Táýelsizdik jyldarynda elimizdiń damýyna eleýli úles qosyp, adamdardyń tabystylyǵy men básekege qabilettiligin olardyń ómir tarıhy arqyly jas urpaqqa nasıhattaýdy maqsat tutqan ımıdjdik biregeı joba búginde halyqtyń biraýyzdan rýhanı qoldaýyna ıe bolyp úlgerdi. «Qazaqstannyń 100 jańa esimi» – táýelsizdik jyldarynda tabysqa jetken, elimizdiń ár óńirinde turatyn túrli jastaǵy, sanalýan etnos ókilderiniń tarıhy. Onyń arasynda elimizdiń týyn bıikke kótergen sportshylar men aq halatty dárigerler, mesenattyqpen kózge túsken beldi kásipkerler, sondaı-aq ǵalymdar, mádenıet pen qoǵamdyq salada el aýzynda júrgen azamattar bar.
2017 jyldyń qyrkúıek aıynan bastap qolǵa alynǵan jobanyń irikteý jumystary birneshe kezeń negizinde júzege asyryldy. Baıqaýǵa qatysýshy úmitkerler qyzmet salasy boıynsha 6 sanatqa bólinip, toptastyryldy. Arnaıy irikteý men daýys berýdiń qorytyndysy boıynsha 2112 úmitkerdiń ishinen 102 jeńimpaz anyqtaldy. Baıqaýda top jarǵan kóshbasshylar arasynda: sporttan – 13, ǵylymnan – 18, mádenıetten – 10, medısınadan – 18, bıznesten – 13, qoǵamdyq saladan 30 adam «Qazaqstannyń 100 jańa esimi» qataryn tolyqtyrdy.
«Elimizdiń Táýelsizdik jylnamasy jazyla bastaǵanyna nebári 25 jyl boldy. Bul – tarıh turǵysynan qas qaǵym sát desek te, elimiz úshin ǵasyrǵa bergisiz kezeń. Árıne jasalǵan jumystardyń mańyzy men aýqymyna eshbir kúmán joq. Degenmen osy qyrýar isti atqarǵan, el damýyna zor úles qosqan azamattardyń ózderi men olardyń tabysqa jetý tarıhy ádette qurǵaq faktiler men sıfrlardyń tasasynda qalyp qoıady. Shyn máninde, Qazaqstannyń árbir jetistiginiń artynda alýan túrli taǵdyrlar tur. Qazirgi medıamádenıetti sýyryla sóıleıtin «sheshender» emes, ómirdiń ózinen alynǵan shynaıy oqıǵalar qalyptastyrady. Mundaı oqıǵalardy kórsetý buqaralyq aqparat quraldarynyń basty nysanasyna aınalýǵa tıis», dep Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev baǵdarlama qundylyǵyn óz maqalasynda aıryqsha atap ótken bolatyn.
Táýelsizdik alǵannan bergi 26 jyldyq tarıhynda elimiz talaı belesterdi baǵyndyryp, úlken bıikterden kórindi. Syndarly saıasat pen kóregen basshynyń arqasynda Qazaqstan álemdi tanydy, ózin álemge tanytty. Árıne bul jekeleı adamdardyń emes, jumylǵan judyryqtaı aýyzbirshilik pen jankeshtilikte ter tókken tutastaı halyqtyń, árbir qazaqstandyqtyń eresen eńbegi men mańdaı ter, qajyr-qaıratynyń, Otanǵa degen sheksiz súıispenshiliginiń jemisi ekeni sózsiz. Ár adamnyń taǵdyry jekeleı bir tarıh desek, «100 jańa esim» jobasyna engen 102 esimniń de sondaı 102 túrli taǵdyry bar. Túrli salada ereksheligimen kózge túsip, daralanǵan bul tulǵalardyń árqaısysy jeke-dara qurmetke laıyq. «100 jańa esim» jobasyna engen talanttar sol qalyń qaýymnyń bir parasy ǵana. Ondaı erender el ishinde kóptep sanalady. Alaıda olardyń birin bilsek, ekinshisin tanı bermeımiz. Jobada naqty adamdardyń naqty taǵdyrlary men ómirbaıandary arqyly búgingi, zamanaýı Qazaqstannyń kelbeti kórinis tabady. Demek, «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda júzege asyrylǵan «100 jańa esim» jobasynyń da kózdegeni osy – janymyzda júrgen jaqsylardy, talanttardy jalpaq jurtqa, qalyń qaýymǵa tanytý.
Baıqaǵanymyzdaı, jeńimpazdardyń deni – jastar. Olaı bolýy zańdy da. Sebebi el táýelsizdigimen egiz jasasyp, ult keleshegin kemeldendiretin – egemen elde dúnıe esigin ashyp, erkin oı qalyptastyrǵan azat oıly jastar desek, sondaı talanttardyń «100 jańa esim» qatarynan kóringeni kóńil qýantady. Máselen, ónerimen álemdi tamsandyryp júrgen 18 jastaǵy kompozıtor Rahat-bı Ábdisaǵınniń ómir joly bul oıymyzǵa dálel. Jas sazger 13 jasynda orta mektepti támamdap, qazir tarıhy tereńnen tamyr alatyn Rımniń eń úzdik óner ordalarynyń birinde doktorantýrada bilim alyp jatyr.
