DAMÝDYŃ BASTY BAǴDARY

Úkimet Elbasynyń jańa Joldaýynda aıtyl­ǵan strategııalyq mindetti oryndaý úshin keshendi sharalar júıesin qabyldaýǵa kiristi jáne aǵymdaǵy jyldyń negizgi baǵyttaryn belgiledi. Jýyqta bolǵan Úkimet otyrysynda Joldaýdy júzege asyrýdyń Jalpyulttyq is-sharalar jospary qabyldandy. Ol 21 is-sharadan turady. Sonyń bastylarynyń biri 1 maýsymǵa deıin barlyq múddeli memlekettik organdarmen jáne oblystyq ákimdiktermen birlese otyryp aýmaqtardy damytý baǵdarla­malary ázirlenýi tıis. Bul baǵdarlamalar Qazaqstannyń 2020 jylǵa deıingi strategııalyq damý josparyna sáıkes kelýi kerek. Sonymen qatar arnaıy ekonomıkalyq aımaqtar týraly jańa zań jobasy, 2020 jylǵa deıingi eldiń ǵylymı-tehnıkalyq damýynyń salaaralyq jospary ázirlenedi. Joldaýda birqatar máseleler ǵylymdy damytý máselesine tikeleı qatysty bolyp otyr. Soǵan sáıkes “Ǵylym týraly” zańnyń jobasy jańa redaksııada  ázirlenedi. Astanada quryla­tyn jańa ýnıversıtet aıasynda  О́mir týraly ǵylym ortalyǵyn, Halyqaralyq aspaptyq ortalyǵyn, Balamaly energetıka ortalyǵyn qurý isine pármendilik berý úshin bul jónindegi sharalar zańnamalyq deńgeıde qabyldandy. Jalpyulttyq josparǵa sáıkes bıznes-orta ahýalyn sapaly jaqsartý úshin bızneske ákimshilik qysym jasaýdy azaıtýǵa baǵyttalǵan zańnama jetildiriletin bolady. Eldiń bıýdjeti túzetiledi, Ulttyq qordy  qalyptastyrý men paıdalanýdyń jańa tujy­rymdamasynyń jobasy ázirlenedi. Sondaı-aq, Almatyny Azııanyń jetekshi on qarjy ortalyǵynyń qataryna kirgizý kózdeledi. Ony ıslam bankınginiń óńirlik ortalyǵy retinde qalyptastyrý úshin qor naryǵyna qatysty jańa usynystar ázirlenedi. Ishki saıası turaqtylyqty qamtamasyz etý úshin quqyq qorǵaý júıesin odan ári reformalaý sharalary qabyldanatyn bolady. Jalpyulttyq josparda basqa da mańyzdy máseleler qamtylǵan. 2009 jyl álemdik ekonomıka úshin kúrdeli bolǵany belgili. Kóptegen elderdiń resessııadan shyǵýy uzaqqa sozyldy. О́tken jyldyń ekinshi jartysyndaǵy oń ózgeristerge qaramastan, Eýroaımaq elderiniń, AQSh-tyń, Reseıdiń ekonomıkasy áli de bolsa tómendeý yrǵaǵynan shyǵa almady. Osyndaı jaǵdaıda Qazaqstan Úkimeti ekonomıkanyń ilgeri damýyna, bank sektoryn­daǵy ahýaldy turaqtandyrýǵa qol jetkizdi. Jumyssyzdyqtyń ósýine de jol berilmedi. Ha­lyqtyń naqty tabysy men áleýmettik tólemder kólemi ósti. Osynaý qıyn shaqtyń ózinde úleskerlerdiń problemalaryn sheshý ba­tyl túrde qolǵa alynyp, bul shara jemisin berdi. Mine, osynyń barlyǵy Úkimettiń, Ulttyq banktiń jáne Qarjy  qadaǵalaý agenttiginiń daǵdaryspen kúres jóninde belgilegen  sharalarynyń, “Jol kartasyn” iske asyrýdyń nátıjesi bolyp tabylady. Bul jumystar jergilikti atqarýshy