Jambyl jeri kóne jádigerlerge toly

Shetel asyp jetetin týrısterge jaıly qonaqúı men daıyn dámhana asa qyzyq emes. Olardy aýyl adamdary ne ishse sony ishý, olar ne istese sony isteý úshin qý me­dıen, qu­ba túzge búırekteri buryp-aq turady. Uly Dala eli adamdarynyń dástúr-salty, turmysy aıryqsha áserimen baýraıdy. Bir sát dala perzentterine aınalǵylary kele me-aý… Bir jaǵynan eki-úsh kún bederinde qyrǵa shyǵyp, oıǵa túsip, dala tabıǵatynyń tylsym syrlaryna da qanyǵyp úlgeredi. О́ıtkeni olar mundaı baıtaq dalany óńi túgili, túsinde de kórmegen. Osy isti úıles­tirip otyrǵan Qaraǵandynyń Aqtoǵaı aýda­nyndaǵy aǵaıyndarymyzdan bizdiń nemiz kem?!

Irgemizdegi «Aqsý-Jaba­ǵyly» qory­ǵynyń basshylyǵy týrısterdiń osy talmaý tusyn tap basyp, «Qoılybaı» jaılaýynan aıran, qymyz ishkizip, et, qurt-maıǵa meldektetip, taýdyń sabatty salqyn aıasynda salt atpen serýendeýin uıymdastyryp, meılinshe elgezektik tanytyp baǵady. Týrısterdiń tabıǵatpen ózderin birtutas kúıde sezinip, osy aýmaqtaǵy úsh-tórt kardondy salt atpen aralap, ábden qumardan shyǵýyna da jaǵdaı jasaıdy.

Jambyl oblysynda mundaı múmkindik joq dep aıta almaımyz. Tabıǵat erekshe­likteri – florasy men faýnasy áralýan reńktegi kez kelgen aýyldyń mundaıǵa shamasy jete­di. О́ńirimizdegi týrıst tartýdaǵy múmkindik­terimiz tutastaı iske qosylmaǵan kúıi tur. Mysaly, shól, shóleıtti óńir­lerdegi jergi­likti turǵyndardyń jazdyń ystyq kúnderi qumǵa túsip, jel-quzdan arylý emsharasy saıahatshylarǵa tańsyq kórineri anyq. Aqkól, Bılikól, Tasótkel aıdyndarynan balyq aýlaýdyń, qus salyp, ań qaǵýdyń óz qyzyǵy ózinde. Eko­týrızmnen týrıstik fırmalar emes, jer­gilikti turǵyndar da paıda kórýi tıis. О́ıt­pegen kúnde olar tabıǵatty kútý, baptaý, aıalaý jaıyn múl­de esten shyǵaryp alýy ábden múmkin. Aýyldyqtar úshin «Altynnyń qolda barda qadiri joq» bolyp tur. Munyń bárin de uıymdastyrý, úılestirý óz qolymyzda.

Kaýfman, Greıg, Albert, Zınaıda se­kildi dala túkti qyzǵaldaqtary da bizde ósedi. Tıan-Shan qońyr aıýyn, qar barysyn, berikqara shybynshy torǵaıyn, taǵy basqa sırek kezdesetin ań-qustardy syrt­taı bolsa da tamashalaýshy adamnyń aýzynyń sýy qurıtyny anyq. Osy biz Aspara, Maıdantal, Asa, Shý, Talas, Kóksaı, Qara­qystaq, Teris-Ashybulaq ózenderi men Áýlıekóldiń, Balqashtyń kókmaısaly jaǵa­laýlaryn aralap kórdik pe, ózi! Kóksaı kanoni ǵajap­taryna kóz sýara aldyq pa? Qa­raqystaq pen Jaısań dalasyndaǵy bal­baltastardyń da yqylym zamannan sherter syrlary mol.

Obaly ne kerek, ǵalymdarymyz alty aıyryǵynan ter kete eńbektenip, qyrýar arheologııalyq tarıhı-mádenı murala­ry­myzdy ǵasyrlar tereńinen alyp shyǵyp, jurt nazaryna usynýdaı-aq usynyp jatyr. Átteń, basym deni tek qaǵazda qat­talý­men tur.

– Ras, Jambyl jeri kóne jádigerlerge toly. Tarıhı-mádenı, arheologııalyq, arhı­tek­týralyq eskertkishter de kóp-aq. Olar­men birer aı bederinde túgel aralap, kórip, tanysyp shyǵý da múmkin emes, – deıdi oblys ákimdigi mádenıet basqarmasynyń «Tarıhı-mádenı eskertkishterdi qorǵaý jáne qalpyna keltirý» dıreksııasynyń bó­lim basshysy Saýran Qalıev.

Onyń aıtýynsha, oblystyń qala, aýdan­dary aýmaǵyndaǵy mundaı oryndardyń tolyq tizimdemesi jasalǵan. Onda aldyn ala memlekettik jáne jergilikti dáreje­degi tizimderge alynǵany bar. Tarazda – 7, Baızaqta – 189, Jambylda – 185, Jýa­ly­da – 318, Qor­daıda – 817, Merkide – 185, Moıynqumda – 150, Sarysýda – 112, Talasta – 218, T.Rys­qulovta – 333, Shýda 420 arheologııalyq eskert­kish tir­kelgeni jazylyp kórsetilgen. Munan tys oblys aýmaǵyndaǵy tarıhı, sáý­let­tik eskertkishterdiń sany 400-den asyp jyǵy­la­dy. Barlyǵy 3365 birlikti quraı­dy.

