Ýálıhannyń «Egemen Qazaqstannyń» bas redaktory kezinde «Min qaıratqa, aýylym...» atty syn maqala usyndym. О́zimdi aǵa gazettiń «Sosıalıstik Qazaqstan» atalǵan shaǵynan shtattan tys avtory sanaıtyn men, maqalany usynýyn usynsam da, jaryq kóretinine onshama senimdi bolǵanym joq. О́ıtip kóńilime dúdámal kirýiniń sebebin aıtsam, ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldarynyń ekinshi jartysynda, 1995 jyly qabyldanǵan jańa Konstıtýsııa boıynsha jerge jekemenshik te bolýy kerek degen tártip berildi. Kolhoz, sovhozdar jappaı taratylyp, aýyl ataýly, mysaly, Shyǵys Qazaqstan oblysy, Ulan aýdanynyń kóshelerine asfalt tóselgen, mádenıet úıi, et kombınaty, sý qubyry, kanalızasııasy, ár úı saıyn ishinde vannasy, týaleti bar «Qaraózek» mal bordaqylaý sovhozy áp-sátte toz-toz boldy.
«Jekemenshik dese, qazir isher asymyzdy jerge qoıatyndy shyǵardyq. Onyń birde paıdasy tıse, birde zııany tıetinin qudaı bizdiń sanamyzǵa qondyra almaı-aq qoıdy. Biz – Shyǵys elimiz. Shyǵys tarıhynda jerge jekemenshik atymen bolmaǵan...» degen sııaqty naryq naýytyna narazy «Min qaıratqa, aýylym» atty maqalanyń aýyldy tyǵyryqtan shyǵarýdyń amaly retinde «Qaraózekte» jańadan qurylǵan «Birlik» kooperasııasyn qoldap damytýǵa shaqyrǵany kolhoz, sovhozdy qaıta jańǵyrtpaqshy kertartpalyq sanalmaq-ty...
Deıturǵanmen, aǵa gazetimizdiń bas redaktory Ýálıhan Qalıjanov shyryldaǵan shyndyqty aınaǵa túsirgendeı maqalany «Egemenniń» 1997 jylǵy úsh nómirine útirine deıin ózgertpeı jarııalady.
Ne pikirdiń durys-burystyǵyn ýaqyt kórsetpek. Bas redaktor aýyldyń kesapatqa ushyraǵan taǵdyry týraly synǵa jol berip aǵattyq jasamaǵanyn ómirdiń ózi rastady.
Jurtqa málim, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń 2016 jylǵy mamyrdaǵy Jarlyǵy boıynsha Jer kodeksiniń jekelegen tarmaqtaryna 2021 jyldyń jeltoqsan aıyna deıin moratorıı engizildi. Sóıtip aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerlerdi qazaqstandyqtarǵa jekemenshikke, sheteldikterge jalǵa berýge tyıym salyndy. Jáne bir aıtarlyqtaı jańalyq – respýblıkamyzda aýylsharýashylyq kooperatıvteriniń quryla bastaýy.
Shyndyq, ádilettilik úshin arpalysý jýrnalıst, jazýshy Ýálıhanǵa áýelden-aq boıyna sińisti qasıet. Kúnderdiń kúni, Ýálıhannyń «Lenınshil jastyń» bas redaktory kezinde kabınetine Halyq ártisi, dańqty rejısser Asqar Toqpanov kiredi. Kirgen boıda:
– Úı, aınalaıyn, oqydym, aǵalaryńdy baıqatpaı arashalap alypsyńdar, kelshi betterińnen súıeıin, – dep aq batasyn beredi.
Asekeńniń óıtip aǵynan jarylýynyń sebebi bar-dy. Qazaqstan ortalyq komsomol komıteti gazettiń bas redaktoryna Jeltoqsan kóterilisin uıymdastyrýshylardyń biri Asqar Toqpanovty aıaýsyz áshkereleıtin maqala jarııalaısyń dep buıyrady. Buıryqty jetkizýshi: Kún tártibinde partbılet turǵanyn umytpaǵyń! – dep dikińdeıdi.
