Koreı túbeginde qaýip bulty seıilip keledi

Bir qýanyshtysy, sońǵy ýaqyttarda osyndaǵy shıelenistiń túıini sál de bolsa tarqatylyp álemge jaǵym­dy jańalyqtar tarala bastady. Sonyń ishinde KHDR kóshbasshysy Kım Chen Ynnyń Ońtústik Koreıadaǵy Qysqy Olımpııa oıyndaryna oń kózben qarap, ashylý saltanatyna Soltústik Koreıanyń joǵary deńgeıdegi delegasııasynyń qatysýyna mursat bergeni, odan Ońtústik Koreıa delegasııasyn qabyldaǵany, AQSh Prezıdenti Donald Trampqa kezdesý jaıly usynys túsirgeni jáne eń sońynda óziniń Qytaı Halyq Respýblıkasyna astyrtyn kelip, Sı Szınpınmen kelissózder júrgizgeni – osynyń bári beıbitsúıgish álemge jyly saıası aǵys­tar ákelip otyr. Osyǵan baılanysty tómende birtutas eldiń ekige jarylý tarıhyna toqtalyp ótpekpiz.

1910-1945 jyldary Koreı túbegi tutasymen Japonııanyń kolonıal­dyq ıeliginde boldy. 1945 jyly II Dúnıejúzilik soǵysta Japonııa jeńilgende túbektiń 38-shi parallelden joǵarǵy soltústik bóligi KSRO-nyń, al ońtústik bóligi AQSh-tyń yq­pa­ly­na tústi. Eki jaqtyń kólemderi bir­shama teń, Soltústik 121 myń sharshy shaqy­rym, halqynyń sany qazir 25 mıllıonǵa jýyq adam, al Ońtústik 99,7 myń sharshy shaqyrym, halqynyń sany qazir 51 mıllıondaı.

Kóp ýaqyt yrǵasqannan keıin eki alyp óz qol astyndaǵy bólikter­den 1948 jyly biri sosıalıstik, biri kapıtalıstik júıesi bar eki memleket qurdy. Mine, sodan beri koreı halqy eki túrli júıemen ómir súrip keledi. Eki bólik te túbekti biriktirip, óz júıesin tutastaı ornatýǵa tyrysty. Teketires 1950 jyly qarýly qaqtyǵysqa ulasyp, 1,3 mln adamnyń ómirin jalmaǵan úsh jyldyq soǵysqa aınaldy. Birin KSRO men Qytaı, ekinshisin AQSh pen onyń odaqtastary qoldaǵan eki jaq ta jeńise almaı, sol 38 paralleldegi shekaramen áli kúnge bólinip tur. Demokratııalyq murattardy tutynǵan Ońtústik Koreıanyń ekonomıkasy qar­qyndy damyp, Ońtústik-Shyǵys Azııa­daǵy damyǵan memleketterdiń birine aınalsa, josparly ekonomıkaǵa kep­telip qalǵan Soltústik Koreıanyń eko­no­mıkalyq damýy tómen. Alaıda ol da bir kezde KSRO-nyń yqpalyndaǵy sosıa­lıstik lager elderiniń ishinde al­dyńǵy qatarly ekonomıkanyń biri bolǵan. Bul eldiń ulttyq ıdeologııasy «chýchhe» dep atalady, bul «óz kúshińe ǵana sen» degen maǵynany beredi.

Soltústik Koreıany qurylǵan kúni­nen Kım Ir Sen basqardy, 46 jyl ókimet basynda otyrǵan ol dúnıeden ótken­de ornyna balasy Kım Chen Ir otyrdy. Ol birshama progresshil tulǵa boldy. 2002 jyly reforma jarııalap, eldiń ulttyq valıýtasy devalvasııalandy, aýyl sharýashylyǵynda burynǵy ujymdyq sharýashylyqtar taratylyp, otbasylyq sharýashylyqtar quryldy. Eldiń ekonomıkasyna sheteldik ınves­tısııa aǵylyp, bir Qytaıdyń ózi ǵana 2004 jyly 200 mln AQSh dollaryna teń ınvestısııa quıdy. 2007 jyly eki Koreıa memleketteriniń prezıdentteri kezdesip, BUU-dan birigýge yqpal etýdi suraǵan qarar qabyldady. Biraq bul bastama sheshimin tappaı qaldy. Al 2011 jyly ákesi Kım Chen Ir qaıtys bolǵannan keıin ókimet basyna onyń balasy, qazirgi prezıdent Kım Chen Yn keldi.