organdarmen birlese otyryp júzege asyrylýda. Aldyn ala baǵalaý boıynsha 2009 jyly ishki jalpy ónimniń naqty ósimi 1,1 paıyzdy qurady. Ekonomıka jáne bıýdjettik josparlaý mınıstrliginiń baǵalaýy boıynsha, daǵdarysqa qarsy sharalar ekonomıkanyń qosymsha 3 paıyzǵa ósýin qamtamasyz etti. О́nerkásipte oń nátıjelerge qol jetkizildi. Bul sektorda óndiris kólemi 1,7 paıyzǵa ulǵaıdy. Ol negizinen taý-ken óndirý ónerkásibiniń 6,1 paıyzǵa ósýi esebinen qamtamasyz etildi. Ústimizdegi jyly Úkimet ekonomı­kanyń damýyna odan ári qarqyn berýdi kózdep otyr. Bul jyly ishki jalpy ónimniń naqty ósimi 1,5-2 paıyz deńgeıinde qamtamasyz etilmek. Inflıasııa deńgeıin 6-8 paıyz aralyǵynda ustaý kózdeledi. О́tken jylǵy oń ózgeristerge qara­mastan, syrtqy jáne ishki makro­ekonomıkalyq táýekelder saqtalyp otyrǵany belgili. Oǵan álemdik ekonomıkanyń baıaý qalpyna kelýi, álemdik taýar naryǵynda baǵa konıýnktýrasynyń ózgerý qaýpiniń seıilmeýi, tutyný naryǵynda suranystyń az bolýy sekildi faktorlar áser etýde. Sondyqtan Úkimettiń kúsh-jigeri bıylǵy jyly da makroekonomıkalyq turaqtylyqty qoldaýǵa jáne daǵdarystan keıingi damýǵa qolaıly jaǵdaılardy jasaýǵa baǵyttalatyn bolady. Kásipkerlikti, sonyń ishinde, ásirese, shaǵyn jáne orta bıznesti damytý Úkimettiń 2010 jylǵa belgilegen basym baǵyttarynyń biri bolyp tabylady. Osyǵan oraı tórt túrli bıýdjettik baǵdarlama ázirlenýde. Sonyń birinshisi “Bıznestiń jol kartasy-2020” baǵdarlamasy negizinen óńirlerdegi kásipkerlikti damytýǵa baǵyttalatyn bolady. Ol turaqty jumys oryndaryn qurýshy kásipkerlerdiń bankterden alatyn nesıeleriniń paıyzdyq stavkalaryn sýbsıdııalaý, shaǵyn jáne orta bıznes nesıelerin ishinara kepil­dendirý, ındýstrııalyq ınfraqurylymdardy damytý, bızneske servıstik qoldaý kórsetý, kadr­lardy qaıta daıyndaý men olardyń bilik­tilikterin arttyrý, jastar praktıkasyn uıym­dastyrýǵa yqpal etý jáne áleýmettik jumys oryndaryn qurý sekildi máselelerdi qamtıdy. “Eksporttaýshy-2020” atty ekinshi baǵdar­lama shıkizat emes ónimderdi eksportqa shyǵarý isin yntalandyrý maqsatyn kózdese, “О́nim­dilik-2020” baǵdarlamasy kásiporyndardy qaıta jańǵyrtýǵa, ekonomıkadaǵy eńbek ónimdiligin arttyrýǵa arnalǵan. Al “Investor-2020” baǵdarlamasy el ekonomıkasyna, qolǵa alynǵan ınestısııalyq jobalaǵa iri ınvestorlar tartýdy kózdeıdi. Baıqap otyrǵanymyzdaı, bul baǵdarlamalar aldymyzdaǵy onjyldyq merzimge arnalyp qabyldanbaq. Al osylardy ázirlep, iske qosý – Úkimettiń bıylǵy jylǵy basty mindetteriniń biri. Elimizdiń Reseı Federasııasymen, Belarýs Respýblıkasymen birge Keden odaǵyn qurǵany belgili. Keden odaǵy oıdaǵydaı jumys istep ketýi úshin jáne onyń Qazaqstanǵa