– Jarqyn Jaqııauly, joǵary bilimdi mýzyka mamanysyz, zertteýshisiz, jazýshylyǵyńyz taǵy bar, búgingi áńgimemizde mádenı ómirimizdegi mýzyka baǵytynyń ótkeni men ketkenin kókteı sholsaq jáne de onyń qazirgi ýaqyttaǵy hal-ahýaly týraly ne aıtar edińiz?
– Erterekte úlkender aıtyp otyrýshy edi, patsha zamanynyń nebir qıynshylyǵyn da bastan keshtik, bergi keńestik kerzi etiktiń de tepkisin kórdik dep. Eki zamannyń ereksheligi eki bólek, jer men kókteı ǵoı. Ondaǵysy KSRO-nyń tusynda barlyq adamdardyń jaǵdaıy teń boldy. Baı, kedeı degen uǵym múldem bolmady. Oqý men emdelýdi úkimet (memleket) kóterdi. Halyqqa jaǵdaı jasaldy. Osyǵan jetkenimizge myń da bir shúkir degendi meńzegendigi bolar.
Qarııalardyń sol kezdegi aıtqanyndaı, osy kúngi egde tartqandar da aıyrmashylyǵy jer men kókteı eki formasııanyń eleginen ótti. Keńestik saıasattyń tusynda saıası qýǵyn-súrgindi de, sondaı-aq Semeı polıgonynyń tajaly sharpyǵan qasiretti kezeńdi de kórdik. Sóıtkenmen ár zamannyń shynaıy aqıqatyn aıtpasqa taǵy bolmaıdy.
Máselen, keńestik dáýirdiń alǵashqy bastaýynda, 1925 jyly Aleksandr Zataevıch Orynborda «Qazaq halqynyń 1000 áni» jınaǵyn jaryqqa shyǵardy. Qazaq ASSR Halyq aǵartý komıssary Temirbek Júrgenov alǵashqy qazaq operasyn, alǵashqy qazaq horyn, alǵashqy sımfonııalyq orkestri men halyq aspaptary orkestrin uıymdastyrýǵa uıytqy boldy. Bul kórinister árıne, qazaq halqynyń mádenı damýyndaǵy buryn-sońdy bolmaǵan iri jeńis edi.
Endi ózimizdiń Táýelsizdik zamanyna mysqaldaı da bolsa kóz júgirtip kórelik. Baıqap qarasaq, elimizdegi óner ujymdarynyń deni keńestik zamannan jetip saqtalǵanyn baıqaımyz. Sol opera teatry, fılarmonııa, Qazaqkonsert, sol sımfonııalyq orkestr, halyq aspaptary orkestrleri, sol hor kapellasy, bári de derlik keńestik kezeńnen jetken óner ujymdary. Iаǵnı búgingi urpaq ókilderi ótken sosıalıstik qoǵamnan qalǵan óner ujymdaryn barynsha saqtap, jańa zaman erekshelikterine beıimdelgen, jańa mazmundy, jańa sıpattaǵy árekettermen jalǵastyryp otyr.
HH ǵasyrdaǵy mýzyka óneri opera, oratorııa, sımfonııa, kantata, kapella, kvartet, romans tárizdi san sapatty janrlar úlgisinde damyp qalyptasqany belgili. Sol kezdegi kompozıtorlardyń kópshiliginiń shyǵarmalaryna arqaý bolǵan mýzykalyq janr túrleri búgingi tańda qalaı saqtalyp otyr? Buǵan sonymen qatar patrıottyq rýhta tanylǵan jandardyń belsendiligin mýzyka tilimen, mýzykalyq taqyryppen aıshyqtaı aldyq pa degen suraqty qosýǵa bolady. Osy jaǵynan qazirgi mýzykalyq úrdiske kóz júgirtsek, elimizde tanylǵan 100 jańa esim jetistikterin madaqtaý, halyq mártebesin kóterý úlgisi mýzyka tilinde qandaılyq deńgeıde nasıhattalmaq degen oıǵa jeteleıdi.
Qazaq mýzykasyn aspandatyp aıdaı álemge tanytqan Ahmet Jubanov, Evgenıı Brýsılovskıı, Latıf Hamıdı, Sydyq Muhamedjanov, Nurǵısa Tilendıev, Erkeǵalı Rahmadıev tárizdi kompozıtorlar kózderiniń tirisinde halyqtyq shyǵarmalarymen rýhty kóterdi, kópshiliktiń rııasyz súıispenshiligine bólendi. Opera janrynda tulpardyń tuıaǵy, asyldyń synyǵy, ulylardyń sońy bolyp dúnıeden ótken Erkeǵalı Rahmadıev jazǵan «Abylaı han» sahnaǵa shyǵarylǵanyn bilemiz. Erkeǵalı aǵamyzdan keıin kompozıtorlarymyz jańa opera jazypty, sahnaǵa shyǵarypty degendi qulaǵym shalmapty... Estimeı, kiná menen bolsa, Qudaı keshirsin.
