Aqtóbe oblysynyń Shalqar aýdanynda týyp-ósken aıtýly azamattyń esimi el sporty tarıhynda altyn áriptermen jazýly. Grek-rım kúresi álippesimen týǵan ólkesinde tanysqan jas óren Almatydaǵy Qajymuqan Muńaıtpasov atyndaǵy mektep-ınternatta sheberligin shyńdaı tústi. Sol qazaq sportynyń qara shańyraǵynda júrgen kezden dara talantymen oqshaýlanǵan Batyrǵarın bıik belesterdi baǵyndyryp, qyraǵy bapkerlerdiń nazaryna ilikti. Bir ǵajaby, ózine tıesili nesibesin Batyrǵarın ózgeler sekildi birtindep, tirnektep júrip jıǵan joq. Bozbala shaǵynda-aq ol jetik tehnıkasy, asa saýatty taktıkasynyń arqasynda talaılardy tamsandyrdy. О́zinen áldeqaıda eresek ári ákki sportshylardyń barlyǵyn jolynan yǵystyryp, birden respýblıkamyzdyń betke ustar balýanyna aınaldy. Odan keıin Odaqta oza shapty. Kóp uzamaı halyqaralyq deńgeıdegi dodalardyń «maıly qazandyǵyna» qol suqty. Sózimiz dáleldi bolýy úshin tómendegi derekterdi alǵa tartaıyq.
О́ziniń eleýli tabysynyń barlyǵyna Esenkeldi 1990-1991 jyldar aralyǵynda qol jetkizdi. Atap aıtsaq, jastar arasyndaǵy KSRO birinshiliginde kúmis medaldi moınyna ilgen ol dál sol kórsetkishti Chehoslavakııada ótken álem birinshiliginde de qaıtalady. Asa jeńil salmaqta beldesken qandasymyz Búkilodaqtyq ýnıversıadada jeńimpaz atandy. Eresekter dýyna erkin qosylǵan jas óren álem jáne KSRO kýbogy jolyndaǵy jarystarda aldyna jan salmady.
1991 jyly Ýkraınanyń Zaporoje qalasynda KSRO halyqtary Spartakıadasy men KSRO chempıonatynyń qatar ótkeni esimizde. Sol jarystarda da Esenkeldiniń juldyzy jarqyraı jandy. Chempıonattyń aqtyq synyna deıin alqynbaı jetken qazaq balýany sheshýshi tusta Túmende týyp-ósken qandasymyz Jolaman Dáýrenbekovke ese jiberip, kúmis medal ıelendi. Al tórt jylda bir ótetin Spartakıadada Batyrǵarınge teń keler balýan tabylmaı, ol altyn tuǵyrǵa kóterildi. Osylaısha, jas órenniń esimi aıtýly jarysty utqan úshinshi qazaq balýany retinde sporttyq shejirege jazyldy. Eń ǵajaby, joǵarydaǵy ataqtardyń barlyǵyna Esenkeldi Batyrǵarın nebári 20 jasynda qol jetkizgen eken!
– Esenkeldi shyn máninde fenomen edi! Týa bitken talant desek te, esh qatelespeımiz. Ekeýmiz Shalqardaǵy Vladımır Sehanovıch atyndaǵy sport mektebinde birge jattyqtyq. 1986 jyly Erevanda ótken marshal Ivan Bagramıanniń týrnırine de birge attanǵan edik. Bul jarysqa bizdi meniń ákem Murat Esenjolov bastap apardy. Sonda jerlesterimizdiń arasynan eń úzdik nátıjege Batyrǵarın qol jetkizip, kópshiliktiń kózine tústi. Sodan Esenkeldi Almatyǵa ketti. Alataý baýraıynda sheberligi ábden shyńdalyp, bıik belesterdi baǵyndyrdy. Ol – kúres túrleri boıynsha Aqtóbe óńirinen shyqqan tuńǵysh halyqaralyq dárejedegi sport sheberi. Sol rekord uzaq ýaqyt boıy saqtaldy. Tek arada týra 20 jyl ótkennen keıin baryp halyqaralyq deńgeıdegi dodalarda júlde alýǵa jaraıtyn balýandar Aqtóbe óńirinen shyǵa bastady, – deıdi keıipkerimizdiń kezindegi komandalyq áriptesi ári dosy, belgili sport kommentatory Aspandııar Esenjolov.
