Osynaý merýertteı móltildegen sóz asyldarynyń nesheme myńjyldyq tarıhy bar deýge bolady. О́ıtkeni «Oǵyz-nama» atty kóne eposta adamzattyń alyby Oǵyz qaǵan qap-qara tún ishinde Táńirge jalbarynyp otyrǵan mezette: «Kókten bir jaryq sáýle tústi. ...Kórse álgi jaryqtyń arasynda bir qyz bar eken, jalǵyz otyr eken. Artyqsha kórikti bir qyz eken. Ol qyzdyń mańdaıynda ottaı sáýle shashqan bir meńi bar eken. Altyn qazyqtaı eken. Osy qyz sondaı kórikti edi: kúlse Kók Táńiriniń ózi kúletindeı, jylasa Kók Táńiriniń ózi jylaıtyndaı edi».
Minekı, bul áıel zatynyń sulýlyqqa tunǵan, úlbiregen tańǵajaıyp jaratylysyn tanytady. Sonda sımvoldyq, poezııalyq mazmunǵa ıe «Qyzdyń aqyldysy, ajarlysy Allanyń nurynan jaralǵan eken», «Kúndeı kirsiz, Aıdaı minsiz» sózderiniń túp-tórkini yqylym zamandarda paıda bolǵanynyń kórinisi-aý!
Ybyraı Altynsarın «Musylmanshylyq tutqasy» deıtin shyǵarmasynda jaqsy, kórkem minez-qulyqtyń 78 túri bar dep jazady. Bul oraıda «60 basty aq ordany 60 erkek toltyrmaıdy, bir áıel toltyrady», «60 naryń bolǵansha, aqyldy jaryń bolsyn», «Jaqsy áıel teńi joq joldas, túbi joq syrlas», «Astyń dámin keltirgen tuzdan aınalsań bolmaı ma, El men eldi qosatyn qyzdan aınalsań bolmaı ma», «Alǵan jaryń jaqsy bolsa, at ústinen dúbir et» degen ǵıbrat-naqyldardy halyqtyń danalyǵy, tájirıbesi retinde naqty tańbalanǵan. Dalanyń da, dananyń da, halyqtyń da keremet úni bar tereń oı men tildiń túbi joq-aý!
Ult tarıhynda bir ózinde biliktilik te, kóregendilik te, kósemdik te, batyrlyq ta, tapqyrlyq ta bar namysty, otty qazaq arýlary eldi, jerdi qorǵaǵan-dy. Máselen, Reseıdiń aq patshasyna qarsy 1773-1775 jyldarda E.Pýgachev bastaǵan sharýlar kóterilisinde tarıh júzinde «Kóktemir», «Kórinbes», «Kórinbeıtin adam» atanǵan, aıryqsha ǵajaıyp qasıetterge, ıe 22 jasar ot rýhty Sapýra (Sapar) Mátenqyzynyń eren, ójet is-qımyldary qaıran qaldyrady. Nemese Tarhan Eset Kókiulynyń jap-jas, móp-móldir báısheshekteı qyzy, aqyldyń altyn astaýy Botagóz jigitshe kıinip, qarýlanyp, 150 sarbazdy urshyqqa ıirip-úıirip, dúleı dushpannyń qolbasshysy Qondy taıshynyń moınyna buǵalyq tastap, jerge gúrs etkizip, janyn jahannamǵa jibergeni ertegi-ańyzdaı. Suńǵylalyq, suńqarlyq qabileti joǵary bolǵan Botagóz jer syryna da jetik eken. «Shı men qamys ósken jerde tushy sý bolady» deıtin halyq túsinigin eske túsirip, kúızelgen jurtqa sý kózin de taýyp bergen.
Halyqtyń baǵyna jaratylǵan, atqa qonyp, ulttyń týyn asqaqtatqan Malaısary batyrdyń qaryndasy, Qarakereı Qabanbaıdyń jary Gaýhar batyr, Qabanbaıdyń qaharman qyzy Nazym batyr, Oljabaı batyrdyń anasy Esenbıke batyr, Aqbıkesh, Danaı sulýlar, sondaı-aq HH ǵasyrdaǵy joıqyn soǵysta eresen erlik jasaǵan Álııa, Mánshúk, Hıýazdar Máńgilik eldiń tarıhynda eshqashan umytylmaq emes.
Tipti búgingi tańda solardyń jolyn, dástúrin jalǵastyrǵan Áýe qorǵanysy kúshterinde 7900 erjúrek, qyran qyzdarymyz ásker sapynda (mysaly, ushqysh Ardana Botaı). Rýh, namys, qaırat qandaı! Qazaq qyzy osyndaı!
Naryq, jahandaný, dúnıeqońyzdyq, jekeshelendirý, adam saýdasy, nápsiqumarlyq dástúrimizdi, dúnıetanymymyzdy, adamdyq sanatymyzdy, sanamyzdy kóriksiz ózgeristerge dýshar etýde. Álem qaıda barady? Baǵytymyz ne? Muratymyz she? Azan-qazan, abyr-sabyr dúnıe sabasyna túser me eken? Ásirese qazaqtyń «Zaman buzylarynda áıel buzylady», «Áıeli azǵan eldiń erteńi joq» degen sózi bar. Jas qyzdarymyzdyń úıirilip qoqys jáshikteriniń qasynda kerbezdenip, býdaqtatyp shylym shegýi. Bul – jeńil-jelpisi. Naqtylap aıtqanda, qazaqstandyq balaýsa qyzdar, qyz-kelinshekter Birikken Arab Ámirlikterine, Qytaıǵa, Reseıge, Túrkııaǵa, Grekııaǵa, Indonezııaǵa, Izraılge erikkenderdiń ermegi úshin satylady eken. Eń soraqysy, jeńgetaılyq jasaǵan qylmystyq top 15-19 jas mólsherindegi alty boıjetkendi uryp-soǵyp, aldap-arbap, Saın men Seıfýllın dańǵyldarynyń boıyndaǵy qonaqúılerge satqan. Osyndaı mysaldar az emes.
Osyndaı da ulttyq ıdeıa, rýh, taǵylym, dástúr, sana, ishki mádenıet, atadan – peıil, ósıet, anadan – meıir, qasıet qajet-aq! «Qyz ósse – eldiń kórki». Qyz – ulttyń tumary, ary, ıesi, kıesi! Qyz ósirgen qyzyqqa keneledi. Altyn qyzdarymyzdy ardaqtaı bileıik. Al olar «Men qazaq qyzdaryna qaıran qalam!» dep ózderin aıalap áspettegen aqyn jaryna ámanda saı bolsa eken demekpiz.
Serik NEGIMOV,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor
