Til tarıhyn bilmeı, tildi damytý múmkin emes. О́ziniń búkil sanaly ómirin qazaq jazba tilin leksıkalyq shubarlyqtan, basqa tilderdiń sıntaksıstik yqpalynan tazartýmen aınalysyp, qazaq tili ǵylymyn damytqan ǵalym Ahmet Baıtursynuly 1913 jyly shyqqan «Qazaq» gazetiniń tuńǵysh sanynda bylaı dep jazady: «...О́zimizdiń elimizdi saqtaý úshin bizge mádenıetke, oqýǵa umtylý kerek. Ol úshin, eń aldymen ádebıet tilin órkendetý kerek. О́z aldyna el bolýǵa, óziniń tili, ádebıeti bar el ǵana jaraı alatyndyǵyn biz umytpaýǵa tıispiz».
Til – halyqtyń dili, jan dúnıesi. Til – ulttyń dinin, mádenıetin, bolmysy men rýhanııatyn tasymaldaýshy qural. Til ult kúretamyryndaǵy tirshilik kózi – qan ispetti. Onyń ón boıynda halyqtyń dili men dini, salty men sanasy burqyrap tasyp jatady. Ulttyń ult retindegi ómiriniń qalyptasýy nemese joıylýyna sebep bolatyn biregeı faktor da osy til. Bul máseleni jiti túsingen A.Baıtursynuly: «О́z ultyna basqa jurtty qosamyn degender áýeli sol jurttyń tilin azdyrýǵa tyrysady... Ulttyń saqtalýyna da, joǵalýyna da sebep bolatyn nárseniń eń qýattysy – til. Sózi joǵalǵan jurttyń ózi de joǵalady», dep aıtyp ketken. Biz Ahmet Baıtursynuly qurastyrǵan álipbıge muqııat zer salyp qaraıtyn bolsaq, onda qazirgi halqymyzdyń tirelip otyrǵan til máselesiniń sheshimin onyń XX ǵasyrdyń basynda-aq sheship ketkenine ǵylymı túrde tolyq kózimiz jetedi. Sonyń aıqyn dálelindeı Elbasymyz «Qazaq tili álipbıin kırıllısadan latyn grafıkasyna kóshirý týraly» Jarlyqqa da qol qoıdy.
Baǵdarlamalyq maqalada, sonymen birge jastar máselesi de barynsha qamtylǵan. Jastar – bolashaqtyń bastaýy, al bolashaqtyń jarqyn bolýy úshin jastardyń psıhologııasyn, sana-sezimin, minez-qulqyn, dúnıetanymyn, baǵyt-baǵdaryn ózgertýden bastaý kerektigi de anyq. Bul baǵytta Elbasynyń «Máńgilik el» ıdeıasy bizdiń temirqazyq ispetti.
«Máńgilik el» ıdeıasy ata-babalarymyzdan, ıaǵnı ortaǵasyrlyq túrkilik zamannan bastaý alsa, qazaq halqy tarıh sahnasyna shyqqanda osy ıdeıany jalǵastyryp, búgingi kúnge deıin alyp keldi jáne táýelsizdigimiz ornyqqan kezde sonaý túpkilik dáýirde Túrik qaǵanatynyń «manıfesi» retinde «Máńgi tasqa» jazyp qaldyrǵandaı, Elbasymyz Nursultan Nazarbaev halyqqa Joldaýynda qazaq eliniń ulttyq ıdeıasy retinde jarııalady. Ulttyq ıdeıa máselesi búginde barlyq postkeńestik memleketterde mańyzdy bolyp otyr.
Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasyn túsindirý boıynsha aýdandyq is-sharalar jospary ázirlenip, júıeli túrde jumystar atqarylýda. Baǵdarlamany iske asyrý boıynsha jelilik kestege sáıkes barlyq josparlanǵan is-sharalar merziminde ótkizilýde. Sondaı-aq aýdanda oblystyq, respýblıkalyq deńgeıdegi is-sharalar josparlanyp, jańasha formatta is-sharalar uıymdastyrylýda. Baǵdarlamany júzege asyrýda azamattyq sektor ınstıtýttaryn tartý tapsyrylǵan. Áleýmettik jobalar men túrli is-sharalardy iske asyrý sheńberinde birlesken jumys júrgizilýi tıis. Bul baǵytta Talas aýdanynda júıeli jumystar júrgizilýde. Aýdanda resmı tirkelgen 24 úkimettik emes uıym bar.
«Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyn aýdan kóleminde júzege asyrý maqsatynda aýdandyq jobalyq ofıs quryldy. Ofıs quramyna tájirıbeli mamandar tartyldy. Ofıs mamandary «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynyń «Atameken», «Tárbıe jáne bilim», «Rýhanı qazyna» jáne «Aqparat tolqyny» baǵyttary boıynsha jumys jasaıdy.
Memleket basshysynyń qoǵamdyq sanany jańǵyrtý baǵdarlamasyn júzege asyrýda aqparattandyrý jumystarynyń mańyzy zor. Osy turǵyda aýdanymyz boıynsha Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasyna arnalǵan 60 kórneki aqparat quraldary ilindi. Sondaı-aq aýdan mektepterinde, kitaphanalarda «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy boıynsha buryshtar ashylyp, arnaıy kabınetter jasaqtalǵan, stendter ornalasqan.
Aýdandyq «Talas tynysy» gazetinde Elbasynyń baǵdarlamalyq maqalasyna arnalǵan arnaıy aıdarlar ashyldy. «Talas tynysy» gazetine Elbasynyń baǵdarlamalyq maqalasy boıynsha 66 maqala, sonymen qatar oblystyq, respýblıkalyq basylym betterinde de birneshe aýqymdy maqalalar jaryq kórdi. Sondaı-aq baǵdarlamany aqparattyq qoldaý boıynsha «Feısbýk» áleýmettik jelisinde «Talas aýdany – Rýhanı jańǵyrý» paraqshasy ashylyp, onda barlyǵy 100-den astam materıal jarııalanǵan. Jastar resýrstyq ortalyǵy men keıbir mekeme qyzmetkerleri de áleýmettik jelide aqparat taratýda belsendilik tanytýda.
Dosmahanbet ÁLIEV,
Talas aýdanynyń ákimi
Jambyl oblysy