paıdaly bolýy úshin el ishinde qolǵa alynatyn sharalar az emes. Sonyń bastylarynyń biri úsh eldiń arasyndaǵy biryńǵaı ekonomıkalyq keńistikti qalyptastyrýdyń quqyqtyq bazasyn ázirleý jáne jetildirý bolyp tabylady. Básekelestikti arttyrý maqsatynda kásipkerlermen birlesip kóptegen jumystar júrgiziledi. Úkimettiń aldynda aıqyndalǵan strategııa­lyq jáne aǵymdaǵy mindetterge sáıkes onyń ekonomıka salasyndaǵy basty operatory bolyp tabylatyn “Samuryq-Qazyna” ulttyq ál-aýqat qory  da óziniń 2010 jylǵa arnalǵan qyzmet baǵyt­­taryn belgiledi. Úkimet otyrysynda qor­dyń basqarma tóraǵasy Qaırat Kelimbetovtiń málimdegenindeı, bul qurylym daǵdaryspen kúres jónindegi endigi is-áreketin tómendegideı bes baǵyt boıynsha toptastyryp otyr. Birinshisi – qarjy sektoryn  turaqtan­dyrýǵa qatysty sharalar odan ári jalǵasatyn bolady. 2010 jyly bankterdiń  syrtqy qaryzdaryn qurylymdaý saıasatyn júrgizýmen qatar qor   olardy qoldaýdyń júıeli túrdegi sharalaryn júzege asyrmaq. Qarjy sektoryn damytýdyń jańa tujyrymdamasyna sáıkes, turaqsyzdyq faktorlary men daǵdarys kezinde oryn alǵan­daı kemshilikterdi boldyrmaý úshin korpora­tıvti basqarý,  táýekel menedjmenti jáne baqylaý júıeleri engiziledi. Bankterdiń depozıttik  bazasyn arttyrýǵa qatysty jumystar odan ári jandandyrylady, ol úshin jeke, zańdy tulǵalardyń qarjysyn tar­tý­men qatar elde jumys istep jatqan shetel­dik kompanııalardyń  el ishindegi bankterden óz depozıtterin ashýyna úlken mán berilmek. Memleket álemdik daǵdarys saldaryn eńserý, ishki qarjy rynogyn turaqtandyrý maqsatynda elimizdegi júıe quraýshy bankterdiń kapıtalyna kirgen kezde bul sharanyń ýaqytsha ekendigin, zaman jaqsaryp, qarjy rynogy turaqtanǵan kezde odan qaıta shyǵatyndyǵyn málimdegeni belgili. Jaǵdaı áli tolyq túzelip ketpese de “Samuryq-Qazyna” qory ózine júktelgen mindetterge sáıkes memlekettiń bankter kapıtalynan shyǵý strategııasyn qazirden bastap oılastyrýda. Bul shara bankter kapıtalyna keri áser etpes úshin jáne memle­ketten salynǵan ınvestısııalardyń qaıtarym­dy bolýy úshin  strategııalyq ınvestor  izdeý, aıqyndaý sharalaryn jalǵastyrmaq. Sondaı-aq zamannyń jaqsy, aqshanyń sapyrylysyp jatqan kezinde elimizdegi ekinshi deńgeıli bankterdiń ózderiniń negizgi qyzmetine qatysy az bolsa da, negizinde paıda qýý maqsatyn kózdep lızıngtik operasııalar men saqtandyrý isin qosa júrgizip kelgeni belgili. Endi Elbasy tapsyrmasyna sáıkes aldaǵy ýaqytta birikken qarjylyq ınstıtýttar qurý arqyly,  osy qyzmetterdi bankterden  bólip alý máselesi oılastyrylýda. Osy ispen de “Samu­ryq-Qazyna” qory shuǵyldanatyn bolady. Qor aldyndaǵy ekinshi baǵyt– kásipkerlikti qoldaý