Nursultan Nazarbaev Joǵary Eýrazııalyq ekonomıkalyq keńestiń otyrysyna qatysty

Joǵary Eýrazııalyq ekono­mı­kalyq keńes otyrysyna EAEO-ǵa múshe memleketter basshylary – Qazaqstan Prezıdenti Nur­sultan Nazarbaev, Reseı Federa­sııasynyń Prezıdenti Vladımır Pýtın, Qyrǵyzstan Prezıdenti Sooronbaı Jeenbekov, Belarýs basshysy Aleksandr Lýkashenko jáne Armenııanyń jaqynda ǵana saılanǵan Premer-mınıstri Nıkol Pashınıan, sondaı-aq EAEO-ǵa baıqaýshy memleket – Moldova Prezıdenti Igor Dodon qatysty. Basqosýda Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq aıasyndaǵy kóp baǵytty yntymaqtastyqtyń túrli aspektileri, uıymnyń uıymdastyrý-kadrlyq baǵyttaǵy sharalary men jalpy jumys barysy talqylandy. Otyrystyń kún tártibine uzyn sany 15 másele shyǵarylyp, olardyń ekeýi shaǵyn quramda qaraldy.

Jıyn ádettegideı shaǵyn quramdaǵy otyrystan bastaldy. Jalpy jıyndy negizgi tártip boıynsha uıymǵa bıylǵy jyly tóraǵalyq etýshi memleket – Reseı Prezıdenti Vladımır Pýtın júrgizip otyrdy. Ol aldymen Armenııanyń jańadan saılanǵan Premer-mınıstri N.Pashınıanǵa qoshemet kórsetip, joǵary memlekettik laýazymǵa taǵaıyndalýymen quttyqtady. «Búgin bizde barynsha mazmundy kún tártibi bar ekenin atap ótpekpin. Odaq qyzmetiniń qorytyndysyn shyǵaryp, ıntegrasııany odan ári tereńdetý boıynsha birqatar strategııalyq sheshimder qabyldaý mindeti tur. 2018 jyly uıymǵa jáne EAEO organdaryna tóraǵalyq etetin Reseı birlesken jumystyń tolyqqandy baǵdarlamasyn usyndy. Bul baǵyttardyń kópshiligi boıynsha aıtarlyqtaı jetistikter bar. Ishki taýar aınalymy, úshinshi elderge taýarlar men qyzmetter jetkizý kólemi artyp keledi. Eksport qurylymy da jaqsaryp, joǵary qosylǵan quny bar ónimderdiń úlesi keńeıýde. Birlesken jańa kásiporyndar qurylyp, keleshegi zor jobalar iske qosylyp jatyr. Sonyń nátıjesinde odaqqa múshe barlyq elderdiń ishki jalpy ónimderi arta túsýde», dedi V.Pýtın. Onyń atap ótýinshe, atom jáne jańǵyrmaly energııa, ekologııa, medısına, ǵarysh, týrızm jáne sport syndy salalarda tyǵyz ózara is-qımyldy jandandyrý úshin jaqsy múmkindikter bar. «Áleýmettik-gýmanıtarlyq sala, bilim berý, sonymen qatar óńiraralyq jáne shekaraaralyq baılanystardy tereńdetýdegi yntymaqtastyqqa barynsha nazar aýdarý paıdaly bolar edi», dedi Reseı Prezıdenti.