Olardyń ishinde paleolıt kezeńi, qola, temir dáýirlerine jatatyn Talas aýdanyn­daǵy Táńirqazǵan, Bóriqazǵan alǵashqy adam­dar turaqtary men Kemer, Kúmistóbe, Qy­zylrysbek, basqa da VIII-XII ǵasyrlardaǵy oba­ qorǵandarynyń da týrıstik baǵyttardyń eń bir súbelisine aınalatyndaı-aq jóni bar. T.Rysqulov aýdany aýmaǵyndaǵy Aqyr­tóbe turaǵy, Myńqaınar, Aqtas, Jal­paq­­saz oba qorǵandary da erte temir dá­ýiriniń jádigerlikteri ekeni belgili. Biraz ar­heologııalyq ashylymdardyń tarıhy odan da árige ketedi…

Qysqasy, birqatar jerlerde kaınozoı qabattaryna deıin arshylyp, birshama zertteýler júrgizilýi óńirimizde týrızm klas­teri qalyptastyrylyp, damytylýyna berik negiz qalap, serpin bereri anyq. Shet­ten kelýshilerge kórseterimiz kóp-aq. Tek osy qoldaǵy barymyzdyń ózin uqsata almaı jatqandyǵymyz bolmasa. Onyń ústine jeri­mizdiń asty, ústi áli túgel zerttelinip bit­ken joq. Áridegini bylaı qoıaıyq, tipti beridegi tarıhymyzdyń ózi topyraq astynda qalyp, kómeski tartýǵa aınalyp barady. Mysaly, bir kezderi jońǵar qalmaǵy shap­qynshylarynan qorǵaný úshin el-jurttyń aq ter, kók ter beınetpen turǵyzǵan bekinis, qaraýyl munaralary áli kúnge ólkemizdiń aıbyn-susyndaı bolyp, ana tus, myna tus­ta kúni búginge deıin omyraýlap, men­mundalaýmen tur. Baıaǵy qalpynan azdap ala­saryp, shógip ketkenmen, Talas óńirindegi áli de silemi jotalanýmen jatqan Shákirov aýylyndaǵy Jumabek arnasynyń qumǵa aparar joly boıynan jońǵar shapqynshylyǵy tusynda turǵyzylǵan Taıtóbe, Bóltirik aýylynyń teriskeı betindegi Atbaılar (olardyń topyraǵyn túrtseń-aq, saýdyrap adam men jylqy súıegi shyǵa keledi), odan áridegi Aqkesene, Kókkesene, Aqkóldiń ber­gi betindegi Boztumsyq, Tólebaıdyń bıigi, Qıynqyzyl… Bekinis-munaralary sol bir jaýgershilik zamannyń zar-qasireti, búgin­ge jetken kóne kýágerleri. Jergilikti turǵyn­dar «jaý qaıdan keledi» dep qaýiptenip, mun­daı bekinisterdi Talas boıynan, bıik beles-qyrqalar basynan japyrlatyp tur­ǵyza bergen, turǵyza bergen…

Shý aýdanyndaǵy Maıtas úńgiri neolıt dáýiriniń «týyndysy». Moıynqum aýdanyn­daǵy XIX ǵasyrlarda salynǵan Ońǵarbaı, О́telbaı, Shýdaǵy Aıdyn keseneleri de ótken tarıhymyzdan taǵylym túıgizer eskertkishter. Myna Moıynqumda Quralaı sulý mazary baryn da jurt bertinde ǵana bil­di…

Eskertkishterimiz kóp. Biraq olardyń basyna tamashalaý úshin toptanyp baryp jatqan jurtty kórmeısiń. Ejelgi eskert­kish oryndary men qala, aýdan araly­ǵynda saırap jatqan taqtaıdaı tegis jol­ da joq. Sonda deımin-aý, olardy tarıh qoınaýynda qaldyrmaı, jalǵannyń ja­ry­ǵyna shyǵarýdaǵy, qalpyna keltirip, jón­dep-jasqaýdaǵy maqsat ne? Japan túzde, elden jyraq eleýsiz túkpirde jel-quz mújip, jaýyn-shashyn astynda qalyp, birtindep shógip, eshkim de kórmegen-bilmegen kúıi qaıtadan tarıh tylsymyna jutylýy ma kútkenimiz? Tarıhymyzdyń osyndaı oljalaryn eń aldymen ózimiz, ásirese jas urpaqtarymyz kórip, tamashalap, taǵylym túıip, ıgiligimizge aınaldyrýdyń mezgili pisip-jetilgen sekildi.

Jergilikti jerde ekotýrızmdi qalyptastyryp, damytý jas urpaqtyń boıyndaǵy patrıottyq se­zimdi kúsheıtýge de eleýli yqpal etpek. Osy­naý qadaý-qadaý kóne eskertkishter oryn­darynyń ınfraqurylymy jasalyp, jol salynsa, arnaıy avtobýstar bólinse, ol mańǵa demalys kúnderi eresekter de, jastar da barar edi. Týǵan ólke ǵajaıyptarymen ta­nysyp, biraýyq kórkem tabıǵat aıasynda de­malyp qaıtýdan eshkim de qasha qoımas. Biz­diń qanymyzda tarıhymyzdy, túbimizdi, tegimizdi bilýge degen alapat qushtarlyq álim­saqtan bar. Másele – osynaý isti sátimen úı­lestire alýda. Ekotýrızmnen túsken qa­rajat aǵymdyq jóndeý men nyǵaıtý ju­mystaryna da jumsalyp, kóne tarıhı es­kert­kishterimizdiń urpaqtan-urpaqqa din-aman jetýi máselesi óz-ózinen-aq sheshimin ta­bar edi degen oıdamyz.

Baımahanbet AHMET,

Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi

Jambyl oblysy