Asekeńdi oqqa baılaǵysy joq redaksııa amalyn taýyp, negizinen Qazaq pedagogıka ınstıtýtynyń komsomol komıtetiniń jumysyn synaıdy da, Asqar Toqpanovty eleýsiz keıipker etedi...
Ýálıhan Qalıjanov – qalamy qarymdy jýrnalıst, ádilet qazysy bolýymen qatar, dáýirimen qanattas, ysylǵan memleket jáne qoǵam qaıratkeri de. 1978-1980 jyldary ol, Qazaqstan komsomoly ortalyq komıtetiniń nusqaýshysy, sektor meńgerýshisi, 1995-1996 jyldary Qazaqstan Respýblıkasy Baspasóz jáne aqparat quraldary mınıstriniń orynbasary, 1998-1999 jyldary Parlament Senaty baspasóz qyzmetiniń basshysy, Parlament Májilisiniń II, III, IV shaqyrylymdarynyń depýtaty bolyp, zor jaýapty qyzmetterdi abyroımen atqardy.
Muhtar Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory qyzmetine aýysqanynda Ýálıhan Qalıjanov óziniń úlken memlekettik jáne qoǵamdyq kategorııalarmen oılaıtyn daryndy qaıratker ekenin dáleldeı túsip, mekemeniń ǵylymı-zertteý hám ǵylymı-uıymdastyrýshylyq jumystaryna oıdaǵydaı basshylyq etýde. Sońǵy jyldary ınstıtýt ádebıettanýdyń keleli problemalaryn kóterip, ǵylymı tekserý-zertteýlerinde aıtarlyqtaı nátıjelerge qol jetkizdi.
Elbasy «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» eńbeginde «Biz jańǵyrý jolynda babalardan mıras bolyp, qanymyzǵa sińgen, búginde tamyrymyzda búlkildep jatqan izgi qasıetterimizdi qaıta túletýimiz kerek... Abaıdyń danalyǵy, Áýezovtiń ǵulamalyǵy, Jambyldyń jyrlary men Qurmanǵazynyń kúıleri, ǵasyrlar qoınaýynan jetken babalar únin – rýhanı mádenıetimizdiń osy asa mańyzdy parasyn saqtaý, damytý kerek» degeni málim.
Instıtýt halqymyzdyń erte zamannan bergi rýhanı murasyn túgel jınaqtap, 100 tomdyq «Babalar sózi» serııasyn shyǵardy. Bul ıgilikti is Elbasynyń ata murany jańa zaman yńǵaıyna laıyqtap, jas urpaqtyń qajetine jaratýymyz kerek degen paıymyn júzege asyrýǵa Ádebıet ınstıtýty ujymynyń bilek sybanyp kiriskenine buljymas dálel.
Isker basshy Ýálıhan Qalıjanov – zerger zertteýshi ári qalamy ushqyr jazýshy da. Jıyrmadan astam kitaptyń avtory. Muhtar Áýezov atyndaǵy ınstıtýt bosaǵasyna kelgeninen bermen qaraı ǵana, aınaldyrǵan 6 jyl ishinde «Oıkóz», «Ult rýhy», «V potoke vremenı», «Jambyl», «Zamana sózi» degen bes kitap týdy. «Oıkóz» kitaby (2012): «Repressııalanǵan epostar», «Ult rýhy» (2105): «HV-HVIII ǵasyrlardaǵy ádebı mura jáne qazaq tarıhy», «V potoke vremenı» (2014): «Ispytanıe ıstorıeı», «Zamana sózi» (2016): «Zar zamannan zańǵar zamanǵa» atty maqalalardan bas alady. Atalǵan maqalalar taqyrybynyń ózinen-aq, ádebıetimizdiń erte zamandardaǵy jaı-kúıinen bastap búgingi zamanǵa deıingi damý órisi qamtylatyny, avtordyń ǵylymı-zertteý dıapozonynyń meılinshe keń ekendigi kórinedi.
