Uly aqyn murasyn nasıhattaýmen qosa, qordy molaıtyp, qundy derekter jınaýdy júrgizip kele jatqan Abaıdyń qoryq-murajaıy Omby, Máskeý, Sankt-Peterbýrg, Túmen, Qazan, Tashkent qalalaryndaǵy muraǵat, ǵylymı kitaphanalarmen tyǵyz baılanys ornatqan. Joǵarydaǵy qalalardan tabylǵan О́skenbaı, Qunanbaı, Abaı, Halıolla, Ábdirahman, Maıbasar, Tinibaı, Shyńǵys jáne t.b. tarıhı adamdarǵa qatysty arhıv derekteri murajaıdyń negizgi qoryn tolyqtyra tústi.
Osy baǵytta Máskeý, Omby qalalarynyń muraǵattary, murajaılary men ǵylymı kitaphana qorlarynda ǵylymı-zertteý jumystary jalǵastyryldy. Abaı aınalasyndaǵy tarıhı tulǵalardyń qoǵamdyq qyzmeti aıqyndalyp, murajaı qory shyǵarmashylyq muralaryna qatysty derektermen, qoljazbalarmen, sırek basylymdarmen tolyqty. Naqtyraq aıtqanda, sońǵy jyldary Abaı, Shákárim, Kókbaı, Ysqaq Qunanbaev, Aqylbaı, Maǵaýııa Abaı uldary, Ázimbaı Táńirberdiuly, Tinibaı Kýkenov, Árip Táńirbergenov, t.b. adamdarǵa qatysty bolystyqqa saılanýy, marapattaý qaǵazdary jáne ózge de máselelerge baılanysty birshama jańa derekter tabyldy.
Ǵulama Muhtar Áýezov «Abaı ıýbıleıi týraly» jáne «Zertteýshilerge» atty maqalalarynda ol muraǵat qujattaryn zertteý qanshalyqty mańyzdy ekeni týrasynda: «...Abaıdyń ómiri, isin zertteý retinde de birtalaı tyń jumystar bar. Onyń eń úlkeni – Semeıdiń arhıvin tekserý. Jandaral, oıaz keńseleri men oblystyq, oıazdyq sottar arhıvi kóp maǵlumattar berýi tıis edi. ...Jalǵyz Semeı emes, Stepnoı general-gýbernatordyń turǵan jeri – Omsk qalasynyń arhıvin de zertteý kerek...» (11-tom, 151-153 bet) dep baǵyt-baǵdar berip, jol siltegeni kópke málim.
2011 jyly Abaı murajaıynyń Omby qalasynyń ortalyq arhıvine uıymdastyrǵan issapar barysyndaǵy zertteý, izdeý jumystary da nátıjesiz bolǵan joq. Sonyń biri – HH ǵasyrdyń bastapqy tórt-aq jylyn kórgen aqynnyń ómirine qatysty arhıv dereginiń tabylýy.
Atap aıtsaq muraǵattaǵy «Dokýmenty (spısok eksponatov, akt, perepıska) ob ýchastıı otdela na mejdýnarodnoı vystavke v Sankt-Peterbýrge» degen býma (86-qor, 1-tizbe, 121-is) qujattarynan. Abaıdyń bir ǵasyr buryn, dálirek aıtqanda 1902 jyly Sankt-Peterbýrg qalasynda ótken Halyqaralyq álem halyqtary kostıýmderiniń kórmesine eki kıim úlgisin («kostıým malchıka ı kırgıza») jibergendigi týraly derekti kezdestirdik.
Qujattyń 9-betindegi Reseı ımperatorlyq jaǵrapııalyq qoǵamy Batys Sibir bóliminiń blankisinde jazylǵan hattyń mazmunyn qazaqsha aýdarsaq, bylaı bolar edi:
Nurmuhamed Saǵynaev myrzaǵa!
Imperatorlyq jaǵrapııalyq qoǵamy Batys Sibir bóliminiń atqarý komıteti Sizge uly mártebeli hanshaıym Ksenııa Aleksandrovnanyń qamqorlyǵymen bıylǵy jyldyń qarasha aıynda S.Peterbýrgte uıymdastyrylatyn halyqaralyq kórmege tómende tizimde kórsetilgen kostıýmderdi jınastyrýyńyzdy jáne jiberýińizdi ótinip suraıdy.