Osy maqsatta  qor “Bıznestiń jol kartasy-2020”, “Investor-2020”, “Lızıng-2020”, Eks­porttaýshy -2020” baǵdarlamalarynyń  belsendi  qatysýshysy bolmaq. Máselen, banktermen birge ekinshi deńgeıli bankterden alynǵan  orta jáne shaǵyn bıznes sýbektileriniń nesıelerin kepildendirý baǵdarlamasy júzege asyrylady. Osy úshin “Damý” qorynan 4 mlrd. teńge qaras­tyrylǵan. Sondaı-aq FSA-nyń 2 mlrd. teńge shamasyndaǵy qarjysy arqyly  orta jáne shaǵyn kásipkerlik sýbektileri úshin lızıngtik operasııalardy  qarjylandyrýdyń jeńilde­tilgen baǵdarlamasy júzege asyrylady. Osy maq­satta “Samuryq-Qazyna” qory ishinen bi­rik­ken lızıngtik  kompanııa qurý  kózdelip otyr. О́ńirlerdegi “Bıznes keńesshi” baǵdarla­ma­syn  júzege asyrý úshin “Call center”,  kásip-kerlikti qoldaý ortalyqtaryn qurý  jumysy jalǵasyn tabady. Qor qazirgi kúni Azııa damý bankinen  orta jáne shaǵyn bıznesti qoldaý úshin 75 mlrd. teńge kóleminde uzaq merzimdi  nesıe tartýdy jos-par­lap otyr. Osyndaı sharalar arqyly “Sa­muryq-Qazynadan” 2010 jyly kásipkerlikti qoldaý  maqsatynda ekonomıkamyzǵa 90 mlrd. teńgeden astam qarjy kelip qosylmaq. Bul otandyq kásipkerlikti qarjylandyrý isine qosylatyn qomaqty úles bolyp tabylady. Úshinshi baǵyt—jyljymaıtyn  múlik rynogyndaǵy  máselelerdi sheshý. Bul baǵyt boıynsha 2010 jyly jalpy aýmaǵy 295 myń sharshy metrlik  12 jyljy­maıtyn  múlik nysanyn  paıdalanýǵa berý josparlanyp otyr. Munyń ózi 13000 úleskerdiń problemasyn sheshýge múmkindik beredi. FSA qarjysy arqyly Almatydaǵy “Saı­ran”, “Úshtóbe”, Astanadaǵy “Grand Alataý” turǵyn úı keshenderiniń qurylysy jalǵasty­rylady. Bulardaǵy úleskerlerdiń sany 2000-nan astam. Jyl aıaǵyna deıin “Taý Sama­ly” kesheniniń birinshi kezegi  aıaqtalady. Sóıtip 600 úlesker kópten kútken páterlerine ıe bolady. Bıylǵy jyldyń alǵashqy toqsanynda  Astanada  arendalyq  turǵyn úı baǵdarlamasy jumys isteı bastaıdy. Qazir osy sanattaǵy páterlerdi paıdalanýǵa berýdiń tıisti tetikteri jasalynyp, ázir boldy. Qaırat Kelimbetov bul týraly aqparattardyń buqaralyq aqparat quraldarynda jáne “Samuryq-Qazyna” qory men Jyljymaıtyn múlik qory  saıttarynda  jarııalanatyndyǵyn aıtty. “Turǵyn úıdi bólý barynsha ashyq túrde júzege asyrylady. Paıdalanýǵa beriletin ár úı úshin ótinishterdi jınaý jáne qarastyrý  ju­mystary júrgizilip, qoǵamǵa qajetti aqparattar baspasózge berilip turady” dedi qor tóraǵasy. Azamattardy  qol jetimdi úımen qamtamasyz etý úshin  turǵyn úı  qurylys jınaq júıesi men  Turǵyn úı qurylys jınaq banki jumysy jan­dan­dyrylady. Jańa mehanızm boıynsha Turǵyn úı qurylys jınaq banki óz qaryz alýshylary tarapynan  satyp alýshy toptardy jasaqtaıdy, onyń