Baspa ańǵartpasynda «Jambyl» kitaby – uly aqynnyń «ǵumyrnamalyq jáne shyǵarmalarynyń ádebı-kórkemdik álemi týraly zertteý» delingen. Avtor shyǵarmasynyń «Aqyn degen bir bulaq» atty bóliminiń janryn «Esseler» dep anyqtapty. Ol esseleriniń uzyn sany júz otyzdan asyp jyǵylady. Belgili bir mezette san sapaǵa aınalyp ketetin dıalektıka zańyna sáıkes, Jambyldyń balalyq, estııar, eseıý shaqtaryn, qaıtpas, qaısar kúresker harakterin, jer júzine áıgili aqyn bıigine kóterilýin beınelegen bóliminiń janryn, bizdińshe, – qazaq halyq poezııasynyń alyby, qazaq aýyz ádebıetiniń kósemi Jambyl Jabaev týraly roman-esse sanaǵan durysyraq.
Shyǵarma Jambyldyń ákesi Japanyń, ustazy, piri Súıinbaıdyń, Jákeńniń ataqty aqyn, sazger zamandastary – Kenenniń, Shashýbaı men Balýan Sholaqtyń, qazaqtyń basqa da órkeshti ónerpazdarynyń obrazyn belletrıstıkalyq mánerde, naqtyly da naqyshty sýretteıdi. Kompozısııasy shymyr, jınaqy, týǵan halqynyń ǵasyrdan astam arǵy-bergi tarıhyn qamtıtyn, Jetisý óńirinen, Qazaqtyń ulan-ǵaıyr dalasynan bastap sonaý Máskeý, Lenıngrad, Kavkazǵa deıingi óńirlerge epıkalyq qulashyn jaıǵan, názik mahabbatty lırıkamen kómkerilgen týyndy, aıt-aıtpa, – naǵyz roman-esse.
Shyǵarmanyń: «Súıinbaıdan Jambyl qalaı bata aldy?», «Juldyz qalaı janady», «О́z qunyn ózi alyp ketken», «Jambyl qalaı Jetisýdyń birinshi aqyny atandy?», «Madaqtan shyqqan shataq sóz», «Maıkót qalaı yǵysty?», «Úzeńgi joldas», «Jeńilgen Sarybas jeri osy», t.b. esselerinen óleń sózdiń Jambylǵa ajyramas baq bolyp qonýynyń, aıtys aqyn óneriniń qalyptasý, shyńdalý, báıge bermes shabandozy atalýynyń qyr-syryna qanyǵamyz.
Roman-esse Jambyldy Jambyl etken, HH ǵasyrdyń Gomeri atandyrǵan qasıetiniń qyr-syrlaryna qanyqtyrady. Jambyldyń ustazy Súıinbaıdyń, dos, joldas inisi Kenenniń, sondaı-aq Jambylmen aıtys básekesine túsken Qulmambet, Maıkót, Sarybas, t.b. aqyndardyń beıneleri jáne Jambyldyń О́tegen, Saýryq, Suranshy batyrlarǵa arnaǵan jyr-poemalary bir bólek, Keńes kezinde týǵan jyr, poemalary bir bólek sóz etiledi.
Jambyldyń minez-bitimi, oı-sezim erekshelikteri – qaıtpas qaısar jaýjúrektiligi, «almas qylysh» harakteri aıtystarda shyńdalady. «Aýyzdyǵymen alysqan kemel shaqqa jetken», «orda buzǵan otyzdy» artqa» tastaǵan Jambyldyń Qulanaıan Qulmambetpen aıtysy aıtylǵanǵa aıqyn dálel.
Adamdyqty aıt, erlikti aıt,
El birligin saqtaǵan batyrlyqty aıt.
Qarymbaıdaı sarańdar tolyp jatyr,
Ony maqtap, áýre bolmaı, jónińe qaıt!
