Atalmysh mınıstrlik tarapynan byltyr tórt, bıyl bes zań jobasy ázirlengen eken. Osylardyń ishinde «Qazaqstan halqy Assambleıasy týraly» Zańǵa tolyqtyrýlar men ózgerister engizilip, 27 sáýir kúni qabyldanǵan bolsa, dál qazir «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine arhıv isi máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» jáne «Tarıhı-mádenı mura obektilerin qorǵaý jáne paıdalaný týraly», sonymen qatar «Kınematografııa týraly» zań jobalary Parlamentte qabyldanyp, Memleket basshysyna joldanypty.
Basqosý barysynda joǵarydaǵy úsh zań jobasy boıynsha engizilgen ózgerister men tolyqtyrýlar jaıly sala mamandary baspasóz ókilderine túsindirme jasap, jýrnalıster suraǵyna jaýap berdi.
«Kınematografııa týraly» zań jobasy boıynsha tanystyrylym jasaǵan Mádenıet jáne sport mınıstrligi Zań qyzmeti departamentiniń dırektory Kúmis Seıitova, bul zańǵa ózgerister engizý zaman talabynan týyndap otyrǵanyn aıta kele, mundaǵy basty maqsat: «Ulttyq fılmderdiń sapasyn jáne básekege qabilettiligin arttyrý, otandyq kınotýyndylardyń halyqaralyq mártebesin kóterý, el aýmaǵynda kórsetiletin fılmderdi júıeleý, olardy esepke alý, fılmder prokaty monıtorınginiń aqparattyq júıesin qurý kózdelýde», dedi Sáýle Qarsaqpaıqyzy.
Sondaı-aq, atalmysh zań aıasynda ulttyq kınony damytýdyń memlekettik qoryn qurý arqyly kıno óndirisine, prokattaýǵa, kórsetýge qarjy bólýdiń tetigi qalanbaq. «Usynylyp otyrǵan zań jobasy kınematografııa salasyndaǵy qatynastardy tıimdi retteýge quqyqtyq negiz qalaýy tıis», dedi departament dırektory.
Zańdaǵy taǵy bir jańalyq: eski qujattaǵy «el aýmaǵynda kórsetiletin barlyq fılmderge qazaq tilinde dýblıaj jasaý mindetti» degen norma kúshin joıypty. Nege olaı degen suraqqa mamandar: «Elimizge jyl saıyn orta eseppen 300-ge tarta fılm syrttan ákelinedi. Bulardyń deni ıntellektýaldy, áleýmettik mańyzy zor týyndylar qataryna jatpaıtyndyqtan olardyń bárin qazaqshalaýdyń qajeti joq degen qorytyndyǵa keldik» dedi ol sózin túıindep.
Kelesi kezekte «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine arhıv isi máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasyna túsindirme jasaǵan Mádenıet jáne sport mınıstrligi Arhıv isi jáne qujattama departamentiniń dırektory Álııa Mustafına, bul zań jobasy Memleket basshysynyń «Qazaqstannyń úshinshi jańǵyrýy: jahandyq básekege qabilettilik» atty Joldaýyn iske asyrý maqsatynda ázirlengenin atap aıtty.
О́ıtkeni, 20 jyl buryn qabyldanǵan «Ulttyq arhıv qory jáne arhıvter týraly» zań eskirgen. Osy aralyqta qoǵam jańasha sıpat aldy, ekonomıka basqa arnaǵa bet burdy, jańa úrdister paıda boldy. Sóıtip qoldanystaǵy zań normalaryn zaman talabyna sáıkestendirý qajettiligi týyndapty. «Jańa zań jobasy – arhıv isi salasynyń zańnamalyq bazasyn jetildirýge, jekelegen baǵyttarynyń tıimdiligin arttyryp, qyzmetin keńeıtýge baǵyttalǵan. Sonymen qatar, qujattardy rásimdeý, saqtaý boıynsha talaptardyń vedomstvoaralyq sıpatyn eskere otyryp, olardy biryńǵaı normatıvtik aktilerde bekitý jaıyn retteý, jeke jáne zańdy tulǵalardyń ótinishin qanaǵattandyrý máseleleri kózdelip otyr», dedi Álııa Husaıynqyzy.
Úshinshi qujat – «Tarıhı-mádenı mura obektilerin qorǵaý jáne paıdalaný týraly» zańǵa qatysty «Halyq qazynasy» ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory, arheolog Ahat Ońǵar myrza túsindirme jasady. Elimizdegi tarıhı-mádenı muralarǵa qatysty bul másele óte ózekti. О́ıtkeni Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynda aıtylǵan «Qasıetti Qazaqstan» ıdeıasyn quqyqtyq turǵydan qamtamasyz etetin qujat osy. Sondyqtan da 1992 jyly qabyldanǵan atalmysh zańdy ózgertý zaman talaby.
Jańa zań jobasy boıynsha: elimizdiń mádenı murasyn jańǵyrtý, saqtaý, damytý jáne onyń quqyqtyq negizderin anyqtaý, bárinen buryn zańnamalyq bazany keshendi jetildirý isin jolǵa qoıý naqtylaýda. Sonymen qatar, tarıhı-mádenı obektilerin anyqtaý, esepke alý, saraptama júrgizý, nysandardy pasporttaý jáne ýákiletti organ men jergilikti atqarýshy quzyrettiń mindetin aıqyndaý jaıy qarastyrylǵan.
Sol sııaqty, jańa zań boıynsha arheologııalyq jumystarǵa lısenzııa berý tártibi ózgergen. Eski qujatta lısenzııa ıesiniń quzyrly organ aldynda eshqandaı mindettemesi joq-tyn. Qazir olaı emes. Arheologııalyq qazba jumystary ýákiletti organ bekitken jospar negizinde júzege asyrylady. Bul zańsyz qazba júrgizýge shekteý qoıylady degen sóz.
– Jańa jobanyń artyqshylyǵy, tarıhı-mádenı muraǵa arheologııalyq qazba júrgizý bekitilgen ereje negizinde iske asady, – deıdi Ahan Ońǵaruly. Sondaı-aq, jańa zańda – qazylǵan nysandarǵa rekýltıvasııa jáne konservasııalyq jumystardyń jasalynýy; tabylǵan jádigerlerdiń mýzeılerge ótkizilýi; saraptamadan ótetin ǵylymı eseptiń ýaqytyly tapsyrylýy; esepterdiń ǵylymı muraǵattyq qory jasaqtalýy sııaqty mindetter júktelgen.
Qazirgi tańda respýblıkalyq mańyzǵa ıe 219, jergilikti sanattaǵy 11 942 eskertkish resmı túrde bekitilgen. Bular tehnogendik jáne antropogendik áserlerden buzylyp jatyr. Osylardy saqtap qalý jaıy da jańa zańda qarastyrylypty.
Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»