tapsyrysy boıynsha qurylys ınvestor­lary úılerdi bitiredi jáne paıdalanýǵa beredi, al ákimdikter qurylys salý úshin jer ýchaskelerin beredi. Qazir osy shemalardy  júze­ge asyrý tetikteri jasalynyp, naqtylaný ústinde. Bul sharalar qurylys ındýstrııasyna jańa dem berip, 2015 jyly qurylys salasynyń ishki qajettiliginiń 80 paıyzyn qazaqstandyq taýarmen  qamtamasyz etýge  múmkindik beredi. Tórtinshi baǵyt — qazaqstandyq úlesti  arttyrý. Qor 2010 jyly 2 trln. 352 mlrd. teńgeniń taýarlary men qyzmetterin, jumys­taryn satyp alýdy josparlap otyr. Onyń 72 paıyzy qazaqstandyq óndirýshiler men  jabdyq­taýshylar úlesine tıetin bolady. Sóıtip 2010 jyly  taýar satyp alý eki esege artady. Osy maqsatta otandyq taýar óndirýshilermen uzaq merzimdi  kelisim-sharttarǵa qol qoıylmaq. Máselen, 2009 jyly “Alataý Jaryq kompa­nııasy”, Kentaý transformator zaýyty, “Elektrokabel” zaýyty, “Lokomotıv” AQ, “Qamqor” jóndeý  korporasııasy” arasynda uzaq merzimdi  kelisim-sharttarǵa qol qoıyldy.  Bul otandyq  kásiporyndar  ón­dirisiniń tu­raq­tylyǵyn qam­tamasyz etti. Besinshi ba­ǵyt – ındýs­trııa­lyq-ınnovasııa­­lyq  joba­lar­dy  júze­ge asyrý. Qor men onyń tobyndaǵy kompanııalar 109 mlrd. AQSh dollaryna teń 157 ınvestısııalyq  jobany júzege asyrý ústinde. Bul energetıka, hı­mııa, metallýrgııa, kólik jáne  tele­kom­mýnıkasııa, ın­fraqurylym, munaı-gaz sektory  jáne ózge de sala­lardaǵy jobalar. 2009 jyly osy jobalardy júzege asyrý aıasynda 1,3 mlrd. AQSh dollary  ıgeril­di.  Alaıda, ınvestısııanyń negizgi bóliginiń 2010-2014 jyldar aralyǵyna  saı keletinin de eskerý kerek. Qordyń 19 mlrd. AQSh dol­la­ryna saı  24 jobasy “In­dýstrııa­­­landyrý kartasyna”  engizilgen. Onyń 20-sy 2010 jyly  júzege asyrylatyn bolady. Buǵan qosymsha, 2010 jyly Qazaqstan Damý banki strategııalyq ınvestısııalyq jobalar qataryna kirmeıtin  10 jobany  paıdalanýǵa beredi. 2010 jyldyń 1-toqsanynda Pavlodardaǵy  júk vagondaryn jasaý kásiporny, Balqash JEO, Qyzylordadaǵy Aqshabulaq GTES, Almatydaǵy  transformatorlyq  podstansalar, Aqtaýdaǵy bıtým zaýyty iske qosylady. Atyraýdaǵy munaı óńdeý zaýyty keńeıtiledi. Sondaı-aq osy jyly  Pavlodarda “Kaýstık” zaýyty ashylady. Taraz metallýrgııa zaýytyn  qaıta jań­ǵyrtý men jaraqtandyrý jumys­tary jáne Medeý-Shymbulaq  kesheniniń qurylysy aıaqtalatyn bolady. Jobalardy qarjylandyrýdyń  negizgi  kózi Qytaı Eksımbanki, Qytaı Memlekettik damý banki,  QR Ulttyq qory jáne ózge de qarjylyq ınstıtýttar. “Qarjy sektoryn turaqtan­dyrý,  orta jáne shaǵyn kásipti damytý,  jyljymaıtyn múlik rynogyndaǵy  máselelerdi sheshý,  qazaqstandyq  úlesti arttyrý, ındýs­trııalyq jáne ınfra­qurylymdyq  