Ásirese shapsa attyń tuıaǵy qaıyrylatyn, ushsa qyrannyń qanaty talatyn ulan-baıtaq jerimiz barda bizdiń qaramyzdyń qalyń bolýy jan-jaǵymyzǵa jaltaqtamaı alańsyz ómir súrý úshin asa bir qajettilik bolyp tabylady. Sol sııaqty kúnderdiń kúninde sannyń sapaǵa aınalatynyn eskersek, el ekonomıkasyn órge bastyratyn bilimdi de bilikti azamattardyń kóptiń ishinen shyǵatyny da ejelden belgili jaıt. Sondyqtan Qazaqstanda turatyn halyq sanynyń artýyna degen múddelilik eshqashan báseńsýi tıis emes.
Olaı bolsa dál qazirgi tańdaǵy jaǵdaı qandaı?
Ulttyq ekonomıka mınıstrligi Statıstıka komıtetiniń málimetteri boıynsha ústimizdegi 2018 jyldyń qańtarynda Qazaqstandaǵy halyq sany 18 177,7 myń adamdy quraǵan. Osylaısha respýblıka halqynyń sany 2017 jyldyń qańtar aıymen salystyrǵanda 1,3 paıyzǵa kóbeıgen. Bul jaǵdaı, ıaǵnı el turǵyndary sanynyń 18 mıllıonnan asýy jáne az da bolsa ósim kórsetýi kóńil kónshiterlik kórinis sııaqty. Biraq osy kórsetkishterdi ári qaraı qazbalaı tússeń, alańdatarlyq ahýaldyń bar ekenin de ańǵarasyń. Ol qandaı ahýal?
О́tken jyly elimizge 1497 adam kóship kelgen bolsa, syrtqa qonys aýdarǵandar sany 1674 adamdy qurǵan. Aıyrma – 177 adam. Al bıyl 1360 adam Qazaqstanǵa kelse, ózge elderge kóshkender sany 2258 adamǵa jetken. Iаǵnı ketkender sany kelgenderge qaraǵanda 898 adamǵa artyq bolyp otyr. Eger jyldyń jańa ǵana bastalǵanyn eskersek, bul óte úlken kórsetkish. Syrtqa ketkenderdiń 1471-i TMD elderin qalasa, qalǵan 203-i ózderi úshin alys shetelderde ómir súrýdi qolaı kórgen. «Arqada kún jyly bolsa, arqar aýyp nesi bar» degen mátel de osyndaıda eske oralady. «Alańdatarlyq ahýal bar» deýimizdiń de bir ushy osynda jatyr.
Abyroı bolǵanda, eldegi bala týý kórsetkishi oń sıpatymen erekshelenip tur. Máselen, 2018 jyldyń qańtar aıynda dúnıege kelgen sábıler sany 33,3 myń adam bolǵan. Bul aldyndaǵy 2017 jyldyń qańtar aıyndaǵy jaǵdaıǵa qaraǵanda 4,4 paıyzǵa kóp. Sonyń arqasynda respýblıka halqynyń tabıǵı ósimi 2018 jyldyń qańtarynda ótken jyldyń tıisti kezeńimen salystyrǵanda 2,5 myń adamǵa nemese 13,1 paıyzǵa artyp, 21,5 myń adamdy quraǵan. Tabıǵı ósimniń jalpy koeffısıenti 1000 adamǵa shaqqanda 13,83 adamdy qurap otyrǵanyn da aıta ketken jón.
Al qarastyrylyp otyrǵan kezeńde qaıtys bolǵandar sany 11,8 myń adam bolǵan. Bul 2017 jyldyń qańtar aıyndaǵy kórsetkishten 8,4 paıyzǵa az.
Sonymen birge sońǵy jyly náresteler óliminiń kóbeıe túsýi de tirkelip otyr. Aıtalyq, 2018 jyldyń qańtarynda 1 jasqa deıingi 317 náreste ólimi tirkelse, munyń ózi 2017 jyldyń qańtaryndaǵy kórsetkishten 7,1 paıyzǵa kóp. Eń ókinishtisi, nárestelerdiń ólim-jitimine negizinen perınataldyq jaǵdaılar sebep bolady eken. Munyń ózi medısına jetilgen, perzenthanalar zamanaýı tehnıkamen múmkindiginshe qamtamasyz etilgen HHI ǵasyrda da áıeldi aman-esen bosandyryp alý, jańa týǵan shaqalaqtyń durys jetilip ketýine tıisti jaǵdaı týǵyzý máselesi tolyq sheshimin tapqan joq degendi bildiretin sııaqty.
Eldegi demografııalyq jaǵdaı týraly sóz qozǵaı otyryp, mynadaı bir nazar aýdararlyq derekterdi keltire ketýdiń de qısyny kelip tur. Qazaqstandy meken etken halyqtyń sany qazirgi tańda, joǵaryda keltirgenimizdeı, 18 177, 7 myń adamdy qurasa, sonyń 48,4 paıyzy erler de, 51,6 paıyzy áıelder eken. Al aýyl turǵyndarynyń sany 42,6 paıyzdy qurasa, qalalyqtar 57,4 paıyzǵa jetip otyr. Iаǵnı aýyl halqynyń azaıyp bara jatqandyǵy aıqyn ańǵarylady.
Bul da naqa qýanarlyqtaı qubylys emes. О́ıtkeni qaı zamanda da ulttyń demografııalyq ósimi aýyl halqy esebinen bolyp kelgen. Ony aýyl halqy qala halqynan áldeqaıda kóp bolǵan keńestik zamandaǵy halyq sanaǵynyń qorytyndylarynan da anyq baıqaýǵa bolady. Eger bolashaqta da aýylda turatyndar sany qysqara berer bolsa, halyq sanynyń biz kútkendeı ósetinine degen senim de azaıa túspek.
Sóz oraıynda mynadaı bir jaıtty da aıta ketý artyq bolmaıdy. Keıbireýlerdiń ózge ult ókilderi ózderiniń otandaryna oralyp jatqan shyǵar, soǵan bola túımedeıdi túıedeı etýdiń qajeti joq dep oılaýy múmkin. Bul árıne, qate pikir. Eger Qazaqstannyń halqy kóbeısin desek, biz ultqa bólýdi, jalpy bólinýdi umytýymyz kerek. О́ıtkeni qazirgi bar qazaqty eki eselegenniń ózinde (olaı bolýy árıne, ekitalaı) júz mıllıon adam erkin syıatyndaı keń-baıtaq terrıtorııaǵa ıe elimiz úshin ol halyqtyń ózi azdyq etedi. Onyń syrtynda, júzdegen jyldar boıy qoıan-qoltyq qatar ómir súrip, bir-birimizge boılarymyz úırenip, ábden syralǵy bolyp ketken halyqtar syrtqa keter bolsa, olardyń ornyn is-áreketteri biz úshin múlde jat beıtanys bireýlerdiń baspasyna kim kepil?..
Seıfolla ShAIYNǴAZY,
«Egemen Qazaqstan»