Joǵarydaǵy jeńisterden keıin Esenkeldiniń ataǵy alysqa jaıyldy. Odan da bıik belester bul jigitke ońaı baǵynatynyna sol tusta kúmán keltirgender kemde-kem edi. Tipten dýaly aýyz mamandardyń ózderi «Shalqardyń shymyr jigiti keleshekte Jaqsylyq Úshkempirov, Shámil Serikov jáne Dáýlet Turlyhanov syndy dańqty balýandarymyzdyń jeńisti jolyn jalǵastyratyny anyq», dep batyl sóıledi.
Alaıda adamnyń aıtqany emes, Allanyń qalaýy bolady eken. 1992 jyldan bastap táýelsiz memleket retinde derbes komanda jasaqtaǵan Qazaqstan quramasynyń baıraqty básekelerge qatysa bastaǵany belgili. Jumyr jerdiń ár qıyrynda álem men Azııa chempıonaty, basqa da halyqaralyq jarystar úzdiksiz ótip jatty. Biraq sol básekelerdiń birde-bireýinde Batyrǵarın boı kórsetken joq. Tipten ony elishilik jarystardan kóre almadyq. Sol kezderi el arasynda túrli áńgimeler órbidi. Bázbireýler «Ol qıyndyqqa shydaı almaı, sporttan qol úzdi», dese, endi bireýler: «Jastyqtyń býyna mastanyp, zamannyń jelimen yǵyp ketti», – dedi.
1994 jyly Batyrǵarınniń boz kilemge qaıta oralǵany jaıynda qulaǵdar boldyq. Balýandy úıine izdep bardyq. Bul – 1994 jyldyń kúz aılary edi. Sol kezde tildeskenimizde ol: «Úılendim, balaly-shaǵaly boldym. Sporttaǵy tabysym otbasymdy asyraýǵa jetińkiremedi. Shyny kerek, naryq qatty qysyp jiberdi. Oǵan beıimdelý ońaı bolmady. Sodan basqa kásipte baǵymdy synaýǵa bel býdym. Qazir jaǵdaıym jaman emes. Turmysym túzeldi. Endi boz kilemge qaıta oraldym. Buıyrtsa, Atlanta Olımpıadasynda atoı salýdy armandaımyn», dep aǵynan jarylǵan edi.
Balýannyń bul sózine ishimiz jylyp qaldy. Eren erdiń qatarǵa qosylǵanyna qatty qýandyq. Aıtqandaı-aq, sol jyly Batyrǵarın Qazaqstan chempıonatynda qarsylas shydatpaı, bas júldeni qanjyǵasyna baılady. Biz buny jaqsylyqqa jorydyq. Dál osy qarqynynan taımasa, qazaqtyń qaısar uly úshin baǵynbaıtyn belestiń joq ekenine esh shúbá keltirmedik.
Alaıda arada biraz ýaqyt ótkennen soń balýannyń iz-tússiz joǵalyp ketkeni jaıynda jaısyz habar jetti. Araǵa jyldar salyp, Esenkeldiniń máıiti tabyldy...
Zymyrap ótip jatqan ýaqyt-aı! Jerlesteri altyn asyqtaı ulyn umytqan joq. Shalqar qalasyndaǵy bir kóshege aıtýly azamattyń esimi berildi. Ol turǵan úıge eskertkish taqta ornatyldy. Aýdan ortalyǵynda jyl saıyn beldi balýandy eske túsirýge arnalǵan respýblıkalyq týrnır ótýde. Aqtóbede Esenkeldi Batyrǵarın atyndaǵy grek-rım kúresin damytý ortalyǵy jumys istep tur. Osylardy kóńilge medet qylamyz.
Esenkeldi bastaǵan jeńisti jol jerlesterine juǵysty boldy. Sońǵy kezderi Aqtóbe oblysynda grek-rım kúresi órleý ústinde. Biraz jylǵa sozylǵan úzilisten soń Áset Ádilov pen Asqat Qudaıbergenov syndy balýandar baıraqty básekelerdiń bıiginen kórinse, bul kúnderi álem chempıonatynyń kúmis júldegeri Meırambek Aınaǵulovtyń dańqy dúrkirep tur. Al sol jeńisterdiń bastaýynda Esenkeldi Batyrǵarınniń turǵanyn kózi qaraqty jankúıerler áli umyta qoıǵan joq...
Ǵalym SÚLEIMEN,
«Egemen Qazaqstan»