90-shy jyldardyń basynda so­sıa­lıstik lagerdiń taraýymen syrt­qy kúshterdiń eldi demokratııalandyrý, adam quqyn saqtaý sııaqty qatań talaptaryna qarsy KHDR qarýlanýdy kúsheıtti, sonyń ishinde zymyrandy-ıadrolyq baǵdarlamasyn da bastady. Bul armııanyń shyǵynyn shamadan tys arttyryp, ekonomıkanyń damýyn toqyratty, sonymen birge halyqaralyq oqshaýlanýǵa soqtyrdy. Osy jyldarda tabıǵı apat ta oryn alyp, sonyń saldarynan astyq shyqpaı, ashtyq bolyp, ol shamamen mıllıonnan artyq adamnyń ómirin jalmady.

KHDR-dyń ıadrolyq qarý men ony jetkizetin zymyrandardy ázirleý baǵdarlamasy 2005 jyldan beri jalǵasyp keledi. Barsha álemniń, sonyń ishinde halyqaralyq uıymdardyń qarsylyǵyna qaramaı 2006 jyldyń kúzinde ıadrolyq qarýyn alǵash ret synaqtan ótkizdi. 2009 jyly olardyń qýatyn 10-nan 20 kılotonnaǵa deıin jetkizý múmkindigin kórsetti. Bul 1945 jyly Hırosımaǵa tastalǵan bom­ba­nyń qýatymen birdeı degen sóz. 2016 jyly sýtegi bombasyn da synady. Kelesi 2017 jyl boıy qurlyqaralyq-ballıstıkalyq zymyrandarynyń shamasyn baıqap kórdi. Qazir bul eldiń «Hvanson-14» ballıstıkalyq zymyrany qurylyqaralyq qashyqtyqtarǵa jetetini belgili bolyp otyr.

KHDR ókimeti bıylǵa deıin ózi­niń Ońtústiktegi qandastarymen únemi jaýlyq qatynasta boldy. Onyń negizgi sebebi eki jaqtyń da túbekke túbegeıli bıligin júrgizý maq­satyn­da jatyr. Shekara mańynda únemi qarýly qaqtyǵystar bolyp turdy. Máselen, 2014 jyldyń 10 qazanynda ońtústikkoreıalyq qoǵamdyq uıymdar soltústik kórshilerine qaraı shekaradan asyryp, urandar men nasıhat­tar jazylǵan sharlar ushyrǵanda KHDR saqshylary zeńbirekterden oq atty, ońtústikkoreıalyqtar da oqpen jaýap qaıtarǵan. 2015 jyldyń 21 tamyzynda AQSh pen Ońtústik Koreıa áskerleriniń jattyǵýlary bolǵanda budan qatty qaýiptengen Kım Chen Yn áskerine tolyqtaı daıyndyq sapyna turýǵa buıryq berdi. Al 2016 jyldyń mamyr aıynda bolǵan koreı Eńbek partııasynyń jetinshi sezinde sóılegen sózinde: «Amerıka ımperalızmi men ońtústikkoreıalyq soǵysqumarlar bizdiń elimizge qarsy agressııa jasaıtyn bolsa olarǵa aıaýsyz toıtarys beremiz», dep doq kórsetti.

KHDR-ǵa qatysty AQSh birshama ústemdik saıasatyn ustanyp keldi. Ásirese kishi Djordj Býshtyń tusynda ekijaqty qatynas shıryǵyp ketti. Oǵan deıin B.Klınton prezıdent bolǵanda kelisilgen sharttar tárk etildi. Bul teketires KHDR ıadrolyq qarýǵa qol jetkizgennen keıin tipti ýshyǵa tús­ti. Chýchhe ustanymyna berik bolǵan KHDR, qalaı desek te, ózimen ústemdik­pen sóılesýdi búgingi kúni tárk etkeni anyq. Iаdrolyq qarýǵa qol jetkizgen soń kúsh qoldaný josparynyń da kúlin kókke ushyrǵanyn búkil álem kórip otyr. Sondyqtan barlyq másele tek kelis­sózder ústelinde sheshilýge tıisti. Sol­tús­tik Koreıada adam quqyn aıaqqa basý sııaqty dúnıeler oryn alyp jat­qanyn álemdik BAQ jıi jazady.

