetinde AQSh-tyń sol kezdegi elshisi E.Djonsty qabyldapty. Mınıstrlik atqaryp jatqan jumystardy aıta kelip, «Mádenı mura» baǵdarlamasynyń mánine baılanysty: «Qazaq folklorynyń júz tomdyǵyn shyǵarý josparlanyp otyr», depti. Elshiniń aýdarmashysy mınıstr tom sanyn jańylys aıtqan bolar dep oılap, ol sózdi «on tomdyq» dep aýdarypty. Kezdesýge qatysyp otyrǵan mınıstrlik qyzmetkeri sypaıy túrde aǵylshynshalap, «on tom emes, júz tom» dep túzetedi. Sonda elshi hanym hatty tańdanǵanyn qaıta-qaıta aıtýmen boldy, deıtin Saýytbek baýyrym. Kórdińiz be?!
Bul iske kiriserde Elbasy usynysymen mádenı-qoǵamdyq máselelerge kóńil aýdartý maqsatynda árbir jyl naqty taqyryptarǵa arnaldy. Tarıh jyly, Aqtańdaqtar jyly, Ulttyq tatýlyq pen qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý jyly, t.b. sharalar osylaı týdy. Táýelsizdik alǵannan beri jańa tanym negizinde basylyp kele jatqan 100 tomdyq «Babalar sózi» atty folklorlyq shyǵarmalar jınaǵy, «Ádebı jádigerler», «Álemdik fılosofııalyq mura», «Álemdik folklorıstıka», «Álemdik ádebıettaný», «Álemdik ónertaný» sııaqty kóp tomdyq jınaqtar men «Qazaqstan tarıhy», «Qazaq halqynyń fılosofııalyq murasy», «Qazaq ádebıetiniń tarıhy», «Qazaq óneriniń tarıhy» sııaqty zertteýler jaryqqa shyqty. «Qazaqtyń 1000 dástúrli kúıleri», «Qazaqtyń dástúrli 1000 áni» sııaqty jınaqtar basyldy. Ulttyq mádenı mura men oǵan qatysty álemdik ádebıettiń bul sııaqty úlgileriniń jınaqtalyp oqyrmanǵa jol tabýy osy kólemde búkil dúnıe tarıhynda birinshi ret Qazaqstanda iske asýy qazir álem elderin tańqaldyryp otyr. Osy úlken istiń bastamashysy da, onyń oryndalýyn qadaǵalap, júrip jatqan isti qozǵaýshy da Elbasy.
Eldiń bolashaǵy jas urpaq ekenin eskere otyryp, 1993 jyly Prezıdent jańa Qazaqstan quratyn mamandardy sheteldiń aldyńǵy qatarly oqý oryndarynda daıyndap alý úshin «Bolashaq» baǵdarlamasyn jasaýdy usyndy. Sodan beri bul baǵdarlama boıynsha Qazaqstanǵa 3338 maman oralyp, sharýashylyqtyń san salasynda eńbektenip júr eken. Bıyldan bastap, «Bolashaq» joǵary bilimi bar kadrlardy bilimin jetildirý kýrstarynan ótkizip alý úshin paıdalanatyn boldy da, joǵary bilimdi jergilikti oqý oryndarynan alý usynyldy. Dúnıejúzilik bilimniń bıik úlgisin tanyta alatyn Astanadaǵy Nazarbaev Ýnıversıteti shet elderdiń aldyńǵy qatarly ýnıversıtetteriniń úlgisimen quryldy. Qazaqstannyń basqa da oqý oryndarynda bilim sapasyn kóterý, ǵylymı ýnıversıtetterdiń qataryn keńeıtý qolǵa alyndy. Sońǵy on jylda bilim salasyn qarjylandyrý 7,5 esege ósti. Aldaǵy jylda bilim men ǵylymǵa 900 mlrd. teńge bólý qarastyrylyp otyr. IýNESKO 2011 jylǵy baǵdarlamasynda Qazaqstannyń 129 memleket ishinde alǵashqy tórttiń qataryna kirgeni kórsetilipti. Munyń bári N.Nazarbaev aıtqan «adamzat bıigin bilekpen emes, bilimmen baǵyndyrý zamany týǵanyn» túsinip, sol baǵytta qarqyndy jumys atqarǵanymyzdyń nátıjesi.
Oılanyp qarasaq, ótken 20 jyldyń árqaısysy táýelsiz jas el úshin bir ǵasyrǵa teń jumys atqarypty. Ár jyldyń óz júgi bolsa da, olar tutasyp kelip Qazaqstandy bıikke kóteretin alyp eńbektiń nátıjesin kórsetedi. Ekonomıkany kóterýdiń, halyqtyń turmys-kúıin jaqsartýdyń, qoǵamdy demokratııalandyrýdyń qaǵıdattary elimizde saıası áleýmettik, qoǵamdyq qatynastardyń jańa túrin týǵyzdy. El jańardy, elmen birge adam ózgerdi, memlekettik jáne jeke menshik uıymdardyń qyzmeti turaqtady. Qazaqstanda iske asqan ózgeristerdiń barlyǵy Elbasynyń bastaýymen júrdi de, jalpyhalyqtyq qoldaýǵa ıe boldy. Prezıdent sheshiminiń ornyqtylyǵy onyń kóregen saıasatynan týyndady.
Bizdiń Prezıdentimiz – óz adamymyz. Kóz tartar tulǵasy da, alymdy oıy da bar, pikiri ashyq, aldy-artyn barlaı alatyn kóregen de kósem, qazaqy qonaqjaı minezdi, rýhy joǵary, oılaǵanyn iske asyra alatyn tegeýrindi tulǵa. Uzaqqa baratyn elge mundaı senimdi basshy kerek. Nurekeńmen bizdiń jolymyz ashyq. Onymen birge elimiz osy qarqynmen, «alty aıshylyq joldy alty-aq attaýǵa» daıyn.
Sońǵy aıtarym mynaý. Qazaqta: «Jaqsynyń jaqsylyǵyn aıt, nury tasysyn», degen sóz bar. Tálimdi, ómirge sabaq bolatyn sóz. Biz Elbasynyń eńbegi jaıly aıtqanmen, oǵan laıyq marapat usynýdy oıǵa almaımyz. Qazaqstan Prezıdentiniń eline sińirgen eńbegi – bizdiń qaı-qaısymyzdan da artyq. Qatardaǵy eńbekqorlar ishinen Qaharman da, Eńbek Eri de shyǵyp jatyr. Al eńbegi bárinen artyq adamnyń aýyzǵa alynbaýy – ádildik emes. Ásirese mynandaı torqaly toı tusynda! Elimizdiń Táýelsizdik alýynyń 20 jyldyǵynda Elbasynyń halyq aldyndaǵy eńbegine baǵa berý – bárimizdiń boryshymyz. Nursultan Ábishuly qandaı da bolsyn bıik marapatqa laıyq ekeni anyq.
Mereke qutty bolsyn, aǵaıyn!
Serik QIRABAEV, Ulttyq Ǵylym akademııasynyń akademıgi.
Almaty.
