Adamzattyń asqazanyna as-arqaýymyzdan shynymen-aq qaýip-qaterdiń tónip qalǵany ma? Olaı deıin desek, álem ǵalymdary tek sońǵy 25 jylda GMA-ǵa (genetıkalyq modıfıkasııalanǵan aǵza) baılanysty 130-dan astam ǵylymı zertteý jobany júzege asyrypty. Oǵan bıotehnologııa ilimine tikeleı atsalysyp júrgen 500-den astam táýelsiz zertteýshi top aralasqan. Qorytyndy bireý: GMA – kádimgi ósimdikterdi dástúrli túrde seleksııalaýdan shyqqan ónimderden qaýipti emes! Endeshe kúndelikti paıdalanyp júrgen azyq-túlikke «GMA-syz!» dep battıtyp jazyp, tutynýshyny saqtandyrýdyń syry nede? Osy GMA-ǵa baılanysty áńgime týsa, kóz aldyma azýy aqsıǵan túz taǵysy men kóshede jol bermeıtin qabaǵan aýyl ıtiniń sulbasy kele qalady. Gendik ınjenerııa men bıotehnologııanyń buǵan qandaı qatysy bar dersiz, árıne?
...Atamnyń qorasyna qasqyr túsipti. Týǵan aýylymda es bilgeli men estigen birinshi oqıǵa. Taý etegindegi úlken aýyldyń tóńiregin dúrildetip júrip-turǵan bar tehnıkasy toqtaǵan, keńshar taraǵan 90-ynshy jyldar edi. Túz taǵysy bıiktigi 2 metrlik temir tordan qarǵyp túsip, 10 qoıdyń ishinen qońdysyn tańdap syrtqa laqtyryp (!), saı tabanynda qarnyn jaryp, jyly-jumsaqty asqazanyna toltyryp, jortyp ketken. Esik aldyndaǵy alma aǵashtyń túbindegi narda demalatyn atam on-aq metr aralyqta bolǵan arpalystan beıhabar, beımaral uıyqtap jatqan. «Aqtós qaıda, azýymen qurysh shaınaıtyn Olımpııa men Martın qaıda... aýyldyń kúlli alypsoǵy qaıda?» deımin ań-tań kúıde. «E, – dedi atam sonda keıip, – bilmeýshime eń, jortqan qasqyrdyń ıisi jetken jerde ıt ataýlynyń qyńsylaýy bylaı tursyn, dybys shyǵara almaı únderi óship qalady. Kúshiginen qasqyrdyń terisin tisteletip baýlyǵan bóribasarlar quryǵan...»
Osy arada ekinshi áńgimeniń jelisin de aýyl ómirimen sabaqtastyrýǵa týra kelip tur. Kolorado qońyzymen aıqasqan jyldar esińizde me? Qolymyzda sypyrǵy, dári shashyp, japyraq kemirgen qońyzdy bir-birlep terip, órtep áýrege tústik emes pe. Azyq-túlik tapshylyǵyna urynǵan Keńes odaǵyna Polshadan vagon-vagon ákelingen kartoppen birge qara bulttaı aýyp kelgen sondaǵy qońyzdar qaıda qazir? Aıtaıyn... Ábden zárezap bolǵan gendik ınjenerııa zertteýshileri kartop tuqymyna saryshaıannyń (Scorpio) jasýshalaryn endirgen ǵoı! Sol sol eken, GMA-lyq jańa kartop tuqymyna kolorado qońyzy jolamaı, aınalyp ushqan. Atam aıtqandaı, beıne jortqan qasqyrdyń ıisi jetken jerde ıttiń úni óship qalatyny sekildi...
«Qyrǵı-qabaq soǵys» tusynda kolorado qońyzy Batystyń KSRO-ǵa jasaǵan qastandyq dıversııasy degen áńgime de shyqqan. Ortalyq barlaý basqarmasy (AQSh) keńestikterdi «ekinshi nany» – kartoptan aıyrmaq eken. Alaıda ol búginde naqty deregi rastalmaǵan aqparatqa aınalǵan sekildi. Degenmen kolorado qońyzynyń álemdi dúrliktirgeni ras...
Dese de ǵalymdar áli de GMA-nyń zııansyz ekendigin dáleldeýmen áýre. Daý kóp. Taıaýda ıtalııalyq ǵalymdardyń 20 jylǵa sozylǵan zertteý metaanalıziniń (sandyq saraptama) nátıjesi – ǵalamdyq osy daýdyń aqyrǵy taraýy degen túıin jasaldy. Ile-shala zııankes jándikter úıirile bermeıtin jańa ónimderdiń adam aǵzasyna zalaly joqtyǵy týraly fermerler men aýyl sharýashylyǵy kompanııalary qulaqqaǵys etildi. Máselen, bir ǵana sondaı GMA-júgeride mıkotoksınderdiń (adam aǵzasyna zııandy hımııalyq zattar – kanserogender) óte az saqtalatyny qujattaldy. Keıde kún artynan kún ótse de bastapqy qyp-qyzyl kúıin saqtap turatyn kádimgi qyzanaqqa «kambalanyń jasýshasy engizilgen» degen derek eske túsip, oılanyp qalam... Molekýlıarlyq bıologııa men bıohımııa salasyndaǵy ǵalymdarymyzdyń jetekshiligimen salmaqsyzdyq jaǵdaıynda dástúrli seleksııalaýdan týǵan 1991 jylǵy «Toqtar», «Orbıta», «Qoǵaly» kartop suryptarynyń búgingi jaı-kúıi ne boldy eken? Tuńǵysh ǵaryshkerimiz Toqtar Áýbákirovtiń qol kúshimen ǵaryshta shaıqalǵan sýspenzııa dúnıege joǵaryda atalǵan erekshe kartop tuqymdaryn alyp kelip edi. Ol ónimderdiń GMA-syz ekendigine patent ıesi Qazaqstan kepildik beredi. Solaı. Biraq ta, aýyl aralasyp, qoı qoralasyp ketti ǵoı...
Talǵat SÚIINBAI,
«Egemen Qazaqstan»
