«Birtutas ekonomıka álemi» qandaı bolýy kerek?
Ýaqyt ótken saıyn adamzat órkenıeti kóshiniń ilgeri damýy qarqyn ala bastaıtyny belgili jaıt. Týyndaǵan qandaı da bir máseleniń aýqymy óz aıasynan ári aspaı, san alýan túıtkildi ár memlekettiń óz shama-sharqy kelgenshe sheshýge tyrysýynan, jasyryp qalýynan keler paıda joq. Muny birqatar damyǵan jáne damýshy elder áldeqashan-aq túsinip, ortaqtasa otyryp jumys jasaýdy maqsat etken-di. Byltyr ǵana Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forýmnyń (DEF) sarapshylary GlobalRisksReport-2017 baıandamasynda 30 jahandyq deńgeıdegi keleli máselelerdi anyqtap, onyń negizgi baǵyttaryn ekonomıkalyq, ekologııalyq, geosaıası, áleýmettik jáne tehnologııalyq dep bólip, atqarar mindetterdi naqtylady. Ásirese óńirlik jáne jahandyq qurylymdar nebir qıyn túıinderdi tarqatar tustarǵa kelgende dármensiz bolyp, qaýqarsyz kúıge enýi suraǵy kóp, sheshimi joq máselelerdiń qordalanyp qalýyna sebep bolyp otyr. Osy rette Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forýmnyń sarapshylary BUU, HVQ, NATO syndy halyqaralyq uıymdarǵa ǵalamdyq deńgeıdegi máselelerdi bir-lesip sheshý kerektigi jóninde usynystar bildiredi.
Búgingi kúni álem jurtynyń alańdaýyna klımattyń ózgerýi, qorshaǵan ortanyń lastanýy, damýshy elderdegi orta taptyń ósimi, qoǵamdaǵy barǵan saıyn tereńdep bara jatqan polıarlaný kórinisi, sozylmaly aýrýlardan zardap shegetin adamdar sanynyń ósýi, kedeıler men baılar arasyndaǵy alshaqtyqtyń ulǵaıýy, ýrbanızasııanyń kúsheıýi basty sebep bolyp otyr. Bul máseleler bıylǵy Astana ekonomıkalyq forýmynda tolyqtaı qamtylyp, jan-jaqty talqylanady dep kútilýde. Árbir taqyryp aıasynda jeke sessııalar, pikirtalastar men dóńgelek ústelder uıymdastyrylyp, máseleni egjeı-tegjeıli saralaýǵa, kóptegen túıtkilderdiń jaýabyn tabýǵa múmkindik berilmek.
Global Challenges Summit-2018 Astana ekonomıkalyq forýmynda talqylanar 11 taqyryptyń ishinde – «Birtutas ekonomıka álemi» sheńberinde qandaı máselelerge basymdyq beriletini anyqtaldy. Aldymen jahandyq ekonomıkanyń damýyn tejeıtin máseleler nazarǵa alynbaq.
Halyqaralyq valıýta qory, Dúnıejúzilik bank, sondaı-aq álemdik ekonomıkalyq saraptamalyq uıymdardyń basym bóligi 2019 jyldan keıin álemdik ekonomıka ósiminiń tómendeýi múmkin ekenin aıtyp dabyl qaǵýda. Buryn álemdik ekonomıkanyń basty qozǵaýshy kúshi bolǵan damýshy elderdegi qurylymdyq reformalardyń turalap qalýy, AQSh, Eýroodaq jáne Qytaı arasyndaǵy saýda-sattyq salasyndaǵy kelispeýshilikter jáne de búkil álemde geosaıası shıelenistiń artýy onyń negizgi sebebine aınalyp otyr.