Shaǵyn quramdaǵy jıyn buqaralyq aqparat quraldary úshin burynǵydaı jabyq esik jaǵdaıynda ótti. Bir jarym saǵat ýaqyttan soń ǵana memleketter basshylary kún tártibindegi negizgi máselelerdi talqylaýdy keń quramdaǵy ashyq jıynda jalǵastyrdy. Onda Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qysqa ýaqyt ishinde ekonomıkany ilgeriletýdiń tıimdi tetigine aınalǵanyn tilge tıek etti. «Biz Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqta ortaq kedendik aýmaq pen birtutas aýqymdy naryq qurdyq. Negizgi salalardaǵy ekonomıkalyq saıa­satty birlese otyryp úıles­tiremiz. Integrasııalyq proses­ter bizdiń memleketterimizdiń ekono­mıkalyq ósimi qarqynyna aıtar­lyqtaı úles qosýda. Ony osy jerde Prezıdent Vladımır Pýtın men Prezıdent Aleksandr Lýkashenko da aıtty. Oǵan strategııalyq sala­lardaǵy oń dınamıka, aýyl sharýashylyǵyndaǵy, ónerká­siptegi ekonomıkanyń ósimi septigin tıgizip, elder arasyndaǵy syrtqy, sonymen qatar ózara saý­dada aıtarlyqtaı serpilis oryn aldy», dedi N.Nazarbaev Joǵary Eýrazııalyq ekonomıkalyq keńestiń kezekti otyrysy barysynda. Memleket basshysy ótken jyly EAEO-nyń ózara saýda kólemi sáıkesinshe 24,4-26,1 paıyzǵa ulǵaıǵanyn eske saldy. Sonymen qatar Nursultan Nazarbaev oń dınamıkanyń aǵymdaǵy jyly da saqtalyp otyrǵandyǵyn basa aıtty. «Bizdiń uıymymyzdyń halyqaralyq bedeli de nyǵaıa tústi. Bizben saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyqta bolýǵa umtylatyn elderdiń qatary arta túsýde. Tolyqtaı alǵanda, qysqa ǵana ýaqyttyń ishinde EAEO aıaǵynan nyq turyp, tolyqqandy ıntegrasııalyq birlestik retinde qalyptasty dep aıtýǵa bolady. Búgingi otyrys bizdiń uıymymyzdyń odan ári ósýine jáne damýyna aıtarlyqtaı óz úlesin qosatyndyǵyna senimdimin», dedi Prezıdent.

Jıynda sóılegen sózinde Nur­sul­tan Nazarbaev odaq aıasyn­da­ǵy ekonomıkalyq ynty­maq­tas­tyqty odan ári nyǵaıtýǵa baǵyt­talǵan birqatar máseleni kóterdi. Elbasynyń atap ótýinshe, birinshiden, buǵan deıin qabyldanǵan sheshimderdiń oryndalýyn saralap, keshendi sharalar ázirleý úshin odaqqa múshe elderdiń arnaıy úkimetaralyq jumys tobyn qurý qajet. Jumys toby shekarada, sonymen qatar ekonomıkanyń salalary arasyndaǵy, saýdadaǵy keder­gilerdi anyqtaýy tıis. «Ekinshiden, qazirgi sanksııa yqpalyndaǵy kúrdeli jaǵdaılardy eskere otyryp, bizge odan ári qalaı jumys isteý kerektigin qarastyrý qajet. Baılanystardy odan ári damytý jáne tereńdetý týraly usynys engizildi. Bul jumystar biz osy ýaqytqa deıin ne istegendigimizdi túsingen kezde ǵana júrgizilýi tıis. Eger biz barlyǵyn oryndaǵan bolsaq, onda qatynastardy tereńdetý jaıynda aıtýǵa bolady», dep atap ótti Nursultan Nazarbaev. Úshinshiden, Qazaqstan Prezıdenti iri ınfraqurylymdyq megajobalardy júzege asyrý múmkindikterin qarastyrý qajettigine nazar aýdardy. «Oǵan Eýropa men Azııany Reseı jáne Qazaqstan arqyly jalǵaıtyn «Eýrazııa» joǵary jyldamdyqty temir jol magıstrali jobasy jatady. Kelesi keleshegi zor joba Qara jáne Kaspıı teńizderin sý jolymen baılanystyrýǵa múmkindik beretin «Eýrazııa keme arnasy» qurylysy bola alar edi. Bul, árıne, iri jobalar. Biraq biz olardy qolǵa alýǵa tıispiz. Bas­qasha sózben aıtar bolsaq, Eýra­zııalyq ekonomıkalyq odaq ınfraqurylymy Azııa men Eý­ropanyń, Shyǵys pen Batys­tyń, Tynyq jáne Atlant muhıt­tarynyń arasynda jaqsy kópir bola alady», dedi Prezıdent. Tór­tinshiden, Nursultan Nazarbaev EAEO qyzmetinde Eýrazııalyq damý banki men Eýrazııalyq turaqtandyrý jáne damý qorynyń rólin arttyrý qajettigin basa aıtty. «Olar iri jobalardy júzege asyrýǵa belsendi túrde qatysýy kerek», dep atap ótti N.Nazarbaev.

Sondaı-aq Memleket basshysy odaq jumysynda EKSPO-2017 kesheniniń bazasynda qurylyp jatqan úsh halyqaralyq orta­lyqtyń múmkindikterin paıdalanýdy usyndy.

– Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa múshe elderdiń qarjy ınstıtýttaryn «Astana» halyq­aralyq qarjy ortalyǵynyń múm­kindikterin paıdalanýǵa shaqyramyn. Sonymen qatar EKSPO aýmaǵynda odaqtyń qar­jy bóligine qatysty is-shara­lardy, sonyń ishinde kómekshi já­ne konsýltatıvtik-keńesshi organ­dardyń otyrystaryn ótkiz­gen jón. Sondaı-aq kún tárti­bin­degi sıfrlandyrý máselelerin iske asyrý úshin keleshekte boı kóteretin IT-startaptardyń ha­lyq­aralyq tehnoparki bazasynda Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq aıasyndaǵy «Sıfrly joba­lar men bastamalardy basqa­rý ofısiniń» jumysyn uıymdas­ty­rýdy usynamyn, – dedi Qazaq­stan Prezıdenti.

Sońynda Nursultan Nazarbaev Joǵary Eýrazııalyq ekono­mı­kalyq keńestiń otyrysy bary­synda qol jetkizilgen ýaǵ­da­las­tyq­tardyń iske asyrylýy osy uıymǵa múshe barlyq mem­leket­terdiń yntymaqtastyǵyn odan da joǵary deńgeıge kóte­rý­ge múm­kindik beretinine senim bil­dirdi.

Jıynda aıtylǵandaı, búginde Eý­razııalyq ekonomıkalyq odaq aıasynda ortaq aýqymdy na­ryq qalyptasty, sonyń aıasyn­da taýardyń, qyzmet kórsetý­diń, kapıtaldyń jáne jumys kúshi­­niń erkin aınalymy qamta­masyz etildi. Dúnıejúzilik eko­no­mı­kadaǵy turaqsyzdyqtarǵa qara­mastan, odaqqa qatysýshy elderde ekonomıkalyq ósim baıqalyp otyr. Atap aıtar bolsaq, Eýra­zııalyq ekonomıkalyq odaq sheń­berinde 2017 jyly ózara taýar aınalymy 54,2 mlrd AQSh dollaryn qurady. Bul buǵan deıingi jylmen salystyrǵanda 26,1 paıyzǵa joǵary. Al odaqtyń úshin­shi eldermen syrtqy saýda aı­nalymy 2017 jyly 633,8 mlrd AQSh dollaryna jetti. Bul 2016 jylmen salystyrǵanda 24,4 paıyzǵa artyq. Sondaı-aq 2017 jyly odaqqa múshe elder­diń barlyǵynda IJО́ kólemi ul­ǵaı­ǵan. Nátıjesinde EAEO-nyń ortasha IJО́ kólemi 1,9 paıyzdy kórsetti. Al bıylǵy jyldyń sońǵy eki aıynyń qorytyndysy boıynsha syrtqy jáne ózara ishki saýda aınalymy 26,7 jáne 14,4 paıyzdy qurap, 108,6 jáne 8,7 mlrd dollarǵa jetti.

Joǵary Eýrazııalyq eko­no­mıkalyq keńes otyrysy byl­tyrǵy jyldyń qazan aıyn­da ǵana dál osylaı Sochıde ót­ken bolatyn. Biraq Qara teńiz jaǵasyna ol joly Prezıdentter buǵan qosa taǵy bir úlken jıyn – TMD-ǵa múshe memleket basshylarynyń keńesine de qa­­tys­­qan-dy. Iá, TMD aýmaǵyn­­daǵy memleket basshylary deń­geı­in­degi mundaı otyrystar kóbine osylaısha qosarlanyp ótip jatatyn. Máselen, Ujymdyq qaýip­sizdik sharty uıymynyń oty­rysy sııaqty sharalar birjo­la bir kúnge josparlanatyn. Alaıda osy jolǵy Joǵary Eýra­zııalyq ekonomıkalyq keńestiń otyrysy kúnniń basty oqıǵasy boldy. Keńes otyrysy negizgi shara sanalyp, sonyń aıasynda birqatar ekijaqty kezdesýler ótti. Sondaı-aq bul jolǵy jıyn­nyń taǵy bir ereksheligi – Reseı Fe­de­rasııasynyń basshysy V.Pý­tınniń ekonomıkalyq odaqqa mú­she memleket basshylarymen Prezıdent laýazymyna qaıta saılanǵannan keıingi alǵashqy kezdesýi. Memleket bas­shy­lary deńgeıindegi alǵash­qy aýqymdy jıyny. Oǵan qosa qazirgi álemdik qolaısyz ekono­mıkalyq ahýal kezinde odaq aıa­syndaǵy keli­simderdi qaıta py­syqtap, taǵy bir qarap shyǵý­dyń mańyzy zor. Sebebi ekono­mı­kalyq odaq sheńberindegi eń alyp memleket – Reseıdiń búgin­gi tańda Batyspen qandaı qarym-qatynasta ekeni, qandaı sank­sııalarǵa tap kelip otyrǵany esh­kimge jasyryn emes. Al onyń bári ekonomıkalyq turǵydan kóp­tegen ortaq sheshimder men keli­simderge qol qoıylǵan odaq­qa múshe memleketter úshin ońaı soqpasy anyq. Sondyqtan da mem­leket basshylary Joǵary Eýra­zııalyq eko­nomıkalyq keńestiń kezekti oty­rysynda óte mańyzdy máse­lelerdi talqylap, tıimdi sheshimder qabyldady deýge negiz bar.

