Sýretti túsirgen Erbol Hamzın
Izdeýshilerdiń birlesken forýmy óńirdegi «Maıdan joly» izdestirý jasaǵynyń 10 jyldyǵyna, Stalıngrad shaıqasynyń 75 jyldyǵyna arnaldy. Forýmǵa Reseı, Belarýs, Ýkraına, Moldova, Estonııa elderinen delegasııalar keldi. Maqsat – 1941–1945 jyldardaǵy soǵysta habarsyz ketken jaýyngerlerdiń esimderin taýyp, jerlengen oryndaryn anyqtaý.
О́ńirimizdegi «Maıdan joly» jáne «Panfılovshylar» izdestirý jasaqtarynyń negizin qalaýshy, qoǵam belsendisi Jumabek Qamzınniń sózinshe, osydan 30 jyl buryn Kalýgada izdeýshiler forým ótipti. «Izdestirý jasaqtarynyń maqsaty – habarsyz ketken jaýyngerlerdiń jerlengen ornyn izdeý ǵana emes, soǵys zardabyn tartqan ár otbasynyń, búkil áýlettiń muń-zaryna úńilý. Ákesin, ulyn, balasyn, atasyn izdeýshiler ár aýylda bar. Kúni búginge deıin úmitpen kútip júrgender bar aramyzda. Bul taqyryp zerttep, zerdeleýdi qajet etedi. Sondyqtan soǵysta qaza tapqan, qaıtpaı qalǵan atalarymyz jaıly derekter izdep, jerlengen jerlerin tabý úshin kórshiles elderdegi áriptesterimizben bas qosýǵa shaqyrdy»,– deıdi.
Jalpy, «Maıdan joly» izdestirý jasaǵynyń bastamasy boıynsha 234 belgisiz jaýyngerdiń múrdesi qaıta jerlenip, Reseı, Ýkraına, Belarýs jerlerinde qazaq soldattaryna arnalǵan 23 eskertkish ornatylyp, qaıta qalpyna keltirilgen. Izdeý áli jalǵasady.
Al, osy izdeý jasaǵynyń komandıri A.Shıtovtiń aıtýyna qaraǵanda, bıyl Volgograd jerindegi Mamaı qorǵanynda qazaq jaýyngerleriniń erligine arnalǵan taǵy bir eskertkish boı kótermek.
Forýmǵa qatysqan oblys ákiminiń orynbasary Meıram Begentaevtyń aıtýynsha, Mamaı qorǵanǵa elimizden birinshi bolyp pavlodarlyqtar eskertkish ornatpaqshy. Sharaǵa ataqty Panfılovtyń nemereleri Alýa men Aıgúl Baıqadamovalar da qatysty.
Buǵan deıin 2012-2013 jyldary reseılik izdeýshiler óńirdegi Qashyr aýdanynan soǵysqa attanǵan jaýyngerler – Jumabaı Bektursynov pen Jumabek Nurkenovtiń múrdelerin boıtumary arqyly taýyp, aýyldaryna jerleýge muryndyq bolǵan edi. Reseılik «Pamıat» izdeý jasaǵy da Kalýga oblysy, Lıýdova aýdanynan 1919 jyly Baıqonys aýylynda týǵan Petr Melnıkov soǵysta 1943 jyly 24 aqpanda Lıýdovo aýdany, Katovıchı aýylynda qaza tapqany jaıly málimet tapty. Izdeýshiler Omby oblysynyń ákimshiligimen kelisip, P.Melnıkovtiń múrdesin Qashyr aýdanyna jetkizý úshin kómek suraǵan.
Oblysta «Bozdaqtar» kitabynyń 5-tomy jaryq kórdi. Jańa kitapta maıdanda qaza tapqan, habarsyz ketken, tutqynda bolǵan 1387 pavlodarlyq týraly bıografııalyq málimetter jınaqtalǵan. Bul eńbek 1995, 1997, 2014, 2015 jyldary shyqqan «Bozdaqtardyń» jalǵasy. Taǵzym máńgilik. «Bozdaqtardy» shyǵarýshylar bul maqsattaryn 1941-1945 jyldary maıdan dalasynan oralmaǵan jáne elge aman-esen oralǵan soǵys ardagerleri aldyndaǵy paryz dep sanaıdy. Kitapty qurastyrýǵa reseılik izdestirý otrıadtary , jergilikti ólketanýshylar, tarıhshylar, izdeýshiler úlken úles qosty. Muraǵat qyzmetkerleri Reseı Qorǵanys mınıstrliginiń Ortalyq muraǵatynan, Belarýs, Fınlıandııa arhıvterinen pavlodarlyq jaýyngerler týraly málimetter tapty. Qujattardy, sondaı-aq Harkov qoǵamdyq birlestigi, Shyǵys Prýssııada mert bolǵan keńes sarbazdary eskertkish qorynyń «Pamıat» – «Eskertkish» kommersııalyq emes uıymy, «Sakson memorıaldary» (Germanııa) birlestigi, reseılik jáne pavlodarlyq izdestirý jasaqtary usynypty. «Bozdaqtardyń» jaryqqa shyǵýyna soǵys ardageri, osy kitaptardyń bas redaktory Bekbolat Hazyrovtyń, muraǵat qyzmetkeri Bekmuhamed Islámniń, ardager jýrnalıst Tóleýbek Qońyrdyń úlesi zor. Arhıvterde áli zerttelmegen qujattar jeterlik kórinedi. О́ńirimizden soǵysqa 46 myń adam attansa, izdeý málimetteri árbir úsh jaýyngerdiń ekeýi qaza tapqanyn kórsetken.