Sońǵy onjyldyqta álem boıynsha ekonomıkalyq tepe-teńsizdiktiń beleń alǵandyǵy sezilýde. Ásirese álemdik ekonomıkalyq daǵdarys kezinde baı men kedeı arasyndaǵy alshaqtyq arta túskendigi anyqtalǵan. Oxfam derekteri boıynsha, 2016 jyldyń basynda Jer sharyndaǵy eń baı 62 turǵynynyń dáýleti álemdegi jarty kedeı halyqtyń baılyǵymen teńesken. 2010-2016 jyldary aýqattylardyń dáýleti 44 paıyzǵa, ıaǵnı 1,76 trln AQSh dollaryna ósse, al kedeılerdiń dáýleti 41 paıyzǵa, 1 trln AQSh dollaryna azaıǵan. Dúnıejúzilik bank keltirgen málimetke súıensek, aldaǵy 20 jyl ishinde Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymyna múshe elderde jumys oryndarynyń 57 paıyzy avtomattandyrylmaq. Bul óz kezeginde halyqtyń jumyssyz qalýyna ákep tireıdi. Bul degenimiz, kedeılengen halyqtyń sany taǵy da arta túsedi degen sóz. AEF-ke qatysýshy bedeldi halyqaralyq saıasatkerlerdiń, ekonomıster men ǵalymdardyń, bıznes ókilderiniń tarapynan bul máseleniń sheshimi jan-jaqty qarastyrylady degen jospar bar.
PWC kompanııasynyń «Álem 2050 jyly. Uzaq merzimdi boljam: 2050 jylǵa qaraı álemdik ekonomıkalyq tártip qalaı ózgeredi?» atty esebinde keleshektegi ekonomıkalyq ósýdiń uzaq merzimdi úrdisteriniń boljamdary usynylyp, álem boıynsha IJО́-niń 85 paıyzǵa jýyǵyn quraıtyn eń iri 32 eldiń ekonomıkasyna taldaý jasalǵan bolatyn. Onda álemdik ekonomıkanyń qurylymynda mańyzdy ózgerister oryn alatyny jaıynda aıtylǵan. Bul rette saıası ózgeristerdiń ekonomıkaǵa tikeleı áser etetini de jasyryn emes.
Qazaqstan strategııalyq zertteýler ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory Vıacheslav Dodonov álemdik ekonomıkanyń keri ketýi buǵan deıin de oryn alǵanyn aıtady. Ásirese damyǵan elderde bul qubylys erekshe baıqalady, deıdi. Japonııany mysalǵa keltirgen ol eldiń ekonomıkasy 1992-2017 jyldar aralyǵynda bar bolǵany 0,9 paıyz ósimdi quraǵan. Qarjylyq áleýeti turaqtalyp, damýǵa bet alǵan elderdiń sońǵy onjyldyqta ekonomıkalyq ósimi birqalypty kúıde saqtalyp otyr. Bul tizimde Germanııa da bar. El IJО́-si 1980-2017 jyldar aralyǵynda 1,7 paıyzdy qurasa, Ulybrıtanııada ̶ 2,2 paıyzdy, al AQSh-ta 2,6 paıyzdy qurap otyr. Jalpy alǵanda, damyǵan elderdegi ósim kórsetkishi sońǵy onjyldyqta 2,4 paıyzdy kórsetken Vıacheslav Dodonov atalǵan ýaqyt aralyǵynda álemdik ekonomıkalyq ósim 3,5 paıyzǵa ózgergenin aıtady. Bul arqyly qarjylyq damý men turaqtylyqtyń damyǵan elderde emes, damýshy memleketterde beleń alǵanyn emeýrinmen túsindiredi ol. Jekeleı alǵanda ekonomıkalyq ósim sońǵy 8 jylda AQSh-ta – 2, Ulybrıtanııada – 1,9, Germanııada 1,4 paıyzdy quraǵan. Bul kórsetkishterdiń jalpy álemdik ekonomıkadaǵy ósimnen tómen ekenin kórýge bolady. Biraq eskeretini, atalǵan elderde ekonomıkanyń tamyryna qan júgirtetin barlyq salalar qalyptasyp, júıelenip qoıylǵan. Sondyqtan keń aýqymdy qamtıtyn ekonomıkanyń shıraqtyq kezeńin bastan ótkerip qoıǵanyn jáne de onyń ósimi baıaý bolýy qalypty qubylys ekenin ańǵarý qıyn emes. Al álemdik IJО́-niń 40 paıyzyn quraıtyn Qytaı men Úndistannyń kórsetkishi damyǵan elderdiń kóshin bastaýyna múmkindik berip otyr. HHI ǵasyrdyń alǵashqy 17 jylynda ekonomıkalyq ósim Qytaıda – 9,3 paıyz, al Úndistanda 7,3 paıyz mólsherinde saqtalǵan. IJО́-niń satyp alý qabiletiniń parıteti boıynsha Qytaı birinshi, Úndistan tórtinshi orynda. Bul elder de damı túsken saıyn ekonomıkalyq ósimniń úlesin arttyrýdyń qıyndaı beretinin dáleldep otyr. Damyǵan elderdegi absolıýtty kórsetkishterdiń joǵary bolýy, ósimniń baıaýlaýyna yqpal etetinin ańǵartýda. Vıacheslav Dodonov bul tendensııanyń aldaǵy onjyldyqtarda da saqtalatynyn, solaı bola tura jahandyq qarjylyq ahýal damyǵan elderdiń ál-aýqatyna tikeleı baılanysty bolyp qala beretinin aıtady.