Joǵaryda Kım Chen Yn AQSh pre­zıdenti Donald Trampqa kezdesý týraly usynys jasaǵanyn aıtqan bolatynbyz. Bı-Bı-Sı-diń habarlaýyna qaraǵanda kezdesý mamyr aıynyń sońynda bolýy múmkin, biraq burynǵy Memlekettik hatshy R.Tıllerson onyń merzimi belgisiz ýaqytqa uzartylýy múmkin degen pikir aıtqan. Osyǵan deıin eki lıder de bir-birin aýyr sózdermen aıyptaǵan edi, endi soǵan qaramastan kezdesýge talpynys jasalǵanyn álemdik BAQ tarıhta buryn-sońdy bolmaǵan oqıǵa dep baǵalaýda.

Árıne AQSh-tyń ıadrolyq qarýdan bas tartý týraly talabyna sáıkes KHDR da salmaqty talaptar qoıatyny sózsiz. Olardy sheshýge kóshbasshylardyń saıa­sı kúsh-jigeri qanshalyqty jete­tinin aldaǵy ýaqyt kórsetedi. Biraq qalaı bolǵanda da buryn KHDR-dyń esh­qan­daı lıderimen kezdespegen AQSh prezıdentiniń kelissóz ústeline oty­ra­tyndyǵy álemdik saıasattaǵy utymdy qadam bolyp otyr. Bul týraly saıasatkerler men mamandar álemdik BAQ-tarda jarysa jazyp jatyr.

Bolashaq kezdesýdi Qytaı tarapy da qoldap, resmı ustanymynda Koreı túbegin ıadrolyq qarýdan tazartý jolynda eki jaq ta saıası kúsh-jiger tanytýy kerek dep jarııalady.

Aıta ketetin jaıt, Kım Chen Ynnyń Aqsh prezıdentin kelissóz ústeline shaqyrǵan usynysyn Ońtústik Koreıanyń resmı delegasııasy jetkizdi. Osy delegasııany qabyldaǵanda KHDR kóshbasshysy álgindeı usynys aıtqan. Sonymen birge usynysta ol ıadrolyq synaqtar men zymyrandardy ushyrý isterinen tyıyla turatynyn da jetkizgen.

Al KHDR men Ońtústik Koreıanyń prezıdentteri 27 sáýirde kezdesetindigi týraly ońtústikkoreıalyq aqparat agent­tigi «Renhap» jarııa etti. Bul kez­desýdiń de bastamashysy KHDR kósh­bas­shysy bolǵan edi. Ol óziniń Qysqy Olımpıadanyń ashylý saltanatyna qatysqan delegasııasy arqyly osy sálem­di ońtústikkoreıalyq áriptesine jet­kizgen. Joǵary deńgeıdegi kezdesýdiń daıyndyq raýndy 4 sáýirde bastalady.

Al jýyrda taǵy bir ıgiliktiń nyshany esti. Kım Chen Yn 2005 jyldan bergi 13 jylda óz eline tabany tımegen ońtústikkoreıalyq ónerpazdardyń konsertine qatysyp, mýzykanttardyń ónerine tántiligin bildirdi. Sonymen birge jalpy koreı óneriniń órleı berýine tilektestigin aıtty.

Qoryta aıtqanda, Koreı túbeginde qaýip bulty seıilip kele jatqandaı. KHDR men AQSh kelissózderinen álem zor úmit kútip otyr. Eregistiń eshqandaı tabysqa jetkizbeıtini, kerisinshe bardan aıyryp, baqty qashyratyny, tek beıbit kelisimder ekijaqty da, kópjaqty da utys­tyń kepili ekeni anyq. Osy tur­ǵy­dan kelgende baýyrlas qos eldiń ortaq mámilege kelip, til tabysýyna, qaqtyǵys qaýpiniń tarqaýyna kúlli álem, barsha adamzat múddeli.

Jaqsybaı SAMRAT,

«Egemen Qazaqstan»