«Jigitte de jigit bar, azamaty bir bólek» degen támsil de tabylady. Jigittiń de tóresi, azamattyń da asyly bolmaq. Syrtynan kóz salsań sýdaı jumsaq, syrbaz. Kúsh-qýaty júreginde jasyrýly. Myna eldiń baılyǵy men qorǵany sol – parasatty jigitter.
Biraq bári biz oılaǵandaı bolǵan emes. О́zegińdi tilip órteıtin ókinishti jaıttar da bar.
«О́mir degen tańǵaldyrady. Meniń Marjan atty áp-ádemi shashtaraz qyzym bar edi. Kúıeýi, 3 jasqa eki aı qalǵan uly bar-tyn. Sondaı keremet maman, tııanaqty, kóńildi bolatyn. Sońǵy kezderi «Enemmen turamyn, onyń qandaı ekenin bilseńiz, kúıeýim sheshesiniń sózinen shyqpaıdy, únemi urys shyǵaryp, meni sabatady» dep aıtyp júrdi. Men barynsha jubatyp qoıatynmyn. Nege mán bermedim eken?! Sol Marjanymdy osydan 1 aı buryn joǵaltyp aldyq. Ne bolǵanyn bilesizder me? Kúıeýi óltirip úıdegi kilemge orap taý etegine aparyp kómip tastaǵan. Máıitti ashqan kezde uıaly telefony qaltasynda bolǵan. Eń masqarasy Marjandy óltirgen kezde enesi men qaınysy bolǵan úıde. О́likti barlyǵy jabylyp kómýge atsalysqan. Ne bolyp ketti ózi?! Búgin barlyǵynyń anyq-qanyǵyn estip qan jyladym. Bul jaıynda eshbir telearna aıtpady. Talǵar aýdanynda bolǵan qandy oqıǵa. Qanshama qazaq qyzdary osylaı kúıeý qolynan baqılyq bolýda Bir Alla biledi. Elimizde eshkim onyń anyǵyn aıtpaıdy, jarııalamaıdy» dep jazyp jiberipti «Igilik» jýrnalynyń bas redaktory áriptesim Merýert Áıtenova hanym.
Sosyn taǵy da jazypty. «...Iá, solaı bolsa bolar edi, biraq tek kúıeýi ǵana qamaýda. Ene, baýyr degen erkindikte. Kúıeýi qarapaıym qaraýyl jigit edi. Jasy 25 shamasynda. Osynshama áıeldi pyshaqtap soıyp salý degen ne ózi? Sán be? Osydan keıin men kimmen ómir súrip jatyrmyn dep oılanatyn bolamyz-aý? Myna jigittiń osyndaı jaýyzdyqqa baratynyna sený múmkin emes. Túrine qarasań qarapaıym-aq qazaq balasy...».
Taǵy da eski jarany tyrnap otyr. Kózimiz ashyldy, órkenıettiń kóshine ilestik dep júrgende jurttyń kóz aldynda júrgen Baıannyń basyndaǵy jaǵdaı úshin de jurt ekige aıyrylyp daýlasty, áli de pikir qaıshylastyrady. Erli-zaıyptylardyń arasyna esi ketken tússe de, erazamat eshqashan áıel adamǵa qol kóterip, qorlamaýy kerek ekenin esi durys adam biledi.
Osy bala kúnimizde júrekte daq qaldyrǵan qaıǵyly bir oqıǵa bolǵan-dy. Ol kisini udaıy kúıeýi uryp-soǵa berýshi edi. Kúlásh apa tym momyn boldy ma, álde jetim óskeni áser etti me, sózin sóıleıtin, qorǵaıtyn adamy tabylmaǵannan keıin sol azaptyń bárine tózip júre beretin. Sóıtip júrgende aıdyń aman, kúnniń jylysynda, bir kún de aýyrmaı, tapa tal túste ol kisi kóz jumdy. Qazir qarap tursaq, otyzǵa da tolmaǵan kelinshek eken.
Keıin máıiti kókala qoıdaı ekenin, qınalyp ólgenin súıegine túskender sybyrlap aıtyp júrýshi edi. Adamnyń qorqaýy ǵana baratyn qylmysty jarııalaýǵa jurttyń nege dáti barmady eken sol kezde?
Osyndaı jan túrshiktirer oqıǵalar oryn alǵan saıyn Jeltoqsan kóterilisiniń qaharmany Qaırat Rysqulbekov óziniń túrmeden elge amanat etip aıtqan sózi eske túsedi:
– Meniń túsinigimshe, er adamdar turmaq, ań ekesh ańdar da urǵashysyna múıiz, ıa bolmasa tuıaǵyn kótermeıdi. Al biz bárimiz ań emes, adamzattyń uly – adambyz! Sondyqtan er adam áıel zatyna qol kóterip, qol jumsaýǵa tıis emes, áýeli esh pravosy joq!
Qaırat Rysqulbekov: «Alańǵa men Qonaevty da, basqany da qorǵaýǵa emes, qazaq qyzdaryn shashynan súırep, uryp jatyr degen soń bardym». Batyrdyń sózi! (Qaırat Rysqulbekovtiń sotqa bergen jaýabynan).