Qazaqstan da álemdik ekonomıkada bolyp jatqan ózgeristerden qalys qala almaıdy. Memleket basshysy ekonomıkalyq jáne áleýmettik damýdyń jańa úlgisin quryp, jeke kásipkerlikti yntalandyrý men elimizdiń jahandyq básekege qabilettiligin arttyrýǵa únemi basymdyq berip keledi. Sonyń negizinde ótken jyly elimizde IJО́ 4 paıyzǵa jetip, 2014-2016 jyldardaǵy 2,2 paıyzdyq kórsetkishti eseledi. Sońǵy 20 jylda Qazaqstan halqynyń jan basyna shaqqandaǵy ortasha aqshalaı tabysy 39 ese ósken. Al kúnkóris deńgeıi tómen halyqtyń úlesi 25 jyl ishinde 15,6 esege azaıǵan. Dese de, sońǵy jyldary eldegi aýyl men qala arasyndaǵy kúnkóris deńgeıiniń alshaqtyǵy alańdatady. Bul máseleni sheshý joldary AEF aıasynda sheteldik tájirıbelerdi eskere otyryp qarastyrylmaq.
Jer sharyndaǵy 4 mlrd adam – qala turǵyny
BUU keltirgen málimetke súıensek, aldaǵy 15 jylda qala turǵyndarynyń sany buryn-sońdy bolmaǵan joǵary kórsetkishke jetpek. 2016 jylǵy kórsetkish boıynsha qala turǵyndarynyń sany 4 mıllıard adamdy quraıdy. Bul kórsetkish 2050 jylǵa qaraı eselenip, shamamen 6,5 mlrd bolady degen boljam bar. О́nerkásiptik revolıýsııaǵa deıin álemde halqy 1 mln adamnan asatyn úsh qala ǵana bolǵan. Qazir olardyń sany áldeqaıda kóp, al 2030 jylǵa qaraı bul kórsetkish odan beter arta túsedi degen boljam bar. Olaı bolsa, qalalardaǵy ınfraqurylymdyq júıe halyq sanynyń kóptigine daıyn ba degen suraqtyń týýy da zańdylyq. Odan ózge adamdar arasyndaǵy teńsizdik artyp, qalalardyń kóptiginen klımatqa keler zalal da kúsheımek. Sondyqtan da osyndaı san taraý túıtkildiń talmaýryn tusyn dóp basatyn birden-bir jol – «aqyldy qala» qurý. Aqyldy qala – bul ınnovasııalyq tehnologııalardy qoldaný esebinen qazirgi zamanǵy ómir súrý sapasyna laıyqtaı otyryp, qalanyń tirshilik júıelerin únemdi paıdalaný. О́z kezeginde «aqyldy qalalar» óńirlik damýdyń, ınnovasııa taratýdyń, turmys sapasyn arttyrýdyń lokomotıvterine aınalýy tıis. Osy oraıda «Smart sıtı» tujyrymdamasy men qalaǵa qonys aýdaratyn adamdardyń quzyrettiligin damytý negizinde qalalyq ortany basqarý júıesin keshendi túrde engizý qajettigi týyndaıdy. Búginde «aqyldy qalalarymen» álemge tanylǵan AQSh, Eýropa, Japonııa, Ońtústik Koreıa energoresýrstardy únemdeýden bastap, qaýipsizdik máselesine deıin «aqyldy sheshimder» qarastyryp qoıǵan. Arup konsaltıngtik kompanııasynyń boljamyna sáıkes, 2020 jylǵa qaraı «aqyldy qala» qyzmetteriniń álemdik naryǵy jylyna 400 mlrd AQSh dollaryn quramaq.
«Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýty» AQ О́ńirlik zertteýler ortalyǵynyń dırektory Qaısar Nyǵmetov osydan eki jyl buryn álem boıynsha ýrbanızasııa deńgeıi 54 paıyzdy quraǵanyn jetkizdi. Onyń aıtýynsha, Japonııa – 94 paıyz, Aýstralııa – 90 paıyz, Gollandııa – 91 paıyz, AQSh – 82 paıyz, Ońtústik Koreıa 83 paıyzdyq kórsetkishpen kósh bastap tur. Álem boıynsha qala turǵyndary sanynyń artýy qala mańyndaǵy eldi mekenderdiń damyp, qalalar arasyndaǵy aglomerasııanyń júıelenýine yqpal etip otyr. 1950 jyly álemde 10 mln halqy bar iri qalalar Tokıo men Nıý-Iork ǵana bolsa, 2017 jyly dál osyndaı halyqty qamtıtyn 37 qala paıda bolǵan. Sarapshylar aldaǵy 20 jylda 2 mlrd adam qalalyq atanatynyn boljap otyr. BUU-nyń boljamyn negizge alar bolsaq, 2030 jyly Jer shary halqynyń 60 paıyzyn qalalyq turǵyndar qurasa, bul kórsetkish araǵa 20 jyl salyp taǵy da 7 paıyzǵa artady eken.
Q.Nyǵmetov sońǵy jyldary Qazaqstandaǵy qalalardyń jandanýy qalalyqtar sanynyń kúrt artýyna tikeleı áser etip otyrǵanyn aıtady. О́tken jyly elimizdegi ýrbanızasııa 57,3 paıyzdy qurap, buryn-sońdy bolmaǵan kórsetkishke jetken. Salystyrmaly túrde aıta keterligi, ýrbanızasııa deńgeıi kórshi Reseıde – 74 paıyz, Malaızııada 77 paıyzdy quraıdy. 1999-2017 jyldar aralyǵynda qalaǵa kóshken halyqtyń sany Astana qalasy boıynsha 3,2 paıyzǵa, Shymkent qalasy boıynsha 2,6 paıyzǵa, Aqtóbede 1,9 paıyzǵa, Almatyda 1,6 paıyzǵa artyp otyr. Qala turǵyndarynyń sany aýyldy jerlerdegi halyqtyń jappaı kóshýi esebinen oryn alǵandyǵy belgili jaıt.
Memleket basshysy tarapynan qalalardyń qarqyndy damýyna oraı aglomerasııany damytý máselesi, ınvestısııa tartý, mono jáne shaǵyn qalalardy damytýda ekonomıkany ártaraptandyrý boıynsha sharalar qabyldaýǵa, ınfraqurylymdy damytýǵa basa nazar aýdarylyp keledi.
Astana ekonomıkalyq forýmynyń bazasyndaǵy Global Challenges Summit-2018 jetekshi ekonomıkalyq kongresi aıasynda Qazaqstandaǵy ýrbanızasııa máseleleri, «aqyldy qalalardyń» qarqyn alýy teorııa men tájirıbe almasý barysynda jańa baǵytta óris alatynyna senim mol.
Tómende Astana ekonomıkalyq forýmynyń bazasyndaǵy Global Challenges Summit-2018 eýrazııalyq kongresine qatysatyn halyqaralyq jáne otandyq spıkerler týraly oqyrmanǵa az-kem aqparat usynyp otyrmyz.
