Munyń ózi Qazaqstan men Reseıdiń shekaralas óńirleri arasyndaǵy qarym-qatynastardyń jańa turpatta qalyptasýyna da yqpalyn tıgizdi. Kóp keshikpeı shekaralas óńirler úshin ortaq ekonomıkalyq, gýmanıtarlyq jáne ekologııalyq máselelerdi tıimdi túrde sheshý joldary belgilendi. Bul qadam tatý-tátti, kórshilik baılanystardyń óristeýine jol ashty. Qazaqstan men Reseı óńirleri arasyndaǵy osyndaı shekaralyq yntymaqtastyqtyń ómirsheń, qaıtalanbas modeli Reseıdiń Orynbor jáne Qazaqstannyń Aqtóbe oblystary arasynda jyldan-jylǵa nyǵaıyp keledi.
Búgingi kúni eki óńir arasyndaǵy ekonomıkalyq jáne mádenı baılanystar odan ári tereńdeı túskeni de atar tańdaı, batar kúndeı shyndyq. Aıtalyq ótken 2017 jyldyń kókteminde Orynborda ótkizilgen Aqtóbe oblysynyń kúnderi úlken tabyspen ótkenine kýá bola alamyz. Eń bastysy budan bir jyl buryn eki óńir basshylary qol qoıǵan kelisimde kórsetilgen óńiraralyq máseleler tolyqtaı derlik sheshimin tapqanynyń ózi bir mereı. Bir mártebe. Aımaqtyq-shekaralyq deńgeıde kelisózder ústelinde qoıylǵan ózekti jáıtter qatarlasa, qanattasa órkendeýge qazyq bola alǵany –eki jaqtaǵy sarapshylar men jumys toptarynyń da nátıjeli eńbeginiń kórinisi.
Ekinshi bir kózqaras turǵysynan qarastyrǵanda munyń ózi beıne bir synaq ispettes der bolsaq, budan eki jaqtyń da abyroımen óte bilgeni atap aıtýǵa turarlyq is. Osy arqyly shekaralas óńirlerge ortaq tustardyń túıinderi tarqatyldy. Sonyń ishinde ekonomıkalyq yntymaqtastyqtyń basty býyny –otyn-energetıka kesheni, ıaǵnı munaı ónimderi men gaz óndirý jáne kógildir otyndy qaıta óńdeý salasy boıynsha berik ónerkásiptik negiz qalandy. Sondaı-aq strategııalyq áriptestik ekijaqtaǵy mashına jasaý isine oń septigin tıgizdi.
Sońǵy bir ishinde turmystyq-gýmanıtarlyq máselelerge qatysty da sheshimin tapqan ister kóp. Shekaralas aýdandyrdyń turǵyndary úshin arnaıy shekara ótkelderin ótkizýge qatysty máseleler naqtylandy. Byltyr sáýir aıynyń aıaǵynda Orynborda ótkizilgen Aqtóbe oblysynyń kúnderine jýrnalıstik issaparmen jolymyz túsken kezde Reseı shekarasynan bastalǵan joldyń 45 shaqyrymdyq bóligi oıqyl-shoıqyl ekenin kórgenbiz. Al qazir qandaı desek, buǵan –taqtaıdaı dep jaýap qaıtarýǵa ábden bolady. Bir sózben aıtqanda qysqa ýaqyttyń ishinde aıaqtalǵan kúrdeli jóndeý búginde shekaralas oblystar arasynda barys pen kelistiń odan ári jıileı túsýine jol ashyp otyr. Buǵan jaýap retinde búgingi kúni aqtóbelik avtojolshylar Aqtóbe-Orsk baǵytyndaǵy magıstraldyń Reseı Federasııasyna deıingi bóligine kúrdeli jóndeý jumystaryn júrgizýde. Onyń qurylysy bıylǵy jyldyń sońyna deıin aıaqtalmaq.
Endi mine tabıǵattyń tamyljyǵan kezinde, aspannan rahman nury molynan tógilip, «kókoraı shalǵyn báısheshek uzaryp ósip tolǵan shaqta» Aqtóbede ótkizilgen Orynbor oblysynyń kúnderi dostyq pen tatýlyqtyń týyn taǵy da jelbiretip ala jóneldi. Sondaı-aq bul kúnder tek shekraalas Aqtóbe men Orynbor oblystary úshin ǵana emes, tutastaı egemen elimiz úshin, tipti kerek deseńiz izgi nıetti memleket araly qarym-qatynastar úshin eleýli de mańyzdy ról atqardy deýge ábden bolady.
