Bul ózender Balqash, Zaısan, Alakól kólderiniń birden-bir sý kózi sanalady. Sondaı-aq olar elimizdiń shyǵys jáne ońtústik-shyǵys óńirleriniń áleýmettik-ekonomıkalyq áleýetiniń damýyna, qorshaǵan orta ekologııasynyń qalypty bolýyna tikeleı áser etýshi negizgi faktor desek, qatelespeımiz.
Transshekaralyq ózender taraptardyń júıeli ári turaqty talqylaıtyn máselesine aınalǵanymen, ol jaqyn jyldary sheshile qoıady dep aıta almaımyz. О́ıtkeni dál osy máselemen aınalysatyn memlekettik organdardyń basshylary men osyǵan tikeleı jaýapty sheneýnikter elimizdiń ulttyq, ekonomıkalyq jáne ekologııalyq qaýipsizdigi úshin asa mańyzdy máseleler talqylanǵan kezde tabandylyq tanyta almaıdy. Kóp rette Qytaı tarapynyń yǵyna jyǵylady, aıtqandaryna kónýge májbúr bolady. Al búginge deıin qol qoıylyp, kúshine engen ekijaqty sharttyq-quqyqtyq qujattar sý sapasy men ony burý jáne transshekaralyq ózenderdi paıdalanýǵa qatysty kóptegen máselelerdi sheshýge múmkindik beredi.
Qazaqstan – Qytaı arasyndaǵy transshekaralyq ózender máselesi osydan shırek ǵasyr buryn kóterilgen. Biraq biraz jyldarǵa deıin bul másele boıynsha ilgeri basýshylyq baıqala qoımady. Qytaılarǵa osy «únsizdik» kerek-aq edi. Al biz eshqashan asyqpaıtyn, aýzymyzdaǵy nanymyzdy bireý tartyp áketse de úndemeıtin halyqpyz ǵoı. Sóıtip júrgende qazaqstandyq tarap QHR-dyń Shyńjań uıǵyr avtonomııaly aýdany basshylarynyń Qara Ertis ózeni aǵynynyń belgili bir bóligin provınsııanyń ortalyq aýdandaryndaǵy shól dalaǵa burý týraly sheshimin estıdi. №635 degen atpen belgili bul jobaǵa Qytaı kommýnıstik partııasynyń ortalyq komıteti de qoldaý bildiredi. Sodan keıin ǵana qazaqstandyq tarap eki el arasyndaǵy transshekaralyq ózender máselesine nazar aýdara bastady.
Sońǵy jyldary Qytaı bıligi eldiń batys aımaǵyn, ıaǵnı Shyńjań uıǵyr avtonomııaly aýdanynyń ekonomıkasyn damytýdy myqtap qolǵa alýda. Ondaǵy shól dala ıgerilip, óndiris oryndary iske qosylyp jatyr. Sondaı-aq halyq sany eselep arta túsken. Osynyń barlyǵy orasan zor kólemde sýdy qajet etetini anyq. Onyń eń basty jáne tıimdi joly – Ertis pen Ile ózenderiniń sýyn paıdalaný. Buǵan qazaqstandyq ekologtar alańdaýshylyq bildirip, dabyl qaqqaly biraz jyl boldy...
Qytaı munaı ónimderin kóp tutynatyn elderdiń biri. Keıbir málimetterge qaraǵanda, Turpan dalasyndaǵy munaı qory 10 mıllıard tonnadan asady. Ony ıgerý úshin jumys kúshi jetkilikti, al qajetti sýdy qaıdan alady? Ertis pen Ile ózenderinen be? Jalpy alyp kórshimiz osy ózenderden sý alý joba-josparynan áli bas tarta qoıǵan joq. Onyń ústine olardyń Shyńjańdaǵy Qara Ertis – Qaramaı kanaly jobasy taǵy bar. Kanaldyń eni – 22 metr, uzyndyǵy 300 shaqyrymdy quraıdy. Aspanasty eli kez kelgen nárseni jaıdan-jaı qolǵa almaıtynyn, ony asyqpaı iske asyratynyn esten shyǵarmaıyq.
Ile ózeniniń sýy Balqash kóline quıylady, ol – kóldiń 80 paıyz sýyn quraıtyn úsh úlken sý kóziniń biri. Ekinshiden, Balqash sý kólemi jaǵynan álemde on altynshy, Ortalyq Azııada ekinshi orynda turǵan eń úlken kól sanalady. Onyń elimiz úshin ekonomıkalyq jáne ekologııalyq ereksheligi joǵary. О́kinishke qaraı, ǵalymdar kóldiń sýy jyl ótken saıyn tómendep bara jatqanyn aıtady. Transshekaralyq ózender sýyn paıdalanýdy jáne ony bólýdi rettemese, bolashaqta Balqash ta Araldyń taǵdyryna dýshar bolý yqtımaldyǵyn joqqa shyǵarmaıdy.
Bastaýyn Qytaıdan alyp, Qazaqstan aýmaǵy arqyly Reseıge aǵatyn Ertis ózenine qatysty alańdatarlyq pikirler bar. Reseı ekologııalyq saıasat ortalyǵynyń jetekshisi Alekseı Iаblokovtyń pikirinshe, reseılik ǵalym-ekologtar da Ertis ózenine baılanysty problemaǵa alańdaýshylyq bildiredi. О́ıtkeni Qytaı údemeli túrde Qara Ertis sýyn aýyl sharýashylyǵy salasyna paıdalanyp keledi. «Qazirgi kezde Ertisten Reseıge aǵyp keletin sýdyń kólemi eki ese azaıǵan, – deıdi ol. – Sonyń saldary Qazaqstanǵa ǵana emes, Reseıge de tıip jatyr».
Transshekaralyq ózender sýyn paıdalanýda tabıǵı tepe-teńdiktiń saqtalǵany jaqsy. Al ekonomıkalyq paıda kózin izdep, kórpeni ózine qaraı tartý múddeler qaqtyǵysyn týdyrýy múmkin. Kez kelgen halyqaralyq jáne memleketaralyq máseleni ózara túsinistik, ózara tıimdilik jolymen sheshkennen eshkim utylmaıdy.
Álısultan QULANBAI,
«Egemen Qazaqstan»