jobalardy  iske qosý sekildi mine, osyndaı keshendi sharalardyń nátıjesinde elimizdiń aldyndaǵy Elbasy aıqyndaǵan basty baǵyt – Qazaqstannyń 2020 jylǵa deıingi strategııasyn júzege asyrýǵa senimdi alǵy­sharttar men jaqsy múmkindikter qalyptasatyn bolady” dedi Qaırat Kelimbetov. Úkimet 2010 jyly mine, osyndaı sharalardy atqarmaq. Sońǵy eki jyl boıy álemdik daǵdarys sheńberinde Úkimet ótkizip otyrǵan “qolmen basqarý” saıasaty ekonomıkada kúshti teńgerimsizdikterge jol bermeı, belgili oń nátıjelerdi kórsetkeni belgili. Alaıda, daǵdarystan keıingi kezeń – naryqtyq basqarý qaǵıdattaryn qalpyna keltirý men damytýǵa, ekinshi jaǵynan ekonomıkanyń teń jáne sapaly damýyn qamtamasyz etýge basa nazar aýdarylǵan jańa júıeli jáne qurylymdyq reformalarǵa kóshetin ýaqyt. Qazir onyń da sáti  jetip qalǵan sekildi. AÝYLDAǴY JEŃIL О́NERKÁSIPTIŃ QARLYǴAShY Respýblıka Prezıdenti Nur­sultan Na­zarbaevtyń halyqqa arnaǵan “Jańa onjyldyq – jańa ekonomıkalyq órleý – Qa­zaqstannyń jańa múmkindikteri” Joldaýynda ekonomı­kalyq ór­leýdi qamtamasyz etý maqsatyn­daǵy jańa múmkindikter atap kór­setilip, el nazary­na usynyldy. Joldaýda “Otandyq taýarlar – 2020 josparyn júzege asyrýdyń tabystylyq ındıkatory” bóli­minde shıkizattyq emes eks­port­taýshylardy qoldaý ındýs­trııa­landyrýdyń sheshýshi baǵyty ekendigi atap aıtylǵan. Osy oraı­da naryqtyń alǵashqy jylda­rynda qalypty yrǵaqtaǵy mal ónimderin óńdeıtin qurylymdar jumysyn toqtatyp, suranysty qanaǵattandyrý máselesi sheshimin tappaı, sharýalar ónimderin ótkizýdiń qıyndyǵyn bastan keshirgen kez eske túsedi. Baǵaly shıkizat sanalatyn jún óńdeý kóp ýaqytqa deıin jalpy sharýagerlerdiń basyn “aýyrtqan” máselesi bolyp kele­di. Birde-ekili usaq mal ustaǵandar men irgeli kooperatıv, sharýa qojalyqtary tonnalaǵan júnde­rin qaıda ótkizerin bilmeı, aradaǵy deldaldarǵa arzan baǵaǵa sý tegin berdi. Ol shetel asyp, keıinnen óńdelip, ózimizge daıyn taýar túrinde qymbatqa túsip, oralǵany belgili. Jańalyqqa jany qumar azamattar osy másele tóńireginde oılanyp, onyń qııýyn keltirý men júndi uqsatý, óńdeý arqyly paıdaǵa jaratýdy kózdegen. Raıymbek aýdanyna qa­rasty Tekes aýylyndaǵy  “Tekes-Túbit” ATK jáne “Qýat” jún óńdeý fabrıkasynyń basshysy, kásipker Qaharman Kúder kele­shegi kemel sharýaǵa bilek sybana kirisip, kóp jumystyń basyn qaıyrdy. Aýyl sharýashylyǵyn qoldaý nesıe korporasııasy ar­qyly ótken jyly 160 mln. teńge qarjyǵa Qytaıdan shıkizatty óńdeýge qajetti qural-jabdyq ákelinse, sharýalardan daıyn­da­la­tyn júndi tasymaldaýǵa qajetti júk kólikteri men basqa da teh­nıkalary bar stansa negizi qa­lan­ǵan. Atalǵan qurylymdy to­lyq iske qosý úshin 0,5 mln. dollar