Bulaı deýimizdiń basty syry nede? Iаǵnı aldymyzdaǵy shilde aıynyń altynshy juldyzynda Elordasy Astananyń 20 jyldyǵy keńinen atalyp ótilmek. Osy mereıli datanyń qurmetine oraı kúnder kezinde arnaıy uıymdastyrylǵan avtokerýen Orynbordan Qyzylorda qalasyna qaraı attandy. Máseleniń mánisi mynada. Orynbor –qazaq eliniń tuńǵysh astanasy bolǵany tarıhtan jaqsy málim. Budan keıin el astanasy Orynbordan Qyzylordaǵa, sodan soń Almatyǵa kóshirildi. Al sońǵy 20 jyl ishinde eldiń ordasy –Astana bolyp otyr. Avtokerýen qazaq eliniń buǵan deıingi úsh astanasyn aralyp, 6-shy shilde kúni kerýenniń basyn Astanaǵa tiremek.
Osy ýaqyttyń aralyǵynda onyń quramyndaǵy memleket jáne qoǵam qaıratkerleri, zııaly qaýym men jastar ókilderi mádenıet pen ner janashyrlary, ǵalymdar men bilim, densaýlyq saqtaý salasynyń bilikti mamandary atalǵan baǵyt boıynsha el-jurttyń arasynda bolyp kezdesýler ótkizedi. Sheberlik saǵattaryn júrgizip, turǵyndarǵa tıisti keńester men kómekter beredi. Mundaǵy basty maqsat –Astanany asqaqtatýmen birge qazaq eliniń burynǵy astanalary Orynbordyń jáne Qyzylorda men Almatynyń ornyn olqy túsirmeý. Onyń árqaısysynyń elimizdiń ósip-órkendeýi men damýyndaǵy alatyn orny men mártebesi týraly ǵıbratty áńgimeler órbitý.
Bul jóninde Aqtóbe men Orynbor oblystary resmı delegasııalarynyń kezdesýi men Tuńǵysh Prezıdent atyndaǵy saıabaqta Orynbor oblysynyń kúnderi saltanatty túrde ashylý rásimi kezinde Aqtóbe oblysynyń ákimi Berdibek Saparbaev aıtyp berdi. Orynbor –Qazaqstannyń tuńǵysh astanasy bolǵanyn eshkim tarıhtan syzyp tastaı almaıdy. Tarıhtyń aty tarıh. Osy oraıda Orynbor –Qyzylorda –Almaty –Astana avtokerýeniniń qyzmetin Orynbordan bastaý jóninde shekaralas áriptester tarapynan usynys túsken kezde buǵan túsinistikpen qaraı bildik. Oryndy tilekke qoldaý kórsettik, -dedi gazet tilshisine Orynbor oblysynyń gýbernatory Iýrıı Berg. Sondaı-aq shekaralas óńir basshysy resmı delegasııalardyń kezdesýi kezinde Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń Qazaqstan men Reseı taǵdyryń ózi qosqan ejelgi tarıhı kórshiler ekendigi jónindegi sarabdal sózin alǵa tartyp –sol ejelgi qarym-qatynastardy qazirgi geo-saıası jáne geo-ekonomıkalyq talaptarǵa saı jalǵastyryp, jańǵyrta berý basty kórshilik ári áriptestik paryz ekenin málimdedi.
Sondaı-aq Orynbor oblysy Úkimetiniń tóraǵasy Iýrıı Bergtiń tujyrymdaýynsha óńiraralyq yntymaqtastyq tutqasyn qalyptastyrý isi eki jaqqa da birdeı paıda men tıimdilik ákele bildi. Osy arqyly ekonomıkalyq baılanystar men óndiristik kooperasııany damytýdyń basty negizderi qalandy. Osyndaı baılanystar gýmanıtarlyq salada da ornyǵyp keledi. Onyń basty kórinisiniń biri –Orynbor men Aqtóbe oblystary arasyndaǵy ekonomıkalyq jáne gýmanıtarlyq turǵydaǵy baıypty qarym-qatynastar dedi ol odan ári.