Ras, osy kúnderde Kompozıtorlar odaǵynyń tóraıymy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Balnur Qydyrbek, Jolaman Tursynbaev, Ermurat Úsenov, Beıbit Dáldenbaev tárizdi halqymyzdyń erekshe iltıpatyna ıe bolǵan, qadaý-qadaý týyndylarymen tanylǵan qaıratker tulǵalar da bar ekeni shyǵar kúndeı shyndyq. Olardan áli de táýelsizdigimizdi kúrdeli janrda sýretteıtin, asqaqtyǵyn beıneleıtin tushymdy dúnıeler kútemiz.
– Kópshilik aıtyp júrgen «myna zaman – ánshilerdiń zamany» degen pikirge oraı oıyńyzdy ortaǵa salsańyz.
– Birinshiden, qazaq efırlerinde kúni-túni 90 paıyz estradalyq ánshiler nasıhattalady. Onyń ústine ánshiler án oryndaýlarymen qoımaı, televıdenıede júrgizýshilikpen aınalysyp ketti. Sondaı bir zamanǵa tap boldyq, Qarashash. Ekinshiden, jas kompozıtor-ánshiler aspandaǵy juldyzdardan da kóbeıip ketti. Al endi injý-marjandaı shyǵarmalarymen tanylyp, bar ómirin mýzykaǵa arnaǵan joǵarydaǵy tanymal tulǵalardyń qataryna bir ǵana ánimen efırge shyǵyp, lezde kompozıtor atana qalǵan keıbir jastarymyzǵa ne deýge bolady? Osyǵan jol bergen kimder? Árıne bular kórkemdik keńestiń joqtyǵynan, efır nasıhatynyń nemquraılylyǵynan oryn alǵan olqylyqtar. Basynda ataǵanymyzdaı, ótken HH ǵasyrda qazaq mýzykasy birneshe janrlar baǵytynda órkendese, búgingi tańdaǵy mýzykamyz negizinen bir ǵana, estradalyq janr úlgisinde damý ústinde. Buǵan kýá – qazaq aspanynyń, qazaq efıriniń qazirgi qalyptasqan ahýaly. Munda estradalyq ánder nasıhaty 90 paıyzdy qurasa, halyqtyq mýzykalyq áýenderdi nasıhattaý 10 paıyzdyń o jaq, bu jaǵynda. Mysal úshin, Orta Azııa elderinde halyq aspaptary orkestrleri, tól janrlary, ánderi men aspaptyq shyǵarmalary efır arqyly kúndelikti berilip otyrady. Al bizde Qurmanǵazy atyndaǵy akademııalyq halyq aspaptary orkestrin, Nurǵısa Tilendıev atyndaǵy «Otyrar sazy» orkestrin aptalap, aılap áreń tyńdaımyz.
– Mundaı keleńsizdiktiń kózin qalaı joıýǵa bolady?
– Men ulttyq tól mýzykamyzdy radıo men teledıdardyń tańǵy efırlerinen berý kerek der edim. Nege deseńiz tańsáride tyńdalǵan mýzyka úniniń áseri, ulttyq mýzyka aspaptarynyń úni, ásem án men tátti kúı, jumsaq jyr men tekti terme adam balasynyń kóńiline kúni boıy, erteden keshke deıin alapat sezim syılaıdy, tirshilik dúnıesine qushtarlandyrady, jigerlendiredi. Adam boıy jaqsy sezimde júredi. Sondyqtan da ándermen qatar kúılerdi de tańsáriden bastap teledıdar men radıo efırlerinen úzbeı nasıhattaǵan durys.