Roman-esse sýretiniń boıaýlary qanyq, tartymdy, jyltyraýyq, jarqyraýyq emes. «Jambyl birden at oınatyp, jańa zamannyń jyrshysy boldy desek, tarıhqa da, Jákeń rýhyna da qııanat bolar edi» dep eskertedi avtor. Roman-esse jańa zamannyń jaqsylyqtaryn asyrmaıdy, jamandyqtaryn jasyrmaıdy. 1929 jyly Jambyl jıyrmaǵa tarta jylqysyn qosyp kolhozǵa múshelikke ótkenimen, otyzynshy jyldyń bas sheninde Qyrǵyzstanǵa kóshýge májbúr bolady. 1932 jylǵy ashtyqta ózine tartqan aqyn, talantty perzenti Qojash opat bolady («Qyrǵyz asqan eki jyl» atty esse).
Jambyldyń baqytyna qaraı, kóp uzamaı basyna túsken qaıǵynyń qara bulty seıile bastady. Bul jaıttardy, Jambyldyń jańa ókimetpen qalaı til tabysqanyn roman-esse qysqa da utymdy jetkizedi. Kerneıletip, syrnaılatpaıdy. El jaqtan Jambyl: «Keńes ókimeti keń eken». «Jańa ókimet bárin teńestirdi. Endi baı da, kedeı de joq otyryqshy kásipke úıretedi» degen júrek jylytar habar estıdi. «Shalqardyń shalqyp júrgen men aqqýy, Kelmedi sasyq shalshyq jerde qalǵym» dep shalqyta bastaǵany dáp sol kezder. Jambyl 1934 jyly Almatyda aqyndar men ánshilerdiń, ónerpazdardyń respýblıkalyq jıynyna qatysyp, «Almatyǵa kók esekpen kelip, dańq pyraǵyna minip qaıtady».
1936 jyldyń kóktemi. Jambyl qazaq ádebıeti men óneriniń onkúndigine qatysýshylarmen birge Máskeýge barady.
«Máskeý Jambylǵa qatty unady. Aty jer jarǵan qalany kórem dep oılap pa eken, Jambyl jańarǵan eldi kórdi jol boıy...Jambyldyń boıyna erekshe qýat quıyldy... Kórgen kóz, estigen qulaq, sezingen júrek bar. Muny qalaı jyrlamasqa? Osy jyr Máskeýde sharyqtady. Bul Jambyldyń jańa zamanǵa degen rızashylyǵy edi».
Roman-essedegi, «Jambyl» kitabynyń basqa da týyndylaryndaǵy, mysalǵa, «Jambyl poezııasynyń tarıhı negizderi», «Jambyl poezııasynyń poetıkasy» atty ǵylymı-zertteý maqalalaryndaǵy avtorlyq pozısııanyń sýbektıvtiliginen góri, obektıvtik jaǵy basym.
«Kúnsizderge kún bolǵan» – tyń metafora, qazaq halqy ómiriniń Qazan revolıýsııasynan keıingi asqan qýanyshy beınelengen naǵyz obektıvtik qubylys. Álbette, Qazaq eline tike qatysty. Nıkolaı II patsha jaǵrafııa kartasynan «qazaq» sózin óshirip, ólke-ólkelerimizdi Batys Sibir, Shyǵys Sibir, pálenbaı, túgenbaı gýbernııalarǵa bólshektep, tý-talaqaı etip jiberdi. Nıkolaı patsha taqtan túsken soń Alashorda qozǵalysy Qazaq avtonomııasyn qurýdy, Qazaq jerin tutasymen qaıtarýdy Reseıdiń Kerenskıı bastaǵan Ýaqytsha úkimetinen, sonsoń admıral Kolchaktan, Sibir úkimeti deıtinnen surandy. Biraq bul shirkinderdiń birinen qaıyr bolmady. El tilegine tek Vladımır Ilıch Lenın qulaq asty. 1919 jylǵy 10 ııýlde V.I.Lenın «Qyrǵyz (Qazaq) ólkesin basqarý jónindegi Revolıýsııalyq komıtet qurý týraly Dekretke, 1920 jylǵy 26 avgýsta Qyrǵyz (Qazaq) Avtonomııaly Sosıalıstik Sovet Respýblıkasyn qurý týraly Dekretke qol qoıdy. 1936 jyly martta Qazaq eli Stalındik Konstıtýsııa boıynsha Odaqtan bólinýge deıin quqyly Qazaq Sovet Respýblıkasy atandy...