– Qurastyrýshylar úshin «Bozdaqtar» kitabyn shyǵarýda málimet jınaý, izdestirý jumystary ońaı bolǵan joq. Soǵysta 556 jaýynger qaza tapsa, 549-y habarsyz ketken. Nemis jáne fın tutqynynda qaza tapqan 22 pavlodarlyq, habarsyz ketken 128 ofıser men 1259 qatardaǵy jaýynger týraly aqparattardy qostyq,– deıdi kitap avtorlary.
Konslagerlerde tutqynda bolǵan, partızan jasaǵy jáne polshalyq áskerı quramalar qatarynda soǵysqan pavlodarlyq jaýyngerler týraly málimetter kitapta jarııalandy.
Forýmǵa kelgen Máskeý oblysy izdeý jasaǵynyń komandıri Pavel Matveev:«20 jyldaı ýaqyt «Maıdan joly» izdestirý jumysyn júrgizip kelemin. Izdeý jasaǵyn qurýyma soǵys zardabyn tartqandardyń muń-zary sebep boldy. Soǵys órtin kórgen qalalardy aralap, arhıvterdi qoparýǵa týra keldi», – deıdi.
Ýnıversıtet rektory Gaýhar Ahmetova soǵysta habarsyz ketken jaýyngerlerdiń esimin jaryqqa shyǵarý izdestirý jasaqtarynyń ǵana emes, barshamyzdyń ortaq mindetimiz dep atap ótti. Ýnıversıtette qurylǵan «Panfılovshylar» patrıottyq izdestirý jasaǵy Máskeý túbindegi Dýbosekovo aýylynda, Mojaı aýdanynda, Kalýga oblysynda, Máskeý túbinde izdestirý jumystarymen aınalysýda. Bul kúnderi oqý ornynyń oqytýshylary men stýdentteri «Qazaqstan elektrolız zaýyty» AQ jáne G.Potanın atyndaǵy oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıimen birlesip arnaıy jasaq qurǵan. Jasaqqa áskerı tarıhshy, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory, «Memorıaldy aımaq» izdeý jasaǵynyń komandıri Maıdan Qusaıynulynyń esimi berilgen.
– Jalpy, izdestirý jasaqtary elimizdiń barlyq óńirlerinde bar. Muraǵattyq derektermen durys jumys isteýdi, qujattardy suryptaý máselelerin úırenýimiz kerek-aq, – deıdi Maıdan Kómekuly.
Izdeýshiler jıynynda Omby aımaqtyq odaǵynyń tóraǵasy, «Poısk» qoǵamdyq uıymynyń dırektory G.Kýdrıa, Ýkraına eliniń delegaty, arheolog T.Krýpa, Estonııa elinen kelgen izdeýshi A.Glazýrın sóz sóıledi. Belarýs jerinen kelgen, Brest qorǵanynda izdeý jumystarymen aınalysatyn P.Pısko jergilikti izdeýshilerge Brest qorǵanynyń kirpishin tabystap, birlese jumys isteýge shaqyrdy.
Forýmnan soń, «IZDEÝ-2018» izdeý jasaqtary óńirdegi Lebıaji, Qashyr aýdandarynda bolyp qaıtty. Aýdan ortalyǵy Aqqýly aýylynda Nevel kóshesi bar. Nevel qalasynyń komendanty bolǵan Ábilqaıyr Baımoldınniń týǵan jeri. Al, «Dańq jolymen» halyqaralyq patrıottyq jobasy sheńberinde Nevel qalasynda polkovnık Ábilqaıyr Baımoldınniń esimimen atalǵan alańda qola eskertkish ornatyldy. Bir kóshesine esimi berilgen. Ábilqaıyr joǵary ofıserlik atty ásker mektebin, Máskeýdegi áskerı-saıası akademııany bitirgen. Máskeý túbindegi urystarǵa qatysty. 1944 jyldyń qańtarynda polkovnık Á.Baımoldın Nevel qalasyn jaýdan qorǵap, erlikpen qaza tabady. Ol basqarǵan vzvod qatarynda batyr qyz Mánshúk Mámetova bolǵan. Aýdandyq mádenıet úıinde «Estelik poıyzy» kórmesi uıymdastyrylyp, «Komendant Nevelıa» fılminiń avtory Qanat Esenamanǵa aýdannyń qurmetti azamaty ataǵy berildi.
Bir ǵana Qashyr aýdanynan A.Elgın, M.Kataev, V.Stepanenko, Q.Suraǵanov, I.Krıvenko, G.Kravchenko sııaqty 6 birdeı Keńes Odaǵynyń Batyry shyqqan. Delegasııa músheleri aýdan ortalyǵyndaǵy batyrlar eskertkishterine gúl shoqtaryn qoıdy.
Forým qorytyndysy boıynsha, Halyqaralyq biryńǵaı izdestirý qoǵamdyq uıymy qurylatyn boldy. Kelesi «Izdeý» forýmy 2019 jyly Ombyda ótedi.
Farıda BYQAI,
«Egemen Qazaqstan»
Pavlodar oblysy