Mundaǵy túıindeler oı – táýlik boıyna efırden beriletin mýzykalyq nasıhattyń tepe-teńdigin saqtaý. Estradalyq ánder árıne jastarǵa unaıdy. Alaıda jastarmen qatar qoǵamda ómirlerin efırge eleńdep ótkizip jatqan egde kisiler de bar ekenin esten shyǵarmaǵanymyz jón. Olar ulttyq mýzykanyń káýsar únin tyńdaǵysy keledi. Teleradıo qyzmetkerleri osyny eskerse deımiz. Máselen, tańǵy 7 men 10-nyń aralyǵynda tyńdaýshynyń suraýy boıynsha «Aq tilek» baǵdarlamasynan Kúlásh Baıseıitovanyń, aǵaıyndy Rıshat jáne Músilim Abdýllınderdiń, Ermek Serkebaevtyń, Jamal Omarovanyń, Rábıǵa Esimjanovanyń, Roza Baǵlanovanyń, Bıbigúl Tólegenovalardyń oryndaýyndaǵy ánderdi nege berip turmasqa?! Nege deseńiz búgingi orta býyn ánshiler osy aǵa-apalaryna qarap ósti ǵoı. Bul oıymnyń tobyqtaı túıinine kelgende, teledıdar kórermenderiniń de, radıo tyńdaýshysynyń da suraýyn eskerip, estradany tym asqaqtatpaı, halyqtyq mýzykamen tym quryǵanda dárejesin teń nasıhattaý qajet degim keledi.
– Qazaqtyń ǵulama ǵalymy Bolat Sarybaevtyń shákirtisiz, Almatyda 1980 jyly shańyraq kótergen Respýblıkalyq halyq mýzyka aspaptary mýzeıiniń tuńǵysh dırektory boldyńyz, «Sazgen» ansamblin uıymdastyrdyńyz. Osy oraıda Bolat Shamǵalıulynyń halqymyzdyń kóne mýzykalyq aspaptaryn damytýdaǵy eleýli eńbegi jaıynda aıtyp berseńiz.
– Mýzykalyq aspaptardy ǵylymı turǵyda zertteý isi orta ǵasyrda ál-Farabıden bastaý alatyny belgili. HIH ǵasyrda Shoqan Ýálıhanov qobyz aspabyndaǵy oryndaýshylar jaıynda sol ǵasyrǵa tán derekter keltirip jazdy. HH ǵasyrda halqymyzdyń kóne mýzykalyq aspaptaryn túbegeıli zerttep, jańǵyrtqan professor Bolat Sarybaev edi.
Biz Bolat aǵamyzdyń qazaq mýzyka mádenıetiniń damýyndaǵy baǵa jetkisiz ǵylymı eńbekterin áli kúnge deıin baǵalaı almaı otyrmyz. Bir ǵana mysal, Altyn Orda zamanynan bergi ýaqytqa deıin qazaqtyń handyq zamanynda paıdalanylǵan sherter men jetigen degen aspaptar bolǵan eken. Alaıda bular túrli jaýgershilik zamanǵa baılanysty paıdalanylýdan qalǵan, anyǵy joǵalyp ketken. Sandaǵan ǵasyrlar boıy atalmaı kelgen, ısi qazaq estip-kórmegen osy eki kóne mýzykalyq aspabymyzdy Bolat Sarybaev HH ǵasyrda, ıaǵnı 1968 jyly halqymyzǵa qaıtardy. Ol kisi jańǵyrtqan basqadaı da asataıaq, dýdyǵa, qońyraý, úskirik, sazsyrnaı, qossyrnaı, tastaýyq, qýraı-ysqyrǵysh, úshpildek, ysqyraýyq, qaýyrsyn syrnaı, múıiz syrnaı, uran, buǵyshaq, kerneı, dańǵyra, syldyrmaqty qamshy, qońyraý tárizdi sandaǵan aspapty bylaı qoıǵanda, jetigen men sherterdi qaıta jańǵyrtýy qazaq aspaptyq mýzykasynyń asa iri jańalyǵy, qubylysy retinde sanaldy. Ǵulama ǵalym Rahmanqul Berdibaevtyń: «Búgingi urpaq qolynan túsirmeı paıdalana bastaǵan sherter men jetigendi qaıtadan jańǵyrtyp, jetkizip bergeni úshin ǵana Bolat Sarybaevqa eskertkish ornatýymyz qajet» degen sózin de sol tusta estigenbiz.
– О́zińiz ǵalymnyń bul rette qandaı eńbekterin basa aıtar edińiz?
– Qazaqtyń aspaptaný áleminde Bolat Sarybaev eki ǵylymı jańalyq ashty. Birinshisi – qazaq halqy men túrki halyqtary mýzykalyq aspaptarynyń sanyn jáne bitimin tanytatyn, sondaı-aq oryndalý erekshelikterin aıqyndaıtyn jikteý kestesin jasap, «Bolat Sarybaev kestesi» eńbegin jaryqqa shyǵardy. Ekinshisi – kóne mýzykalyq aspaptar tabylǵan óńirdiń kartasyn túzip berdi. Ǵalymnyń ǵylymı jobasyna negizdelgen ol eńbegi – «Bolat Sarybaevtyń mýzykalyq aspaptar kartasy» dep ataldy. Ǵalym ashqan osy eki jańalyq qazaq mýzykalyq aspaptaný ǵylymynyń baǵdarshamy bolyp qalyptasty.
