Sońynan osyndaı tylsym men jumbaq ertken áıgili ıtalııalyq sýretshi Djovannı Bragolınniń «Balanyń kóz jasy» (The crying boy) kartınasynyń «taǵdyryn» joǵaryda keltirgen tujyrymdardyń qaı-qaısysymen de baılanystyrýǵa, ortaq uqsastyq tabýǵa bolady. Áıtse de, bul shyǵarmaǵa tıesili aıanyshty taǵdyrdyń tamyry keıbir sátte qarǵys, kóz jasy degen qazaqy tyıymmen astasatyndaı kórinedi. Rasymen de, qazaqta «kóz jasy jibermepti...», «qarǵysyna qaldy» degen aýyr sóz bar. Bireýge qııanat jasap, kóz jasyna qalǵanda úlkenderdiń osylaı aıtyp jatqanyn talaı estidik. Tyıymnyń qulaqqa sińip qalǵany sonshalyq, kez kelgen adam shamasynyń kelgeninshe eshbir janǵa qııanatyn tıgizbeýge, barynsha izgilikke jaqyn ómir súrýge tyrysady.
Al esimi jahanǵa máshhúr ataqty ıtalııalyq qylqalam sheberi Djovannı Bragolın shyǵarmashylyq álemniń qyzyǵyna shyrmalyp júrip osy bir kúlli adamzatqa ortaq «obal» uǵymyn eskerýdi esinen shyǵaryp alsa kerek. О́lmeıtin óner týdyrýdy armandaǵan sýretshi aıaýshylyq pen úreıdi umytady. Týǵan balasyn otpen qorqytyp, qasaqana jylatyp, sońynda ulynyń qarǵysyna qalady.
Djovannı Bragolın – Italııa men Ispanııa elderine ortaq talant. Venesııa qalasynda týǵanymen, negizgi shyǵarmashylyǵy ıspan jerinde ómirge kelgendikten, keıbir sátte sýretshini ıspanııalyq dep te atap qalady. Shyn esimi – Brýno Amadıo. Biraq kópshilik qaýym óner ıesin Djovannı Bragolın degen búrkenshik atpen tanıdy. Qylqalam ıesi negizinen óz týyndylaryna sábı kóńildiń kúlý, jylaý, muńaıý, qýaný syndy shynaıy sezimderin arqaý etken. «Balanyń kóz jasy» – qylqalam sheberiniń alǵashqy tájirıbesi emes. Bul kartınaǵa deıin de avtor «Syǵan sıkli» atalymyndaǵy sýretter toptamasyn ómirge ákelgen bolatyn. Bir qyzyǵy – sıkldiń ataýy aıtyp turǵandaı, toptamaǵa engen sýretterdiń barlyǵyn birdeı syǵan sábıleri quramaıdy. Mazmuny aralas. Sonysyna qaramastan, avtordyń atalmysh toptamany nege bulaı ataǵany kúni búginge deıin beımálim. Áıtse de, Bragolınniń «Syǵan sıkline» engen jylaǵan balanyń 20 túrli beınesi bederlengen kartınalary bir tóbe de, «Balanyń kóz jasy» týyndysy óz aldyna bir tóbe. Sebebi bul shyǵarmanyń kórkemdik deńgeıi de, taǵdyry da, sońynan ertken jumbaǵy men tylsymy, ataǵy da sýretshiniń ózge eńbekterine uqsamaıdy.
Bragolın qoltańbasyna tán áıgili týyndy qandaı shynaıy bolsa, dál sondaı deńgeıde tylsym men shýdyń da arqaýyna aınaldy. Talaı daqpyrtty áńgimeniń týýyna sebepker bolǵan kartına 1973 jyly ómirge keledi. Ataýy aıtyp turǵandaı, bul shyǵarmada kóz jasyna erik bergen balanyń kóńilsiz kelbeti beınelengen. Sýrettiń shynaıy shyqqany sondaı, bóbektiń muń men úreıge toly júzine qaraǵan júrekti jan eljiremeı ótpeıdi. О́nerdiń mundaı sharyqtaýyna shyǵý kartına avtoryna tipti de ońaıǵa túsken joq. Týǵan balasyn týyndysy jolynda qurban etip jibergen áke sábıiniń óner beınesindegi ǵumyryn máńgilik etkenimen, ómir belesindegi dám-tuzyn erte taýysty. Ol áreketin, durysy, qatygezdigin avtor kezinde óziniń jaqyn tanysyna ashyq áńgimelep beredi.
