Osy bir tosynnan týyndaǵan áńgime kútpegen jerden meniń ózimdi de oılantyp tastady. Qazir qaladaǵy kez kelgen úıdiń aldy avtoturaqqa aınalǵan. Mundaı kórinis biz turatyn úıge de tán. Aýla tolǵan mashına. Tipti balalar oınaıtyn da oryn joq. Oıyn turmaq, biri kelip, biri ketip jatqan avtokólikterdiń arasynan ári-beri ótýdiń ózi keıde ómirge qaýip tóndiredi. Degenmen, biz aıtqaly otyrǵan másele múlde basqa. Meni oılandyrǵan jaıt podezder aldynda turatyn mashınalardyń kóptigi emes, sol mashınalardyń demalys kúnderi, ıaǵnı halyqtyń naǵyz qydyratyn kezderinde qaqqan qazyqtaı tapjylmaıtyndyǵy. Oǵan buryn onsha kóńil bólmegen ekenmin, jańaǵy tanysymnyń «túske deıin uıyqtaımyz» degen sózi biraz jaıttan habar berip, sanamdy sergitkendeı boldy. Dálirek aıtqanda, aýlada turǵan avtokólikterdiń túske deıin oryndarynan qozǵalmaýynyń syryn endi túsindim. Sóıtsek, bizdiń baýyrlar kún tas tóbege kóterilgenshe alańsyz «qorylǵa basady» eken ǵoı.
Men taǵy oılandym. Sonshalyqty bir oıshyl, danyshpan bolǵandyqtan emes, árıne, kerisinshe, kóp jaıtty túsine almaǵandyqtan, túsinýge aqylym jete qoımaǵandyqtan. Moıyndaýymyz kerek, demalysty bárimiz de demalýǵa, ıaǵnı uıyqtaýǵa, odan keıin dıvanda shalqaıyp jatyp teledıdar qaraýǵa berilgen ýaqyt dep túsinemiz. Sondyqtan kópshiligimiz solaı jasaımyz da.
Osydan tórt-bes jyl buryn eýropalyq násildi bir jigit meniń kónerińkiregen avtokóligimdi satyp aldy. Ol aldyńǵy jáne artqy dońǵalaqtary qatar «jeteleıtin» «krossover» mashına bolatyn. Sonda jańaǵy jigit biz joldastarymyzben demalys kúnderi balyq aýlaýǵa shyǵamyz, mynadaı kólik sol úshin kerek dep edi. Ol kezde men saýdanyń sabylysymen júrip jańaǵynyń aıtqandaryna onsha mán bere qoımappyn. Bul sóz joǵaryda áńgimelesken tanysymnyń «túske deıin uıyqtaımyz» degeninen keıin ǵana baryp esime tústi.
Rasynda da, biz osy qalaı demalamyz? Jalpy, demalys degendi qalaı túsinemiz? Demalys degen uıyqtaý, teledıdar qaraý, odan qaldy dúken aralaý ma? «Dúken aralaý» degen sóz bul rette teginnen-tegin aıtylyp otyrǵan joq. Aptaǵa jetetin azyq-túlik, basqa da turmysqa qajetti dúnıeler alý kerek bolǵan soń demalys kúnderi bárimizdiń de dúkenge bir soǵyp ketetinimiz shyndyq. Sonda ne baıqaısyz deısizder ǵoı? Aıtaıyn. Qaı saýda ortalyǵyna barsań da kóretiniń qaptaǵan qazaqtyń qyzdary men jigitteri. Jáne olardyń kópshiliginiń biz sııaqty azyq-túlik alýǵa kelmegeni birden baıqalady. Birinshiden, ustaǵan sómkeleri joq, eki qoldary qaltalarynda. Ekinshiden, qandaı da bir zat satyp alý oılaryna da kirip-shyqpaıdy, ánsheıin serýendep ýaqyt ótkizýge kelgenderi kórinip-aq tur. Aıta berseń, dúkende júretinderdiń deni 20-nyń o jaq, bu jaǵyndaǵy jastar, aralarynda mektep oqýshylary da az emes, olar dorbalap azyq-túlik tasıdy degenge kim sener?! Osydan-aq olardyń bos ýaqyt týa qalsa saýda oryndaryn jaǵalaıtynyn, demalýdyń odan áldeqaıda paıdalyraq túrleri bar ekenin túsine bermeıtinin ańǵarýǵa bolady. Quı sen, quı senbe, bizdegi jaǵdaıdyń aqıqaty osy.
Taıaýda bir kisi kitaphanalarǵa bara qalsań óńkeı ózge ulttardyń ókilderin kóresiń, bizdiń qazaq jastaryn múlde kezdestirmeısiń dep jazyp edi bir maqalasynda. Jaraıdy, demalys, mereke kúnderi kitaphanaǵa barmaı-aq qoısyn delik. Biraq mádenıetti túrde demalǵysy kelgen adam úshin onyń ózge túrleri jeterlik emes pe?! Aıtalyq, eýropalyq násildi jigit aıtqandaı, balyq aýlaǵa nege barmasqa? Bala-shaǵańmen tabıǵat aıasyna da shyǵýǵa bolady. Búginde avtokóligi joq adam sırek. Demek, baram degen jerge barýǵa esh kedergi joq. Onyń syrtynda teatrlar men konsert zaldary tur esikterin aıqara ashyp.
«Durys demala bilý – órkenıettiliktiń eń joǵarǵy satysy» degen eken aǵylshyn fılosofy Bertran Rassel. Meniń paıymdaýymsha, óte oryndy aıtylǵan sóz.
Qalanyń ý-shýynan bir aýyq alystap, taza aýada demalý densaýlyq úshin de paıdaly ekenin barshamyz da bilemiz. Bile tura jappaı úıkúshiktikke salynyp alǵan sııaqtymyz, alysqa attap basýǵa qanǵa bitken kerenaýlyq pen boıǵa bitken boıkúıezdik jibermeıdi. Kerek deseńiz, ózen jaǵalap balyq aýlaý demalystyń bir túri ǵana emes, sonymen birge otbasyńa tegin tamaq taýyp berýdiń de bir joly. Biraq onyń bárin eskerip, eleıtin biz be?!
О́zge jurtty bilmeımin, bizdiń qazaq baýyrlardyń kópshiliginiń demalystary men merekelerin bazarlar men dúkenderdi aralaýmen ótkizip jatqany aıdan anyq. Onda da uıqylary qanǵannan keıin.
Al siz she?..
Seıfolla ShAIYNǴAZY,
«Egemen Qazaqstan»
