Aral tabanyn qalaı oazıske aınaldyramyz?

Ortalyq Azııanyń halyq shyǵarma­shy­lyǵynda Aral teńizi burynnan «Shól dalanyń kógildir merýerti» dep atalǵan. Biregeı «asyl tasymyz» – Turan oıpatynda, Ústirttiń tastaq jonynyń shyǵys jıeginde, asa úlken eki shóldiń túıisken tusynda jatyr: ońtústiginde Qaraqumǵa, shyǵysynda Qyzylqumǵa ıek artqan. Osy kompozısııanyń barlyǵy – «kógildir merýert» – Azııanyń keremet taý silemderimen qorshalǵan úlken «Jarqyraǵan tájge» tabıǵı túr­de kirikken: soltústik-shyǵystan – Tıan-Shan men Qarataý, shyǵystan – Ferǵana jotasy men Talas Alataýy, ońtústik-shyǵystan – Pamır, ońtústikten – Gındýkýsh, ońtústik-batystan – Kopetdag pen Paropamız. «Jarqyraǵan táj» jalpy aýdany 2,7 mıllıon sharshy shaqyrym bolatyn teńizdiń búkil drenajdy basseıni – qazirgi Qazaqstannyń jerine para-par aýmaqty qamtıdy. Bul «tájde» Ortalyq Azııanyń eki uly ózeni – Ámýdarııa men Syrdarııanyń sýy kóptegen jerústi jáne jerasty salalary arqyly bizdiń kógildir teńizge quıylady.

Myńdaǵan jyl boıy Araldyń sý rejimi ózgerip, teńiz jaǵalaýynyń ul­ǵaıýyna nemese sheginýine ákelgen kezeń­der boldy. Biraq bul ózgerister búgingi Aral basseıni men aıdynynan kórip otyrǵanymyzdaı, joıqyn sal­darǵa ákelgen joq edi. Ádette tabıǵat­tyń ózi syrtqy áserdi jo­ıyp, tepe-teńdikti qalpyna keltiretin. Alaıda, bizdiń jaǵdaıda destrýktıvti úderis tabıǵı apattan emes, adamnyń aýqymdy, kózsiz ári biliksiz aralasýy­nan týyndady. Tek ekonomıkalyq esepteýge negizdelgen «Ámýdarııa men Syrdarııa sýlaryn tolyq paıdalaný arqyly sýarmaly eginshilikti damytý esebinen teńizdiń joıylýynan bolatyn shyǵyndar birneshe márte óteledi» degen qate teorııa qazirgi klımattyq jáne ekologııalyq apatqa uryndyrdy.

Osy problema boıynsha keıingi jarty ǵasyrdaǵy baǵdarlamalarmen, jos­parlarmen, jobalarmen, zertteýlermen muqııat tanysqan kezde kóptegen jaǵdaıda tańǵalarlyq «dármensizdik pen kónbistik» barlyǵy baıqalady. Talaı joba – orasan zorlarynan (Sibir ózenderiniń nemese Kaspııdiń sýyn burý) bastap kishilerine (taýlarda jasandy jaýyn-shashyn týǵyzý) deıin bolǵan ózgeriske beıimdelý ıdeıasyn kózdeıdi. Biraq beıimdelý jáne sý toltyrý jo­balary tym qymbat ári jetkiliksiz. Eń bas­tysy, olar degradasııanyń túpki sebep­­te­rin joımaıdy.

Sondaı-aq klımattyń negizgi kompo­nent­­terin retteýge, tabıǵatty turaqty tepe-teńdikke qaıtarýǵa múmkindik bere­tin naqty jobalar bar. Mundaı jobalar­da sheshilmeıtin ınjenerlik jáne gıdroteh­nı­ka­lyq máseleler joq ekendigi de ma­ńyzdy.

Klımat aýa raıynyń jıyntyǵy retin­de úsh negizgi komponentke – jaýyn-sha­shyn­ǵa, jelge jáne temperatýraǵa baı­lanys­ty bolady.

Soltústiktegi Qazaqtyń usaq sho­qy­­sy­men, batystaǵy Kaspıımen, ońtústik pen shy­ǵystaǵy bıik taýlar­men shektesken aımaqqa joǵarǵy tropos­fe­ra­daǵy baıaý qozǵalatyn planetalyq tolqyndarmen birge soltústik endik­ter­den sýyq aýanyń qaıtalanbaly uıytqýy áser etedi. Sondaı-aq batystan shyǵysqa qaraı betteıtin qýatty aýa aǵyny da aımaqtyń ústinen jıi ótedi. Sýyq aýa men qatty jel Araldyń keýip ketken shuńqyrlary men ózenderdiń jaıylmalarynyń ústinen tuzdy-shańdy daýyl týǵyzady. Bul aýmaqtarda ońaı úrlep áketiletin ondaǵan mıllıon tonna usaq túıirshikti tuzdy-shańdy qabattyń bolýynan shań jıi boraıdy. Tuzdy daýyl aımaqtyń aýa basseınderine, tipti Ashhabad pen Dýshanbe sııaqty qııandaǵy qalalarǵa da teris áserin tıgizedi. Zert­teý­ler kórsetkendeı, tuzdy shań aralas aýa qabattary parnıktik áser týǵyzyp, aı­maqtyń temperatýralyq rejimi men klı­matyn ózgertedi, sonyń saldarynan eko­lo­gııa­lyq máselelerge ákeledi.