Gýbernatordyń aıtýy boıynsha Orynbor oblysynyń Aqtóbedegi kúnderine qatysý úshin myńnan astam adam kelipti. Onyń negizgi quramy isker toptar men kásipkerlik qurylymdardan. Mıneraldy ónimderdi óndirý men óńdeý isiniń sheberlerinen, mashınalar men elektr jabdyqtaryn qurastyrýshylardan turady. Orynbor Reseıdiń dalalyq óńirinde ornalasqan shetkeri oblystarynyń biri bola tursa da, sońǵy ýaqytta onyń jalpyreseılik ekonomıkanyń damýyna qosyp otyrǵan úlesi jyldan jylǵa ósip kele jatqany baıqalady. Buǵan shekaralas aımaqta jasaqtalǵan ınvestısııalyq baǵdarlamalar men jobalardyń tıgizgen yqpaly mol, -dedi kezdesýler kezinde Orynbor oblysy Úkimeti tóraǵasynyń orynbasary, vıse-gýbernator N.L.Levınson. sondaı-aq onyń aıtýynsha ónim óndirýshi óndiristik qurylymdar arasynda birikke Reseı-Qazaqstan kásiporyndarynyń sany ósip keledi eken. Sóz joq, bul óte jaǵymdy jáıt. Sonyń ishinde Natalıa Lazerevna «Zaber 56 –«Vanıl» sekildi Orynbor men Aqtóbe óndirisshileriniń basyn qosqan irgeli jobany oń mysal retinde keltirdi.
Taǵy bir túısingenimiz balamaly energııa kózderin óndirý men damytý isinde shekaralas óńirler arasynda birin-biri baıytatyn ári birinen biri úırenetin tájirıbeler jetkilikti ekendigi. Sondaı-aq orynborlyqtar taıaýda bıznes-klass jobasy sheńberinde «Tálimger -2018» jobasyn bekitken eken.
Sáıkestilik deımiz be, joq álde kezdeısoqtyq deımiz be, ne deseńiz o deńiz, dál osyǵan uqsas joba bıyl Aqtóbe oblysynda da qolǵa alynǵanyna tań qalmaı kórińiz. Buǵan Aqtóbede bıznesti jańadan basaǵandardyń qarlyǵash-qadamdaryn qoldaý úshin respýblıkada balamasy joq aıyryqsha joba qolǵa alynanyn aıtqan jón. Onyń basty bir ereksheligi –jobaǵa qatysýshylar bıznestiń jilik maıyn shaǵyp ishken bilikti te tájirıbeli tálimgerge bekitilýinde.
Sondaı-aq Orynbor oblysynda densaýlyq saqtaý isi men medısınanyń damýy tutastaı Reseı Federasııasy boıynsha aldyńǵy orynda ekeni jasyryn emes. Munda tipti Federov atyndaǵy kóz aýrýraly klınıkasy búkilreseılik mańyzǵa ıe ekeni de belgili. Kúnder kezinde Aqtóbe qalasyndaǵy Tuńǵysh Prezıdent atyndaǵy saıabaqta ornalastyrylǵan kórmeler tizbeginde «Joǵary tehnologııalyq medısınalyq kómek» dep atalatyn Orynbor oblysy medısınasy jetistikterine arnalǵan kórmeni kórshiles óńirler basshylary Berdibek Saparbaev pen jáne Iýrıı Bergpen birge tamashalaýdyń sáti túskeni-di.
Sóz joq, bardy bar, jaqsyny jaqsy dep baǵalaý paryz. Teńizdiń dámi tamshysynan bilinedi degendeı –kórme pavılondary men qabyrǵalyq materıaldarǵa kóz tastaǵan kez-kelgen adam Orynbor medısınasynyń ozyq dástúrlerine qanyǵa alady. Áıtse de orynborlyqtardyń strategııalyq áriptesteri –aqtóbelikter de bul baǵytta básekege tótep bere alatyndaı deńgeıde ekenin aıtpaı ketsek, shyndyqqa qııanat bolar. Munda medısınalyq klaster qurý isi boıynsha respýblıkada balamasy joq jasampaz jobalar qolǵa alynǵany. Soǵan sáıkes Aqtóbede respýblıkanyń batys óńirindegi Batys Qazaqstan, Atyraý, Mańǵystaý jáne Qyzylorda oblystarynyń turǵyndaryn medısınalyq qyzmetpen qamtıtyn iri ortalyqqa aınalǵanyn aıtýdyń ózi bir mártebe. Kúnder kezinde oblys ortalyǵyndaǵy «Darý» kóz aýrýlaryn emdeý ortalyǵynyń qyzmetimen tanysqan orynborlyq mamandar oǵan oń baǵa bergeni –kásibıliktiń kórinisi bolmaq.
Sonymen aqtóbelikter orynborlyq kórshilerinen, olardyń ıgi de izgi isterinen kóńilderine taǵy da qandaı oı túıe alady? Bizdiń oıymyzsha Orynbor Úkimeti Qazaqstannyń Aqtóbe men Batys Qazaqstan oblystarymen shektesetin gýbernııalyq shetkeri óńiri –Sol Ileskige mol qarajat quıyp jatqany taǵylym alýǵa turatyndaı is sekildi kórinedi. Ejelgi Ilesk tuzdy kóliniń emdik qasıeti ǵylymı-medısınada dáleldengenine 165 jyl bolǵan eken. Kúni keshege deıin osy jerdiń aınalasy jartylaı jabaıy kúıinde bolyp kelgeni qazaqstandyqtarǵa da qupııa emes. Ári oǵan aǵaıyndarymyz em alý úshin «tuz aıy» dep eseptelgeg shilde kezinde ǵana baratyn.
Kúnder kezinde osy irgemizdegi shekaralyq aımaq jyl boıy jumys isteıtin Reseıdiń Sochıdan keıingi basty qalpyna keltirý kýrortyna aınalǵanyn bildik. Titi buǵan deıin talaı ret barǵan Ilesk emdeý ornyn slaıdtan kórgen kezde ony tanymaı qalǵandaı kúı keshtik. Buǵan qosa Aqtóbmen irgeles Qýandyq kýrorty da ózgeshe túrge enipti. О́sý, órleý degen osy da. Buǵan qosarymyz Reseılik provınsaıalyq bılik ókilderi atalǵan shetkeri aımaqty týrıstik beldeýge aınaldyrý jóninde ońtaıly sheshim qabyldapty. Máselen Aqtóbe aımaǵynda sońǵy kezderi shalǵaıdaǵy Yrǵyz aýdany aýmaǵy týrıstik baǵytqa suranyp turǵany jóninde áńgimeler qozǵalyp júr. Osy bastamanyń aıaqsyz qalmaǵanyn qalar edik.
Taǵy bir taǵylym alar turarlyq tus: kúnder kezinde aıtylǵandaı shekaralas óńirde onyń brendi bolýǵa laıyqty derlikteı Orynbordyń túbit oramalyn ónerkásiptik negizde óndirýdiń keń aýqymdy jobalary belgilenipti. Sonyń negizinde ejelgi túbit oramal toqý isi irgesin keńeıtip ár túrli toqyma buıymdar óndiretin, bir aýysymda 1200 adam jumys jasaıtyn kelisti keshenge aınalypty. Osy derekti estigen kezde aqtóbelik aqsaqal Keldibaı Ismaǵambetov aǵamyz bizge oı-pikirin bylaısha jetkizip edi.
-Orynborlyqtar Aqtóbede de túbit oramalyn satatyn saýda ornyn ashatynyn aıtyp otyr. Durys qoı árıne. Bul da qajetti is. Degenmen munyń ózi az. Shálini shyǵarý úshin eshkiniń túbiti kerek. Bul úshin eń aldymen eshki kerek. Bizdiń oblysta eshki ósirýshiler de az emes. sonda túbitti ótkizý arqyly orynborlyq óndiriske óz úlesimizdi qosýǵa bolatyn shyǵar. Bizdiń oıymyzsha Kel-aǵanyń usynysy quptaýǵa turatyndaı pikir sekildi.
Eýrazııa júregi atanǵan óńirdiń Aqtóbe oblysyndaǵy kúnderi kezinde Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik memlkettik ýnıversıteti bazasynda eki óńirdegi memlekettik joǵary oqý oryndarynyń rektorlary bas qosyp, ıntegrasııalyq áleýetti ósirý jónindegi óz oılaryn ortaǵa saldy. Sondaı-aq oblys ortalyǵyndaǵy «Batys 2» yqshamaýdanynda Orynbor alleıasy ashyldy. Sonymen birge kúnder aıasynda shekaralas óńirlerdegi bilim berý salasynyń basshylary arasynda ınnovasııalyq bilim berý sapasyn jaqsartý jónindegi birlesken jobalarǵa qol qoıyldy. Tipti ekijaqty basqosý kezinde balalardyń bıylǵy jazǵy demalysyn birlesip uıymdastyrý máseleleri de umyt qalǵan joq. Bul jóninde qol qoıylǵan memorandým Orynbordyń «Solnechnaıa storona» lagerinde aqtóbelik daryndy balalardyń, óz kezeginde Aqtóbeniń «Ásem» jazǵy demalys ortalyǵynda orynborlyq jetkinshekterdiń jazǵy demalysyn uıymdastyrýdy kózdeıdi. Osyndaı kelisimder eki taraptaǵy ónerkásipshiler men kásipkerler arasynda da jasaldy. Túıip aıtqanda Reseıdiń Orynbor ólkesiniń Aqtóbe oblysyndaǵy kúnderi kórshilik qarym-qatynastar men ekonomıkalyq jáne gýmanıtarlyq baılanystardyń odan ári tereńdeı túsýine jol ashyp berdi.
Temir Qusaıyn,
"Egemen Qazaqstan"