Jambyl osy uly ózgeristerdiń bárin kórip, bilip otyrdy. Ultymyzdyń uly qýanyshyn halyq atynan jyrlady. Roman-esse sol buljymas shyndyqty, aıdaı aqıqatty qaz-qalpynda sýrettese, nesi aıyp... Jambyl óleń-jyrlaryn dattaýshylyq avtor kózqarasyna, dúnıetanymyna kóleńkesin túsirmedi me eken? – degen kóńilińde týǵan saýalǵa roman-esseden «alaıda, bulaıdaǵa» salynbaıtyn, aıqyn da ashyq jaýap tabasyń.
Roman-esse Jambyldyń Lenıngrad kóshelerine plakat bolyp ilingen óleńin shyn júrekten súıine, súısine tolǵaıdy: «...Jaqsylyq eshqashan umytylmaıdy. Búginde Egemen eldiń Jambyl aqyny Peterbýrg tórinde tur... «Lenıngradsy, detı moı, Lenıngradsy, gordost moıa!» dep bastalatyn óleń mystan quıylyp jazylǵan».
Akademık Ýálıhan Qalıjanov ǵylymı eńbekterinde Jambyl Jabaev shyǵarmalaryna qatysty óz elimizdiń jáne shetel oqymystylarynyń, qalamgerleriniń zertteýlerin, uly aqyn týraly kóptegen eńbekterin sholyp talqylaıdy. Jambyldy «vostochnaıa sharmanka» dep jazyp, tipti folklor men aýyz ádebıeti eki bólek ǵylymı uǵym ekendigine qonaq bermegen shet el zertteýshileriniń osy sekildi alypqashty tujyrymdaryn Ýálıhan Qalıjanov syn tezine salady: «...Vsegda lı zdravyı smysl prısýtstvýet v predlagaemyh vnımanııý chıtateleı statıah?».
Úlken qalamger, ǵalym, synshy, jazýshy Ýálıhan Qalıjanovtyń mazmuny tereń, tili shuraıly, oqylýy tartymdy eńbekteri onyń qazaq ádebıetindegi bıik ornyn kórsetedi.
* * *
О́mir degeniń Alla taǵalanyń kúni sııaqty. Birde jaz. Jaz bolyp jadyratady. Birde qys. Qys bolyp qysady.
Ýálıhan baýyrym! Kúni keshe qaraly jıynda: «Úmitjan jarymnyń tánin el-jurty jer qoınaýyna jerlese, men Úmitjanymnyń janyn júregime jerledim» dep ediń.
Qaıtersiń, taǵdyr ne salsa da kónesiń...
Meniń baıqaýymda, Ýákeńdi aýyr qaıǵy jasyta alǵan joq. Jetpis jasynda Qytaıda bir áıel joǵary bilim alǵanyn kýálandyratyn dıplom alǵanyna, al, Donald Tramp jetpisinde AQSh sııaqty jer júzindegi eń alyp memlekettiń tizginin ustaý mártebesine ıe bolǵanyna qaraǵanda, bul jas – adamnyń jetip-pisken ýaqyty. Búgingi mereıtoı ıesi Ýálıhan Qalıjanov jetpisiniń jelkesine mingen shaǵynda, uly Abaı aıtpaqshy, «Ǵylymdy izdep, Dúnıeni kózdep», ózi súıip qalaǵan salada, rýhanı qazynamyzdy baıytý jolynda tas túıin, jiger-qaıratpen eńbektenýde.
Sherıazdan ELEÝKENOV,
Memlekettik syılyqtyń laýreaty
