Onyń jelaıaq retinde tanymal bolýyna júgirý týraly jazǵan kitaby da septigin tıgizdi. О́zderi júgirmese de júgirý, marafon, jelaıaq degen sózderdi óleńderinde qoldanatyn aqyndar barshylyq. Aǵylshyn tilinde izdeý júıesine jazsańyz tipti «júgirý týraly jazǵan tanymal aqyndar» dep, óleńderimen birge biraz aqparatty shyǵaryp beredi eken.
О́zi de júgirýmen aınalysatyn New York Magazine jýrnalynyń kolýmnısi Bred Stalberg (Brad Stulberg) «júgirý mátin jazýǵa uqsaıdy: ekeýi de qalyptasqan ádetti jáne sol iske tolyqtaı berilýdi talap etedi, al sońynda siz burynǵyǵa qaraǵanda jaqsyraq bola túskenińizdi sezesiz» deıdi.
Qaı is bolsa da, eń qıyny bastaý ekeni belgili. Munyń shyǵarmashylyqqa da, júgirýge de qatysy bar. Shyǵarmashylyq joly jáne júgirýmen qyzyǵýshylyǵy qatar bastalǵan Harýkı Mýrakamı marafondy júgirip ótýdi roman jazyp shyǵýmen salystyrady. Mýrakamıdiń jetistikke jetý formýlasy – turaqtylyq, kún tártibi jáne ustamdylyq, ıaǵnı artyq ta, kem de emes, kelesi kúni jalǵastyrýǵa jeterlikteı kúshiń qalatyndaı júgirý kerek jáne jumys isteý kerek.
Sońǵy jyldary elimizde marafon da, túrli sporttyq sharalar da kóp ótkizilgendikten, salamatty ómir saltyna den qoıyp, óz densaýlyǵyna jaýapkershilikpen qarap jatqandar da, sán qýyp, qatarynan qalmaı marafonǵa qatysyp jatqandar da kóp. Adamdy qandaı maqsat jetelese de, eń bastysy nátıje, al bul jyldan jylǵa adamdardyń oıy ózgerip, densaýlyqty saqtaý, ortany ózgertý, sapaly ómir súrý baǵytyna aýysyp jatqanyn kórsetedi.
Ne istesek te barlyǵymyzǵa jaqsy keńes, kásibı mamannyń tájirıbesi jáne qoldaý kerek. Ony kóbine kitaptardan alatynymyz ótirik emes. Sondyqtan júgirýge arnalǵan eki-úsh kitapqa silteme jasaıyn. Sport jýrnalısi Mett Fıtsdjerald júgirý týraly jıyrmadan astam kitap jazypty. Oǵan qosa trıatlon, tamaqtaný, fıtnes jáne aryqtaý taqyryptaryn da qamtyǵan. Bárimiz 20/80 degen Pareto zańyn estip júrmiz. Iаǵnı 20 paıyz kúsh-jigerimiz 80 paıyz nátıjege jetkizse, al qalǵan kúshimiz tek qana 20 paıyz nátıje ákeledi. Osyǵan uqsas Mett Fıtsdjeraldtiń «80/20 júgirý» («80/20 Running: Run Stronger and Race Faster By Training Slower») atty kitaby bar. Ol jattyǵýdyń 80 paıyzyn tómen qarqynda ótkizý júgirýshiniń sharshaýy men jaraqat alýyn azaıtatynyn, degenmen júktemeni ózgerte otyryp jattyǵýshynyń jyldamyraq júgirýine jáne onyń tózimdiligi men shydamdylyǵyn damyta túsýine múmkindik jasaýǵa bolatynyn kórsetedi.
Múmkin siz «meniń jasym qyryqtan (elýden, alpystan) asty, bári kesh, júgirgeni nesi?» dersiz. Biraq oǵan da jaýabymyz bar: Djo Frıl «50-den keıin» (Fast After 50: How to race strong for the rest of your life) atty kitabynda óz tájirıbesimen bólisedi, qartaıýdy zertteıtin ǵalymdardyń jumystaryna silteme jasap, elýden asqandar eshnársege qaýqary joq, teledıdar aldynda otyryp ómirin ótkizetin adam emes ekenin, sportpen aınalysyp, tyń ári qaıratty bolýdyń, uzaq ómir súrýdiń joldaryn kórsetedi.
Al siz AQSh azamaty Margaret Hegertıdiń 72 jasynda júgirýdi bastap, 81 jasynda barlyq qurlyqtaǵy marafondarǵa qatysyp shyqqany týraly bilesiz be? Ne degen janqııarlyq, ne degen qaısarlyq deseńizshi! Taǵy bir qyzyq jaıt: 2010 jyldyń 5 tamyzynda 700 metr tereńdikte 33 shahter Chılıdegi San-Hose shahtasynda qalyp qoıady. Alǵashqy 17 kúndi joǵarǵy jaqpen baılanys bolmaı qarańǵylyqta ótkizedi, sodan soń dıametri 12 santımetr sańylaý tesip, sol arqyly sý men tamaq jetkizilip turady. Jer betine olar 69 kúnnen keıin shyǵady. Munyń nesi qyzyq dersiz?
Asyqpańyz, sol 33 shahterdiń ishinde bolǵan Edıson Penıa jer astynda ýaqytyn bos jibermeı, júgirýmen aınalysady, ol basylyp qalmaǵan bar bolǵany bir shaqyrymdaı jerdi aınalyp júgire beredi. Barlyǵy ony aqymaq, esi aýysqan dep oılaıdy, eshkim ony qoldamaıdy. 13 qazanda shahterler jer betine shyǵady, al 7 qarashada Edıson Nıý-Iork marafonyna arnaıy shaqyrý alyp qatysady da, 5 saǵat 40 mınýt 51 sekýndta júgirip ótedi. Tańǵalarlyǵy, buǵan deıin ol eshqashan sportpen aınalyspaǵan jáne marafondarǵa qatyspaǵan eken. Al siz áli sportpen ne shyǵarmashylyqpen aınalyspaǵanyńyzdy, durys tamaqtana bastamaǵanyńyzdy, jańa til úırenbegenińizdi túsindiretin syltaý izdep júrsiz be?
Shyǵarmashyl adam bárin jańa paraqtan, taza betten bastaıtyny sııaqty, júgirýshiniń de qadamy jańa joldan bastalady. Biraq ekeýi de ózderi qalaǵan nátıjege qol jetkizedi, degenmen kóńili tolmaı qaıta bastaý da, rıza bolyp, alǵa qaraı jyljý da, «osyǵan da shúkir» dep ózin jubatý da bolady. Kúnde marafon júgirýdiń qajeti joq, marafondy jylyna bir ret, ári ketse eki ret júgiresiz. Eń bastysy, óz kúshińiz ben shegińizdi sezip, ýaqytynda toqtap, dem alyp, basqa nársemen aınalysyp, qaıta qýattanyp, kelesi kezeńge ótýge kúsh-jigerińiz jetkilikti bolsyn.
Baqytgúl SALYHOVA,
pedagogıka ǵylymdarynyń kandıdaty