qar­jyǵa budan buryn irgetasy qalanyp, jumysy júıelengen Tekes ózenindegi shaǵyn sý elektr stansasy tolyqtaı sheteldik qu­ral-jabdyqpen jaraq­tandy­ryldy. Búgingi kúnniń maqsat-múdde­sin zerdelegen kásipker kórshiles Jambyl, Qaraǵandy, taǵy basqa oblystarmen túıe, qoıdyń bar­lyq túrinen alynatyn júndi óń­deý, satyp alý jónindegi baı­lanys­taryn nyǵaıtqan. Taýly aımaqtardaǵy halyqtyń negizgi kúnkórisi mal sharýashylyǵy bolǵandyqtan, júndi tabys kózine aınaldyrý maqsatyndaǵy bastama barshadan qoldaý tapqan. Qazaqy júnnen túbit tútiletin, kıiz shyǵa­ratyn, kórpe, jyly pıma jasaı­tyn zaýyt búginde jumysyn bastap ketken. Munda arnaıy  Qytaıdan kelgen sala mamandary jergilikti turǵyndarǵa jańa tehnolo­gııany úıretip, kásibı mamandar daıarlaý qolǵa alynsa, ony turaqtandyrý máselesine de nazar aýdarylǵan. Jún óńdeıtin fabrıkanyń toqtaýsyz jumys isteýi onyń qýat kózimen qamtama-syz etilýine baılanysty ekeni daý­syz. Osy maqsatta shaǵyn sý elektr stansasyn iske qosý máse­lesi de sheshimin tabýda.  Shaǵyn jáne orta kásipkerliktiń “álip­pesin” biletin, jún óńdeıtin joǵa­rydaǵy fabrıka basshysy qolǵa alǵan jumystar men erteńgi josparlary jaıly bylaısha oı órbitti. – Elbasynyń joldaýlarynda otandyq óndiristi nyǵaıtý, shıki­zatty óńdeý máseleleri keńinen kóterilip, mindetter aıqyndalǵan. Osyǵan oraı aýyldy kórkeıtýdiń, shaǵyn jáne orta kásipkerlikti damytýdyń, halyqty jumyspen qamtýdyń barlyq tetikterin iske qosý úshin 1991 jyly “Qýat”, 2007 jyly “Tekes Túbit” jún óńdeý fabrıkalarynyń irgetasyn qalap, jumysty bastap kettik. Memleket tarapynan bolashaǵy zor jumysqa qoldaý kórsetýi de bizdi jigerlendirdi. Qoldaý nátı­jesinde jumysty toqtatpaı júr­gizý úshin aýyl sharýashylyǵyn qoldaý nesıe korpora­sııa­synan alynǵan qarjyny tıimdi paıda­la­­nyp kelemiz. Qazirgi kezde Je­tisý óńirinde jińishke talshyqty júnniń 85 paıyzy óndiri­ledi. Atalǵan qurylymda jylyna 7 myń tonna jún jýýǵa múmkindik bar. О́ıtkeni, “arhar-merınos” 19 mıkrondy jún retinde álemdik rynoktaǵy baǵasy joǵary shıki­zat. Júnniń osy túrinen suranys­qa ıe taýar túrleri óndiriledi. Demek, jińishke talshyqty júndi qoı ósirýdiń onjyldyq baǵdar­lamasyn qabyldaý qajettigin sezingendeımiz. Fabrıkada sura­nys­qa ıe ártúrli túbit jáne eni 4 metrlik qalyń, sapaly kıiz basyp shyǵarylýda. Sonymen qatar densaýlyqqa paıdaly, jyly ári arzan pıma tutynýshyǵa jóneltilýde. Al, “Muqtar” korporasııasy órnekti, sapaly kórpe shyǵarý maqsatynda qajetti tehnıkalyq qural-jabdyqpen qamtamasyz etildi. Endi mal sharýashylyǵymen aınalysa­tyndar “arhar-merınos” qoıyn ósirýdi keńinen qolǵa alsa, júndi óńdeý men uqsatýdyń aldaǵy baǵyty aıqyndalatyny