Otyrysta memleket bas­shylary Eýrazııalyq ekonomı­kalyq odaq aıasyndaǵy ózara is-qımyldyń jáne ekonomıkalyq odaqty odan ári damytýdyń bir­qatar ózekti máselelerin tal­qylap, Eýrazııalyq ekonomı­kalyq komıssııanyń esebin tyń­dady. Kelissózder barysynda Eý­razııalyq ekonomıkalyq odaqtyń qyzmeti múshe elderdiń ekonomıkasyna oń áser etip otyrǵany jáne ıntegrasııalyq úderisterdi kúsheıtýdiń mańyzdylyǵy atap ótildi. Talqylanǵan basty ta­qy­ryptyń biri EAEO-nyń halyq­aralyq kelissózderi týraly ke­lisimge úshinshi eldermen, halyq­aralyq uıymdarmen nemese ha­lyqaralyq yqpaldastyq birles­tikterimen qol qoıý jaıy. Atalmysh kelisim úshin­shi eldermen halyqaralyq kelisimder ja­­saý, olardy toqtatý jáne kúshin joıýdyń tártibin qalyp­tas­tyrady. Sondaı-aq ke­lis­sóz jú­r­­gizýshi delegasııanyń ju­mysy men onyń basshysynyń óki­­let­tiligin naqtylaıdy. Bul rette qujat kelissóz júrgizýshi de­le­ga­sııanyń kelissóz júrgizý pozı­­sııasy men qujattardyń jo­ba­­laryn EAEO-ǵa múshe memle­ket­­termen mindetti túrde keli­si­lýin qarastyrady. Jıynda sony­­men qatar 2017 jyldyń 14 sáýir­inde Bishkekte ótken JEEK qorytyndysy boıynsha, memleket basshylarynyń tapsyrmala­ry negizinde daıyndalǵan EAEO janyndaǵy baıqaýshy mem­le­kettiń mártebesi týraly erejeni bekitý jaıy qaraldy. Sondaı-aq Qyr­ǵyzstannyń EAEO týraly ke­lisimge qosylýy týraly keli­sim­ge ózgeris engizýge qatysty eki hat­tamaǵa qol qoıyldy. Atal­­­­mysh qujattar Qyrǵyz­stan­nyń EAEO-nyń kedendik she­ka­ra­syn­daǵy ótkizý pýnktteriniń ótkizý kezeńin odaqtyń keden ta­lap­taryna sáı­kes­tendirýde EAEO-ǵa múshe memleketterdiń arasynda kedendik tasymal baj­­dary­nyń kólemin naqtylaý nor­matıv­teriniń jańa merzimin qaras­tyrady. Buǵan qosa, jıynda Ar­menııa men Qyrǵyzstannyń EAEO-ǵa múshe bolǵan 2 jyl­daǵy jumys nátıjeleri qory­tyn­­­­dylandy. Taǵy bir aıta keter­­­ligi, memleket basshy­lary Jo­ǵary Eýrazııalyq ekono­mıka­lyq keńes aıasynda sıfrlan­dyrý kún tártibin júzege asyrý­dyń ne­gizgi baǵyttaryn, birqa­tar eko­no­mıkalyq salalardy, bas­qarý men yqpaldastyrý úderis­terin sıfrly transforma­sııa­laýǵa baǵyttalǵan bastama­lardy tal­qylady. Jıyn qory­tyn­dy­synda on bes qujatqa qol qo­ıyldy.

Dınara BITIK,
«Egemen Qazaqstan» – Sochıden (Reseı)