Sheberdiń «Balanyń kóz jasy» kartınasyna kelýdegi áýelgi muraty – jylaǵan baldyrǵannyń kóńil-kúıin kenepke túsirý bolady da, sonyń áserimen nendeı qurbandyqqa da kózin juma kelisedi. Sýretshi keıipkerin alystan izdemeıdi. Tańdaýy sol kezde shamamen 4-5 jastaǵy týǵan ulyna túsedi. О́nerdiń shynaıylyqty qanshalyqty qajet etetinin sábı kóńil qaıdan uqsyn, ákesi buıyrǵan sátte óz erkimen jylaı almaı qatty qınalady. Dittegenine jetpeı tynbaıtyn sýretshi balasyn jylatýdyń bar amalyn qarastyrady. Ulynyń es bilgennen ottan qatty qorqatynyn biletin áke shyrpyny maqsatty túrde balasynyń betine taqap tutatatyn bolǵan. Álbette baldyrǵan qatty shoshynady, jylaıdy. Sýretshiniń kútkeni de osy sát, dereý qylqalamyn qamdaıdy. Bala jylaýyn qoısa, aqyl-oıy boıaýmen buǵaýlanǵan áke essiz tirligin qaıta bastaıdy. Al baldyrǵan úshin kún saıynǵy ákesiniń sýret salýǵa daıyndyǵy ólimmen para-par úreıge ulasady. Ol qorqynysh kele-kele balany psıhıkalyq aýrýǵa deıin alyp barady. Jalynnan qoryqqany sonshalyq, baldyrǵan ýaqyt óte kele tipti dármensiz kúıge túsedi. Biraq sýretshi sonda da alǵan betinen qaıtpaıdy. Qarsylasqanyna qaramastan, baýyr etin qınap, jasqa tolǵan janaryn móltildetip qoıyp jumysyn jalǵastyra beredi. Tóze-tóze tózimi túgesilgen bóbek aqyr sońynda týǵany tarapynan jasalǵan mundaı azapqa shydamaı: «Osy ottaı bolyp sen de janyp ket!» dep jan daýysymen aıǵaı salady. Bul – ákesiniń aıaýsyzdyǵy arqyly ónerdi ólerdeı jek kórip ketken balanyń sońǵy shyryly edi. Osy oqıǵadan keıin arada kóp ýaqyt ótpeı qorqynyshtan júıkesi zaqymdanǵan sábı ókpesine sýyq tıip, baqılyq bolady. Balanyń aılar boıy tolassyz tógilgen kóz jasy da sheberdi aınalyp ótpeıdi. Perishteniń qarǵysy ıesin tabady. Arada bir aıǵa jetpeıtin ýaqytta sýretshiniń ózi de úıimen birge ot qushaǵyna oranady. Bir-aq sátte kúlge aınalǵan úıindiniń ortasynda jalǵyz-aq kóz jasymen salynǵan kartına ǵana aman qalady.
Ne qudiret eken, sodan keıin de talaı jalynǵa sharpylǵan sýretke eshbir órt darymaıtyn bolǵan. Sýret tóńiregindegi bul daqpyrt, ásirese 1985 jyldyń orta sheninde Ulybrıtanııada qyza tústi. The Sun gazetinde jarııalanǵan erli-zaıypty Meı men Rona Hall esimdi juptyń suhbatynan bastalǵan shýly áńgime úlken qoǵamdyq pikirtalasqa ulasady. Gazet redaksııasyna joldanǵan hattardyń barlyǵynda tán ortaq mazmun: atalmysh kartınanyń kóshirmesin arnaıy satyp alǵan nemese syılyqqa alǵan adamnyń qaı-qaısynyń da úıi belgisiz jaǵdaıda otqa oranyp, órtengen múliktiń ortasynda tek «Balanyń kóz jasy» týyndysyna ǵana noqattaı zalal kelmeıdi. Týra osyndaı jaǵdaı bir emes, birneshe jerde aına-qatesiz qaıtalanady. Dúnıe-múlikti jaıpaǵan ot, adam ómirin de jalmaıdy. Alapat órttiń arasynan qandaı da bir qudirettiń arqasynda álgi kartına ǵana aman qalyp otyrǵan. Osydan keıin týyndy tóńireginde nebir mıstıkalyq áńgimeler júredi. Janbaıtyn kartınanyń jumbaǵyn órt sóndirýshiler de rastaıdy. Osyndaı tylsym da qaıǵyly jaǵdaıdy basynan keshken Soltústik Anglııa turǵyndary Djovannı Bragolınniń erekshe týyndysyna «qarǵys atqan kartına» degen qosalqy atty qosa tirkeıdi. Sodan bastap bul sýrettiń izinen ergen ańyz kúni búginge deıin bir sát te tolastap kórgen emes. Ásirese aǵylshyndar Bragolın shedevrine shoshyna qarap, atalmysh kartınadan barynsha alshaq júrýge tyrysady. Mine týyndyǵa tamǵan perishteniń kóz jasy qatygezdikke qarsy óz «qarymtasyn» osylaısha qaıtaryp jatyr-mys...
Nazerke JUMABAI,
«Egemen Qazaqstan»