– Keńes zamanynda kórealmaýshylyq pen ishtarlyqtyń saldarynan qanshama tanymal tulǵalar kózi tirisinde durys baǵalanbaı, kóp jaǵdaıda elge sińirgen eńbekteri ataýsyz qalyp qoıdy degen synı pikirler jıi aıtylady. Halqymyzdyń ótken-ketken tarıhynan mundaı jaıttardy az kezdestirmeısiz. О́nerdiń turaǵy – tazalyq emes pe?
– Solaıy solaı-aý. Áıtkenmen qyzyl ımperııa kezinde aýyzeki áńgimelerde, «túrik», «túrki» degen sóz tirkesteri keńes mádenıetiniń kórinisinde ashyq aıtyla bermeıtin, sol kezeńniń ıdeologııasyna qarsy, kereǵar qalyptasqan uǵym bolatyn. Mysaly, Bolat aǵamyzǵa qaıta oralsaq, «ǵalymnyń keıbir tujyrymdary qoǵam múddesine saı kelmeıdi» degen pikirler aıtylǵan ǵoı. Netken nadandyq deseńshi! Mundaı jańsaq paıymdar, onyń túrkilik mýzyka jádigerlerin qazaq áýletine jıi nasıhattaýyna baılanysty týyndaǵan. Ol kisi qazaqtyń kóne mýzykalyq aspaptarynyń bári de túrki dúnıesinen jetken mura ekendigin ashyp jazdy jáne nasıhat quraldary arqyly el-jurtqa jıi-jıi kórine berdi. «Sarybaev feodaldyq zamandy ańsaǵan, eskilikti kóksegen adam» degen árkimderdiń kórealmaýshylyq sózderin myna qulaǵymyz estidi... Degenmen ǵalymnyń halqymyzdyń mýzykalyq aspaptaný ǵylymyna qosqan úlesi búgingi urpaq aldynda saırap jatyr. О́tken 2017 jyly ǵalymnyń týǵanyna 90 jyl tolýyna oraı Qyzylorda qalasynda ótken «Qorqyt jáne uly dala sazy» halyqaralyq folklorlyq mýzyka festıvalinde «Bolat Sarybaev jáne túrki álemindegi etnoaspaptaný máseleleri» taqyrybynda Dúnıejúzi ǵalymdarynyń basqosýy, ǵalym eńbegin halyqaralyq dárejede aıshyqtaýy shyndyqtyń shyraǵyn eshkim alaqanmen búrkemelep tura almaıtynyna taǵy bir márte kózimizdi jetkizdi.
– 1974 jyly Reseı Federasııasynyń Ortalyq arhıviniń qyrǵyz bóliminen fonografqa jazylǵan Ámireniń oryndaýyndaǵy ánderdi taýyp, elge jetkizdińiz. Ámire jaıly birneshe kitap jazdyńyz, sondaı-aq «Ámire» fılmine de qatysyńyz bar. Fılmge tarıhı keńesshi retinde úles qosqan ekensiz. Osy týraly pikirińizdi bilgimiz keledi.
– Men ózim ár jyldary tek Ámire Qashaýbaev týraly ǵana alty zertteý kitabyn jazǵan adammyn. Ánshi jaıynda osynshama kitaptyń avtory ekenimdi estigen soń, «Ámire» fılmin túsirýdi qolǵa alǵan amerıkalyq rejısser Djef Vespanyń 2016 jyly meni izdep osynda kelmesi bar ma. Ol kisimen Almatyda eki kúndeı áńgimelestik. Oǵan Ámire jaıly 40 jyldan bergi bar bilgenderimdi aıtyp berdim. Sol kezdesýde sheteldik rejısser ánshi Erkin Shúkimannyń oryndaýynda Ámire shyrqaǵan ánderdi tyńdap rıza boldy. Almatydaǵy onyń qabiri basynda duǵa oqyp, quran baǵyshtadyq. Sodan ol kisi meni fılmniń keńesshisi etip bekitti. Eki jyldan soń, ıaǵnı jaqynda «Ámire» fılminiń Astanada jáne Almatyda ótken alǵashqy kórsetiliminde rejıssermen kezdesip, bir-birimizdi quttyqtadyq.