Entonı ATALA,
Ýeık Forest jáne W.H. Boıs qalpyna keltirý medısınasy ınstıtýtynyń dırektory
Medısına doktory, Regeneratıvti medısına ınstıtýtynyń dırektory, Ýeık-Forest ýnıversıtetiniń Medısına mektebinde (Soltústik Karolına, AQSh) ýrologııa kafedrasynyń meńgerýshisi. Ol eń alǵash ret adam múshesin aǵzadan tys ósirip, naýqasqa ımplantasııa jasaǵan. Onyń bul qadamy adam ómiriniń uzaq bolýyna ári jaqsarýyna orsan múmkindikter ashty.
Irmgard GLASMAHER,
Accenture Strategy basqarýshy dırektory
Taıaý Shyǵys, Afrıka, Reseı, Túrkııa elderindegi Accenture Strategy basqarýshy dırektory. Ol bıznes-kóshbasshylaryna kásipkerliktiń damý strategııalary men aýqymdy baǵdarlamalardy transformasııalaýǵa múmkindik beretin jańa bıznes-modelin quryp, bıznestegi sıfrly ekonomıkanyń artyqshylyǵyn paıdalana otyryp, sıfrly tehnologııalardyń qoldanysyn júıeleýdi jolǵa qoıǵan. Buǵan qosa, sıfrly strategııa, baǵdarlamalar, bıznestiń tıimdiligin arttyrýǵa arnalǵan jobalar men satý jáne marketıng boıynsha 23 jyldyq tájirıbesi bar. 10 jylǵa jýyq ýaqyttan beri Eýropadaǵy Accenture ınnovasııalyq zerthanalaryn qurýǵa atsalysyp keledi.
Dáýren ABAEV,
Qazaqstan Respýblıkasynyń Aqparat jáne kommýnıkasııalar mınıstri
1979 jyly 18 sáýirde dúnıege kelgen. 2001 jyly ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetin, 2006 jyly Leıden ýnıversıtetin támamdady. 2001 jyldyń tamyzy men 2003 jyldyń tamyzy aralyǵynda Qazaqstan Respýblıkasy Syrtqy ister mınıstrliginiń ortalyq apparatynda jumys istedi. 2003 jyldyń mamyry men 2007 jyldyń mamyry aralyǵynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Ázerbaıjandaǵy jáne Nıderland Koroldigindegi elshilikterinde dıplomatııalyq qyzmet atqardy. Odan keıingi jyldary Qazaqstan Respýblıkasy Syrtqy ister mınıstrliginiń baspasóz qyzmeti bóliminiń basshysy, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Protokolynyń bas sarapshysy, konsýltanty, Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti baspasóz hatshysynyń orynbasary, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Ákimshiliginiń Memlekettik baqylaý jáne aýmaqtyq-uıymdastyrý jumysy bóliminiń memlekettik ınspektory, Prezıdenttiń baspasóz hatshysy, keńesshisi qyzmetterin atqardy. 2016 jylǵy 6 mamyrda Aqparat jáne kommýnıkasııalar mınıstri bolyp taǵaıyndaldy. «Parasat» jáne «Kurmet» ordenderimen, sonymen qatar merekelik medaldarmen marapattalǵan.
Gabrıel ALEKS,
Lumenora baǵdarlamalyq dırektory
Ǵylymnyń jasandy ıntellekt, vırtýaldy shynaıylyq salalarynda jáne blokcheın salasynda jumys isteıdi. Kásipkerler, iri kompanııalar men qaıyrymdylyq qorlary úshin osy tehnologııalardyń praktıkalyq jáne etıkalyq qoldanylý salasynda keńes beredi. Osy taqyryptar boıynsha kóptegen maqalalary jarııalanǵan. Búginde ol neıroǵylym men fılosofııa boıynsha óziniń doktorlyq dıssertasııasyn (Nıýkasl ýnıversıteti, Aýstralııa) aıaqtaýda, ol adam mıy salasyndaǵy zertteýlermen aınalysady. AQSh, Aýstralııa, Danııa, Ispanııa, Germanııa, Japonııa elderinde akademııalyq qyzmet etip, jasandy ıntellekti ıntegrasııasy, robottandyrý, blokcheın men krıptovalıýta boıynsha álemdegi kóshbasshy platformada jumys istegen.
Erkejan AITQAZY,
«Egemen Qazaqstan»