sózsiz. Búgingi kúni tez janatyn qy­taı­lyq qurylys materıaldary keńinen paıdalanylyp keledi. Osynyń áserinen kóptegen keleńsizdik­ter oryn alǵanyna kýá bolyp júrmiz. Fabrıkadaǵy óńdelgen jún qaldyqtarynan qurylysqa qajetti janbaıtyn, sýyq pen ystyqty ótkizbeıtin, tózimdi otandyq ónim shyǵarýdy qolǵa aldyq. Demek, baǵaly shıkizatty tıimdi paıdalan­saq, onyń tabysy men adam densaýlyǵyna tıgizetin paıdasy zor. Búginde ár kılo jún­­niń baǵasy 100 teńgeden as­paıdy. Al, ony óńdep, tuty­nýshyǵa taýar úlgisinde usynǵanda ony eselep, qyrýar qarjyǵa qol jetkizý múmkindigi bar. Kásip­oryn basshysy qarapaıym esepti de aldymyzǵa jaıyp saldy. Máselen, 1000 tonna jún jýy­lyp, satylatyn bolsa, 24 mln. teńge paıda túsedi eken. Eger osy júnnen túbit, kıiz, pıma, qazaqy úı jasalsa, 396 mln. teńge bolyp qarjy eselene túsetin kórinedi. Osy baǵaly shıkizattan belgııa­lyq qural-jabdyqty paıdala­nyp, tyǵyz, qaly kilem shyǵa­ryl­ǵan­daǵy tutynýshy suranysy men baǵasy tipti de  kóteriletinin naqty sıfrlardy sóılete otyryp, dáıegin keltirgen basshy pikirin qoldaýǵa bolady. Bolashaǵy baıandy zaýyttyń negizin qalaǵan jandar kilem fabrıkasynyń joba-josparyn jasap, nesıe alý maqsatynda qu­jattaryn tıisti oryndarǵa ótki­zipti. Osyndaı kúrdeli jumys­tardyń erteńi ólkedegi “arhar-merınos” qoı tuqymyn kóbeıtý­men baılanystylyǵyn da aıta ketken jón. Demek, usaq maldyń osy túrin óndirý jaǵyna kóńil bólinse, kóp máseleniń túıini tarqatylatyn kórinedi. Qazirgi kezde Tekes aýylynda­ǵy atalǵan fabrıkada 24 adam eńbek etse, olar jańa qon­dyr­ǵylar arqyly túbit, kıiz shyǵa­rýda. Kásiporyndaǵy Gúlzııa Narynbaeva, Dastan Tóleev, Farıda Nabıeva, taǵy basqa da jastardyń alǵashqy qadamdary quptarlyq. Al, “Qýat” seriktestigi  jún qabyldap, ony tazalap jýyp, shıkizatty otandyq ónimge aı­naldyrý úshin eńbek etýde. Munda 34 adam eńbekpen qamtylsa, jumysshylardyń áleýmettik jaǵ­daıyn jaqsartýǵa nazar aýdaryl­ǵan. Sonymen qatar jún qabyl­daý maýsymyna osy bastan daıyn­dalǵan fabrıka ujymy qoımalardy, basqa da jóndeý jumystarynyń tııanaǵyn kel­ti­rýdi qarastyrýda. Jún qabyl­daıtyn maman­dar men tasy­maldaıtyn tehnıka jetkilikti. “Tekes Túbit” jáne “Qýat” jún óńdeý fab­rıkasynyń ujymy sharýalardyń suranysyn qanaǵat­tandyrýmen qatar Raıymbek aýdany­nyń bıýdjetine de qomaqty qarjy aýdaryp keledi. О́tken jyly aýdan qorjynyna 8 mln. teńge qarjy tússe, aǵymdaǵy jylǵy josparlary tolyq júzege asqanda onyń eselep artatynyn da ortaǵa saldy. Aýyldaǵy halyqty jumyspen qamtyp, baǵaly shıkizatty óńdeý, uqsatý  arqyly mal­shy qaýymy­nyń qajetin óteıtin qury­lymnyń erteńine degen el senimi kún ótken saıyn nyǵaıyp keledi.