Árkimniń óz aıtar pikiri bolatynyn eskersek, «Ámire» fılmi maǵan unady. Unaǵan tusy – ánshi Ámire jaıly taba almaı júrgen beınemizdi, jete almaı qalǵan oıymyzdy, aıta almaı ketken sózimizdi álem ánshileriniń halyqaralyq baıqaýy arqyly kórsetip, keremet shynshyl bederlegen. Amerıkalyq Djef Vespaǵa Alla razy bolsyn! Bul fılmde Ámireniń jer-jahandaǵy jeńisi aıshyqtalady. Ánshi arqyly Qazaq eliniń mártebesi kóteriledi. Qazaq halqyna degen Allanyń bir syıy boldy. Osydan júz jylǵa jýyq ýaqyt buryn, 1925 jyly radıo áli damı qoımaǵan, teledıdar degen múldem atymen joq kezde Ámire osylaısha qazaq eliniń án ónerin aıdaı álemge tanytty.
Kezinde Álkeı Marǵulan, Serke Qojamqulov, Elýbaı О́mirzaqov, Saparǵalı Begalın, Qanabek Baıseıitov, Qurmanbek Jandarbekov, Júsipbek Elebekovterdiń batasyn alǵan myna meniń sol sańlaqtardyń armandaryn oryndaýǵa, fılm arqyly jetkizýge múmkindik týǵyzǵan Mádenıet jáne sport mınıstri Arystanbek Muhamedıulyna jáne fılmniń demeýshisi Álıdar О́temuratovqa rızashylyǵymdy bildiremin.
Bıyl Ámire Qashaýbaıulynyń týǵanyna 130 jyl tolyp otyr! «Amre v Parıje» («Ámire Parıjde») degen kitabym uly ánshiniń 130 jyldyǵyna meniń tartýym bolmaq. Alla buıyrtsa, osy jyly áıgili jazýshy aǵamyz Medeý Sárseke Ámire jaıly kitabyn jaryqqa shyǵarmaq.
Jalpy, ánshige qatysty tabylǵan árbir jańa derek óte mańyzdy sanalady. Fransýz kompozıtory ári mýzykatanýshysy Pol Le Flemniń Ámire jaıly jazǵan: «Strannaıa dlıa zapadnogo cheloveka poezııa ıshodıt ot etıh pesen, rojdennyh pod drýgım nebom. No onı peredaıýt tý je nadejdý na schaste, tý je nadejdý na bol, chto ı drýgoe ıskýsstvo», degen buryn-sońdy esh jerde jazylmaǵan beımálim sózin Parıjde IýNESKO kóleminde qyzmet atqaryp júrgen Asqar Abdrahmanov balamyz taýyp, alǵash ret jarııalap otyr. Pol Le Flemniń bul aıtqany Romen Rollan, Anrı Barbıýs, Djordj Gershvın, Anatolıı Lýnacharskıı men Aleksandr Zataevıchterdiń jazǵandary tárizdi qundy pikir sanalady.
– Qazaq ulttyq mýzyka ónerine sińirgen eńbegińiz ólsheýsiz. Sóıtsek te alda taǵy qandaı josparlaryńyz bar?
– О́ner adamynyń ómiriniń ózegi, kúshi, qadir-qasıeti – toqyrap qalmaýda. Meniń jeke kitaphanamda myńdaǵan kitaptar, zertteýler, fotosýretter, el ishinen kelgen júzdegen hattar saqtalǵan. Solardy taǵy bir qarap shyǵyp, suryptap aldaǵy jumystarymmen baılanystyryp, oı túısem deımin. Aldaǵy ýaqytta Ahmet Jubanovtyń fonografqa jazylǵan kúıleri jáne Nurǵısa Tilendıevtiń keremet oryndaýshylyǵy men dırıjerligi týraly eńbekter jazýdy josparlap otyrmyn. Sondaı-aq bar ómirimde túrli basylymdarda jarııalanǵan 400-ge tarta maqalalarymdy, kitaptarymdy, zertteýlerimdi bir jerge jınastyryp, «Avtorlyq bıblıografııalyq kitabymdy» shyǵarý da oıda bar. Den saý bolsa, Alla buıyrtsa eken dep júrmin.
– Áńgimeńizge rahmet! Áli de qaıratyńyzdan qaıtpaı eńbektene berýińizge, bıik belesterge jetýińizge tilektespiz!
Áńgimelesken
Qarashash TOQSANBAI,
«Egemen Qazaqstan»
