Kezinde Astananyń qysy qandaı edi? Naǵyz «demalysy – úskirik aıaz ben qar» bolyp, álek salatyn. «Minezi» qaharly, borandy, aıazdy-tuǵyn. Al qazirgi qys – «qyz minezdi». Tym uıań, tym jumsaq. Arqaǵa jaraspaıtyn minez. Árıne, qystyń tońdyrmaǵany jaqsy-aq. Biraq qystyń – kóktemge, kóktemniń kólkigen sýǵa aınalýy anomalııalyq qubylys ekeni anyq.
Búginde jahandyq jylyný týraly estimegen adam joq shyǵar? Bul jer betindegi ortasha temperatýranyń qalypty deńgeıden joǵary kóterilýi degen sóz. Vıkıpedııadaǵy málimetke súıensek, keıingi júz jylda jer temperatýrasy shamamen 1ºS-qa artqan. Ǵalymdar 1980 jyldardan bastap, ǵalamshardaǵy ortasha temperatýra árbir onjyldyqta kóterilip kele jatqanyn baıqaǵan. Munyń basty sebebi – adamzattyń is-áreketi. Iаǵnı aýanyń lastanýy, ónerkásipter men óndiristerdiń kóbeıýi, ekojúıedegi tepe-teńdiktiń buzylýy, jasyl jelekti kesý, ormandardy azaıtý jahandyq jylynýdyń basty faktoryna aınaldy. Ekologter bul úderisti adamzatqa tóngen qaýip retinde qarastyrady. О́ıtkeni jer beti taǵy 2 gradýsqa jylynatyn bolsa, aptap ystyq bolyp, órt údep, dúnıejúzinde qurǵaqshylyq bolady. Jerge otyrǵyzylǵan ónimder shyqpaı, egistik qýrap, álemde azyq-túlik tapshylyǵy paıda bolýy múmkin.
Zertteýshilerdiń paıymynsha, klımattyń ózgerýi – aldymyzda turǵan eń qaýipti syn-qaterlerdiń biri. Eger onyń aldyn almasa, keleshekte jer temperatýrasy budan da kóterilip, 3–4 gradýsqa jetýi yqtımal. Onda alyp muzdyqtar erip, teńiz deńgeıi kóterilip, kóptegen eldi mekendi sý basý qaýpi týyndaıdy. Qazirdiń ózinde Arktıka muzy 40%-ǵa azaıǵan. Grenlandııa men Antarktıda muz qabattary jyl saıyn mıllıardtaǵan tonna muz joǵaltady. Al teńiz deńgeıi ótken ǵasyrda 15 sm kóterilse, qazir jylyna shamamen 3–4 mm ósip otyr. Sondyqtan dúnıejúziniń ekolog-ǵalymdary 1988 jyly BUU deńgeıinde klımattyń ózgerýi jónindegi úkimetaralyq jumys tobyn qurdy. Al 2015 jyly halyqaralyq Parıj kelisimin qabyldady. Bul qujattardyń maqsaty – jahandyq jylynýdy múmkindiginshe 1,5°C deńgeıinde ustap turý. Alaıda kóptegen memleket áli kúnge bul máselege jete mán bermeı keledi. Onyń túbi alapat apattarǵa, adamzattyń tirshiligine qaýipti jaǵdaılarǵa ákelýi múmkin, deıdi ekolog-mamandar.
Búkilálemdik klımat ózgerisi elimizge de áser etken. Mamandardyń pikirinshe, eldegi ortasha temperatýra keıingi on jylda aıtarlyqtaı ósip, jahandyq ortasha kórsetkishten sál joǵarylaǵan. Ásirese halyq kóp shoǵyrlanǵan, tynysy men tirshiligi qaınap jatatyn qalalarda jylyný úderisi anyq baıqalady.
Mundaı tabıǵat qubylystarynan elorda da syrt qalǵan joq. «Astana buryn ashyq alańqaıy kóp keń jazyq qala boldy. Esildiń oń jaǵalaýynda bolmasa, sol jaǵalaýynda el qonbaǵan en dala edi. Bas shahar bolǵaly az ýaqyt ishinde qarqyndy damydy. Qurylys, óndiris oshaqtary, kóliktiń kóptigi, ýrbanızasııa – Astananyń qysyn jumsartyp, jazyn ystyq etti. Ári qalanyń aınalasyna otyrǵyzylǵan orman alqaby da aýa raıyn ózgertti», deıdi «Qazgıdromet» mamandary.
Zertteýshilerdiń pikirinshe, bas qaladaǵy klımattyń jumsarýyna negizinen eki faktor áser etken. Onyń birinshisi tabıǵı ózgerister bolsa, ekinshisi – antropogendi qubylystardyń yqpaly.
Elordanyń klımaty qazir antropogendik jaǵdaılarǵa kóbirek jutylyp jatyr. Kólik pen kómirdiń kók tútini, elektr men jylý energııasyn óndirýden shyǵatyn zııandy shyǵaryndylar aýany lastap, anomalııanyń týyndaýyna ákelgen. Klımatologter keleshekte elordanyń qysy tipten jylyp, aıazdy kúnder azaıa beretinin boljap otyr. Aýa temperatýrasy ortasha eseppen 6,8°S –15°C-qa
kóterilip, ylǵaldyq 2,3%-ǵa tómendeıdi. Qysta aýa temperatýrasy 7,5°S bolsa, ylǵal 28,1%-ǵa artady. Kóktemde qar tez erıdi. Bul eldi mekenderdi sý basý qaýpin týyndatady. Al jazdaǵy aptap ystyq qurǵaqshylyqqa ákeledi. Nóser jańbyr kóp bolyp, jeldiń ekpini kúsheıedi. Mundaı anomalııalyq qubylystar qala tirshiligine de, turǵyndardyń densaýlyǵyna da keri áser eteri anyq.
Al mamandar qalany klımattyń ózgerýine beıimdeý úshin óndiris salalaryna energııany únemdeıtin tehnologııalardy belsendi engizý kerektigin alǵa tartady. Ári parnıktik gaz shyǵaryndylaryn azaıtý úshin ekologııalyq sheshimderge kóbirek kóńil aýdarǵan jón.