Jiberilgen kostıýmder kórme aıaqtalǵannan keıin alǵyspen qaıtarylady. Kostıýmderdi posylka túrinde myna mekenjaıǵa jiberý qajet: Omby, Batys Sibir bólimi. Poshtamen jiberý shyǵyndaryn bólim óz moınyna alady.
Býmanyń 10-betinde dál osy mazmundaǵy jazbanyń sońynda berilgen kórmege qajet kostıýmderdiń tizbesi erler, áıelder, ul bala, qyz bala, kúıeý bala men uzatylǵan qyz kıimi dep toptalady. Bettiń ekinshi bóliginde habarlandyrýdyń arabsha jazýmen jazylǵan aýdarmasy bar.
Osy bettiń bas jaǵyndaǵy «qyrǵyzsha mátindi 20-50 danaǵa oblystyq baspahanaǵa tapsyrý. 27.VI.1902 j.» degen jazbadan kórmeniń naqty ótkizilgen jylyn anyqtaı alamyz.
Qoǵamdyq qyzmetke belsene aralasyp, ártúrli qoǵamdarǵa múshe bolǵan Abaı Aqmola, Atbasar ýezderiniń baı, bolystarymen birge kórmege zattar jibergen. Budan buryn da, ıaǵnı Semeıdegi 1883 jyly ashylǵan ólketaný mýzeıine qazaqtyń etnografııalyq zattaryn óz qolymen tapsyrǵany málim.
12-betke zer salsaq, atalmysh kórmege ataq-dańqy talaı atyrapqa jetken qazaqtyń kózi ashyq adamdary, bolystar, baılar men bılerdiń osy oqıǵa dúrmegine aralasyp, atsalysqandyǵyn kóremiz. Olardyń aty-jóni men usynǵan kıim úlgileriniń tizimin sol nusqada bergendi jón kórdik:
1.Nýrm.Sagnaev kostıýmy:kırgıza ı devochkı
2.Temýr. Nýrekın kırgızkı ı malchıka
3.Djangr. Begalın jenıha ı nevesty
4.Meıram Djanaıdar jenıha ı nevesty
5.Mahmýtý Valıh. kırgızkı ı devochkı
6.Ibraıý Kýnambaevý kırgıza ı malchıka
7.Orazbaıý Akkýlıný jenıha ı nevesty
8.Sadýakasý Chorman kırgıza ı devochkı
9.Sadýakasý Koppaevý kırgızkı ı malchıka
Sonymen birge bul tizimge qosymsha Qarqaraly ýezi, Aqbota bolysy Álimbetovtiń de zattar jibergendigi, kórmedegi keıbir zattardyń joǵalǵandyǵyn ózge de derek – býmanyń 77-betindegi Álıhan Bókeıhanovtyń 1904 jyldyń 14 qazanyndaǵy haty rastaıdy.
Imperatorlyq jaǵrapııalyq qoǵamy Batys Sibir bóliminiń múshesi Á.Bókeıhanov atqarý komıtetine jazǵan hatynda syrqattanyp qalýyna baılanysty komıtet májilisine qatysa almaıtyndyǵyn aıta kele, «...Petr Andreevıch atqarý komıtetine Qarqaraly ýezi, Aqbota bolysy Álimbetovtiń kórmede joǵalǵan eki zatynyń qunyn alýdan bas tartatyndyǵy týraly maǵan jibergen hatyn jetkizedi».
Aqyn óz urpaǵyna tek óziniń óleń-jyr, án men kúı murasyn ǵana emes, qazaq halqynyń etnografııasynan, sol kezdegi turmys-tirshiliginen syr shertetin, búginde Abaı murajaıynyń tórinde turǵan, 1885 jyly orys dosy N.Dolgopolov arqyly tapsyrǵan qundy zattaryn da mura etip qaldyrdy.
Shynar SADYQOVA,
«Abaı» memlekettik qoryq-mýzeıiniń ǵylymı hatshysy