Budan shyǵaratyn qorytyndy: Aral­dyń qurǵap qalǵan túbindegi tuzdy shań oshaq­taryn joıý qajet, al eń durysy – qol­dan jasalǵan shóldi kommersııalyq aýyl­sharýashylyq oazısine aınaldyrý.

Qazir qoldanylyp otyrǵan oazısti kezeń-kezeńimen qalyptastyrý stra­tegııasy qum ushyrmaý maqsatynda qara sekseýil otyrǵyzýdan, keıbir bıolo­gııa­lyq qoǵamdastyqtardyń birinen ekin­shi­sine dáıekti aýysý úderisin qolǵa alýdan bastaldy. О́kinishke qaraı, qara sekseýil­diń, sondaı-aq basqa da topyraq turaq­tandyrǵysh ósimdikterdiń aýrýlary agroekologııalyq oazıstiń bastapqy to­pyraq qabatynyń qalyptasýyn ke­shik­tirip otyr. Bul Aral óńiriniń tur­ǵyndaryna, klımattyń qalpyna kelýine tym uzaq ýaqyt alady. Sondyqtan bas­tal­ǵan ju­mys­ty jalǵastyra otyryp, balama she­shimderdi shuǵyl iske qosý qajet. О́ıtkeni qa­zirgi ahýal sor­tańdaǵy tuzdy shań shyǵa­ryn­­dylaryn joıý maqsatynda shuǵyl da órshil sharalar qabyldaýdy talap etedi.

Osy oraıda Nıderland maman­da­ry­nyń – teńizdi qurǵatýdyń jáne joǵary tıimdi aýylsharýashylyq oazısterin qurýdyń ǵasyrlar boıǵy tájirıbesine ıe halyqtyń usynysy óte ózekti. Usynylyp otyrǵan tehnologııa óte qarapaıym jáne ol keýip ketken teńizdiń sortańdy túbinen tun­bany shyǵarýdan turady. Odan ári tunba qumdy topyraqpen, ıngredıenttermen, sonyń ishinde qurǵaq klımatqa beıimdelgen maıly daqyldar tuqymdarymen aralastyrylady. Nátı­je­sinde, teńizdiń otandyq bóliginde Aralqum shóliniń alańy keminde 500,0 myń gektar tuzdy sortańynyń betin tutas «kilemmen» jabý úshin aýda­ny bir sharshy metr jáne qalyńdyǵy jarty metr bolatyn syǵymdalǵan tekshelerdi ala alamyz.

Bastapqy materıal – sý túbine jáne kólderge tán tunba, shań (alevrıt) jáne bal­shyq qospasynan alynyp, óńdelip, jaq­sar­tylǵannan keıin aýmaqtardy bıolo­gııa­lyq jáne agrarlyq qalpyna keltirý úshin jańa topyraq jasaýǵa jaramdy bolatyn usaq shógindiler. Mundaı tunba topyraq qospasyn jasaý úshin jaqsy negiz bolyp sanalady.

Blok alýdyń ónerkásiptik ádisin jasaý qıyn emes. Bul sapany birneshe ese arttyrady, jobany iske asyrýdy tezdetedi. Jabdyqtalǵan polıgonda zamanaýı tehnıka jıyntyǵy (jer snarıady, topyraq aralastyrǵysh qondyrǵy, press-avtomat) bar shaǵyn brıgada jylyna keminde bir myń gektardy jasandy topyraqpen jabýy múmkin. Bir ýaqytta jumys isteıtin brıgadalar sany, árıne, kommersııalyq aýqymǵa baılanysty.

Bul jumysty úsh zertteý ýchaskesi bar birneshe gektarda qanatqaqty jobadan bas­taý usynylady:

• Birinshi: tunba múmkindiginshe ózger­týsiz qoldanylady;
• Ekinshi: tunbany túzetý úshin kishkene qospa qajet;
• Úshinshi: tunba hımııalyq jáne bıologııalyq reagentterdi qajet etedi.

Gıdrogeologııalyq derekter kórset­­­ken­deı, Shyǵys Aral artezıan bas­seıniniń jerasty sýlarynyń qory jańa aýylsharýashylyq alqaptaryn ıgerýdiń bastapqy kezeńinde sýarýǵa jetkilikti. Ári qaraı Syrdarııa ózeniniń sýyn tıimdi paıdalaný esebinen jylyna birneshe tekshe shaqyrym sýdy tunba tańdap alynǵan basseınderdegi jańa egistikterge jáne shuń­qyr­daǵy sý aıdyndaryna berýge múmkindik týady.