«100 jańa esim» jobasy álemde áli qalyptaspaǵan tyń joba ekeni sózsiz. Sebebi mundaı joba eshbir elde bolyp kórmegen, alǵash ret Qazaqstanda qolǵa alynyp jáne osy biregeı jobada jeńimpazdardyń qatarynan kóriný maǵan úlken shabyt qana emes, aýqymdy jaýapkershilik te júktep úlgerdi. О́mirge ákelgen árbir týyndymnyń artynda týǵan elim turǵanyn sezingendikten de, sol jaýapkershilik meni erekshe shabyttandyrady. Qazaq degen uly halyqtyń ulylyǵyn áıgileý úshin barynsha tyrysyp eńbektenip jatyrmyn. Sebebi bizdiń árqaısymyzdyń qolymyzda, istegen isimizde, júregimizde ulttyń namysy, abyroıy tur. Sony tómen túsirmeı, kerisinshe, asqaqtatý – barlyǵymyz úshin úlken syn dep bilemin» dep jas kompozıtor óziniń tolqynysyn jetkizdi. Mýzyka salasy boıynsha jeńimpaz atanǵan taǵy bir ónerli jas, opera ánshisi Medet Shotabaev ta bul pikirdi qýattap, atalmysh jobanyń qazaq ónerin jahanǵa tanytýdaǵy róli orasan ekendigine erekshe toqtaldy.
«Qazaqstannyń 100 jańa esimi» jobasynyń jas ónerpazdardy shabyttandyryp qana qoımaı, olardyń ózine degen senimin oıatýda da áseri aıryqsha. «Elimniń erteńi úshin men de úlesimdi qosa alady ekenmin ǵoı» degen senimniń ózi bizderdi jigerlendiredi, alǵa qaraı umtyldyrady. Sondyqtan da bul joba der shaǵynda ómirge kelgen aýqymdy baǵdarlama dep esepteımin. Ásirese jastar úshin bereri mol», dep túıdi óz oıyn.
Atalmysh joba arqyly tek el aldynda júrgen ónerpazdar ǵana emes, Memleket basshysy maqalasynda atap ótken, halyq kózinen tasada júrip, taý qopararlyq qyrýar sharýa atqaryp júrgen óz isiniń shyn mánindegi sheberlerimen tanysýǵa da úlken múmkindik týdy. Sondaı jeńimpazdar qatarynda 10 jyldan beri kitaphana salasynda taban aýdarmaı eńbek etip, Ulttyq kitaphana qoryn tolyǵymen elektrondy nusqaǵa aýdarǵan IT maman Nurjan Joldybalınov pen aýdarma salasynda aıtýly jetistikterge jetken kásibı tárjimashy Qýanysh Jumabektiń esimin aıryqsha atap ótýge ábden laıyq.
«Qazir aqparattyq tehnologııanyń damyǵan kezi. Oqýǵa yntaly kez kelgen adamǵa kitap qaı jerde de: qalada júrse de, dalada júrse de qoljetimdi bolýy kerek. Bul turǵyda elektrondy kitaphananyń mańyzy zor. Osy maqsatpen ulttyq elektrondy kitaphanany qurdyq. Endi aldaǵy ýaqytta «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynda aıtylǵan kelesi tarmaq latyn grafıkasyna kóshý jobasyn qolǵa alyp, kitaphana qoryn 2025 jylǵa deıin tolyǵymen latyn qarpine kóshirýdi bastap kettik. Naqty maqsattar jolynda eńbektenip jatyrmyz. Alda jospar óte kóp», deıdi kásibı kitaphanashy, «100 jańa esim» jobasynyń jeńimpazy Nurjan Nurlanuly.
Nurjan qazaq oqyrmandaryna álem ádebıetiniń barynsha qoljetimdiligin qamtamasyz etý úshin tynbaı eńbektense, Qýanyshtyń armany – Muhtar Áýezovtiń «Abaı joly» roman-epopeıasyn aǵylshyn tiline aýdarý.
«О́z basym aýdarmaǵa kirispes buryn qazaq jáne aǵylshynnyń tanymal romandaryn kóptep oqydym. Men úshin aýdarma qıynǵa soǵady dep aıta almaımyn. Máselen, keıbir aǵylshyn tiline aýdarylǵan kitaptarda kıiz úı degen sóz «tend» dep berilgen eken. Al «tend» degen sóz «shatyr» degen maǵynany bildiredi. Iаǵnı kóptegen aýdarmalardyń, menińshe, maǵynasy ashylmaǵan. Sondyqtan aýdarmaǵa aldaǵy ýaqytta basa den qoısam deımin», deıdi aýdarmashy Qýanysh Jumabek.
Rasynda da, Elbasy atap ótkendeı, qazir zaman – jastardiki! Jastardyń jetilýi men rýhanı damýyna barlyq jaǵdaı jasalǵan. Tek maqsatyńdy aqıqatqa aınaldyrý jolynda eńbektenseń, ter tókseń bolǵany: armanyń – alaqanyńda!
Bul – «Qazaqstannyń 100 jańa esimi» qataryna engen eleýli esimderdiń bir parasy ǵana. Tizimdi tolyqtyrǵan 102 adamnyń árqaısysynyń halyqqa, óskeleń urpaqqa úlgi bolar jekeleı jetistigi bar. Olardyń árbiriniń qaı salada júrse de kózdegeni bireý – egemen eldiń erteńin jarqyn etip, keleshegin gúldendirý. Bul bastama – jastardy, keleshek urpaqty jańa jobalar men tyń ıdeıalarǵa bastaıtyny, janyna jiger darytyp, jaqsy isterge yntalandyratyny sózsiz. Biregeı jobanyń bolashaǵy baıandy.
Nazerke JUMABAI,
«Egemen Qazaqstan»