Taǵdyry qyldyń ústinde turǵan osy azamattan asyryp ne aıtýǵa bolady?! Ulttyń namysy men azattyǵy synǵa túsip jatqanda qaryndastary úshin basyn ajalǵa tikken osyndaı arda jigitter barda, nege qazaqtyń áıelderi túkke turǵysyz úı ishilik kıkiljiń úshin ólim qushady?
Máselen, Qazaqstanda árbir segizinshi áıelge zorlyq jasalady. Jyl saıyn 400 áıel otbasyndaǵy zorlyq-zombylyqtyń kesirinen kóz jumady, deıdi bir derek kózi. Bul resmı statıstıka. Endigi bir málimetterde jylyna 500-deı áıel kúıeýiniń qolynan qaza tabatyny aıtylady.
Al bizdiń maqsatymyz, qansha áıeldiń taıaq jegenin anyqtaý emes, osy jaýyzdyqty toqtatý. Qıt etse jubaıyna qol kóterý, azaptaý – ol adamnyń psıhıkalyq aýytqýshylyǵyn bildiretinin túsindirý. Máselenkı, er adamnyń áıel adamǵa qol kóterýiniń mynadaı sebepteri bolady-mys:
1. Mas kúıde esin bilmeı urýy;
2. Ishkilikke salynýy. Bul – erkekti toqyratyp, adamshylyǵyn joǵaltady;
3. Er adamnyń psıhıkalyq aýytqýy;
4. Er adamnyń tym qyzǵanshaq bolýy;
5. Áıeldiń ózin urýǵa deıin jetkizýi;
6. Áıeldiń er adamǵa ózi bastap qol kóterýi.
Otbasylyq kıkiljińderdi talqylaǵan ınternet-forýmda osy keltirilgen mysaldarǵa qatysty «Psıhıkalyq aýytqýǵa ushyraǵan deýge bolmaıdy. Onyń birneshe sebepteri bolady ǵoı. Áıel kóp nárseni óz tilinen, ne isinen tabady» dep ýáj aıtypty bir «azamattarymyz». Árıne bul – aqtalý. Bul adamnyń júıkesinde kinárat bolýyn aqtaý. Eshqashan naǵyz azamat balalarynyń kózinshe sheshesin shyryldatpaıdy. Ul-qyzdaryn ulardaı shýlatyp, ıtshe tepkilep, uryp-soqpaıdy.
Keıde biz zaman azdy, adam tozdy deımiz. Zaman ornynda tur. О́tip bara jatqan ýaqyt emes, biz ótip baramyz. Allanyń azdy-kópti ǵumyryn qııanatqa sýarýdy eshbir din men qoǵam qoldamaıdy.
Jigitterge bir mysal. Múminderdiń ámirshisi Omarǵa (r.a.) áıeliniń ursyp jatqanyn kórip tańǵalǵan adamǵa Omar (r.a.): «Shyn máninde áıelim men úshin tynyshtyǵym, balalarymnyń anasy, men demalsyn dep astyma tósenishimdi tóseıdi, tamaǵymdy pisirip, kıimimdi jýady. Meniń tarapymnan bolǵan bar aýyrtpashylyqqa sabyrlylyq tanytady. Endeshe áıelimniń keı kezderi maǵan daýys kótergenine qalaısha sabyr etpeıin» dep jaýap bergen eken. Bul – ózine sengen, rýhy kúshti paıǵambardyń sózi!
Ne desek te, qııanat pen zorlyq-zombylyq nadandyqtyń aınalasynda júredi. Máselen, byltyr qarasha aıynda ǵalamtorda Aýǵanstannyń Gor provınsııasyndaǵy bir aýyldyń dinı qyzmetkeri, jasy 50-den asqan Saıyd Muhamet Kárim tutqyndalyp, kámelet jasqa tolmaǵan 6 jastaǵy qyzdy urlap, úılenbek boldy dep aıyptaldy. Bul oqıǵa Aýǵanstandaǵy bala jastan úılený jáne onyń zańsyz ekeni týraly máselege taǵy da jurttyń nazaryn aýdardy. О́ıtkeni bıyl 16 shildede osy Gorda 14 jastaǵy «júkti áıel» Zýhra qaza taýyp, onyń ata-anasy ony «kúıeýiniń týystary azaptap, órtegenin» málimdegen bolatyn. Al Zýhranyń kúıeýiniń týystary «áıel ózin-ózi órtedi» deıdi. Sol kezde keıbir aýǵan áıelderi májbúrli nekeden qutylý úshin ózin ózi órtegen oqıǵalar jıilegeni jazyldy... Mine, áıelge degen qııanat qaı jerde júredi?
Mysaly, jýyrda bir qazaq saıty «Islam ádebi týraly kitap avtorlary áıel adamdy qalaı jáne qaı jerinen urý kerektigin túsindirdi» degen materıal jarııalap, úzindiler keltiripti. Aqyl-esi bútin adamnyń kúlkisi emes, ashýyn týǵyzǵan sol «keńesterdi» qabyldaǵan bir adam joq. Al kúıeýinen mahabbattyń ornyna azap kórgen áıeldiń júregi sýyp, syılastyǵy joǵalatynyn jazyp otyrýdyń ózi de artyq.
Endeshe, erkek anasyna daýsyn, áıeline qolyn kótergen kúni erkek atynan aıyrylady.
Aınash ESALI,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