Aralqum aýmaǵynda qolaıly ortasy bar aýyl sharýashylyǵy oazısin qurý min­detin keshendi jáne tıimdi sheshý úshin osy aýmaqta Úkimetke tike­leı baǵynatyn «Aral óńiriniń arna­­ıy aýmaqtyq ekono­mıkalyq aımaǵyn» (AAEA) keminde
49 jylǵa qurý usynylady. Qoldanystaǵy zań­nama ekolo­­­gııalyq apatqa ushyraǵan aýmaq­tar úshin osylaı isteýge múmkindik beredi.

Atalǵan usynysty iske asyrý mynalardan bastalady:

• landshafttardy aeroǵaryshtyq jáne jerdegi muqııat zertteý;
• gıdrogeologııalyq jáne ınje­nerlik-geologııalyq jumys;
• jel baǵytyn esepke alý;
• aýmaqty uıymdastyrýdyń Bas syzbasyn ázirleý.

Aqparattyq modeldeý tehnologııa­syn qoldaný eń tıimdi modeldi usy­nady.

Bas syzba Aral óńiriniń AAEA-syn bes negizgi aýmaqqa bólýdi kózdeıdi:

1. О́nerkásiptik jáne qaıta óńdeý kásiporyndary, ınfraqurylymdyq nysandary (aýyzsý, káriz, jol, gaz jáne elektr­men jabdyqtaý) jáne servısi bar rekrea­sııa­lyq aımaqtar jáne taǵy basqalarǵa ıe eldi mekender;
2. Sýmen jabdyqtaý, sýarý, burý, ón­diristik jol jáne elektrmen jab­dyq­­taý júıe­si bar aýyl sharýashy­lyǵy alqaptary;
3. Balyq ósirý jáne óńdeý ýchaske­le­ri, sondaı-aq quıylmaly jerasty uńǵy­ma­la­rynan paıda bolǵan sý aıdyndary bar teńiz túbinen tunba alý shuńqyrlaryndaǵy kólder jelisi;
4. Úı janýarlary jaıylatyn oryndar;
5. Jergilikti flora men faýnany da­my­týǵa arnalǵan orta (aqbóken, qulan, qas­­qyr, túlki, qoıan, qundyz, tasbaqa, t.b.).

О́nimdi jáne bolashaǵy bar oazıs qu­rýǵa barlyq jaǵdaı bar. О́ıtkeni qa­­jet­ti kom­mýnıkasııanyń barlyǵy qaras­­­ty­ry­lyp otyrǵan aýmaqtyń janynan ótedi.

• Eń aldymen, bul – Aral qalasynyń basshysy bolǵan Nábıjan Sarıev bir kezde odaqtyq bıýdjet pen mınıstrlik arqyly bastamashylyq jasaǵan jáne ilgeriletken, sodan keıin ózi iske asyrǵan Aral-Sarbulaq toptyq sý qubyry. Búginde jańa eldi mekenderdiń tur­­mystyq qajettiligi úshin aýyzsý men sharýashylyq maqsatqa qajetti sý má­se­­lesin túpkilikti sheshý úshin atalǵan sý qu­byryn shamaly ǵana qaıta qurý jetkilikti.
• Jaqyn mańdaǵy Batys – Shyǵys – «Beıneý – Bozoı – Shymkent» magıs­tral­dyq gaz qubyrynan oazıske qaraı shaǵyn tarmaq tartý gaz elektr stansalaryn salý esebinen elektrmen, jylýmen qamtamasyz etý máselelerin sheshedi. Aımaqtaǵy kún jáne jel ener­ge­tıkasynyń áleýeti óte jo­ǵary. Osy energetıkalyq áleýeti arqy­ly aımaq jańa tehnologııalar boıynsha «jasyl sýtegin» shyǵara alady.
• Aral óńiri AAEA-nyń úlken ar­tyq­­shy­lyǵy – Eýropa men Qytaıǵa, son­daı-aq
  Reseı men Ortalyq Azııanyń barlyq mem­leketine jáne elimizdiń ishki óńir­lerine shyǵatyn Transkaspıı halyqaralyq kólik marshrýtynyń bóligi bolyp sanalatyn temirjol jáne res­pýb­­lıkalyq avtomobıl joly jaqyn jerden ótedi.

Aralqum sortańdaryn sýarmaly alqap­­tar etip saýatty transformasııalaý jáne osy­ǵan baılanysty tuz shańynyń shyǵa­­ry­ly­myn kúrt tómendetý mynalarǵa jol ashady:

• aımaqtyń klımaty men ekologııasyn qalpyna keltirýge;
• aımaqtaǵy gıdrologııalyq rejimdi qalypqa keltirýge;
• muzdyqtardyń jáne ortasha taý­lar­­­daǵy qar jamylǵysy erýiniń baıaýlaýyna;
• temperatýra men qurǵaqshylyqtyń azaıýyna;
• jerdiń tozýyn toqtatýǵa;
• ósimdikterdiń damýyn jaqsartýǵa;
• joǵary sapaly ylǵaldy aýa qalyptas­tyrýǵa.

Baýyrjan SARIEV,

ınjener