Elimizdegi «Jasyl ekonomıka» tujyrymdamasyn jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń 2025 jylǵa deıingi Strategııalyq damý josparyn iske asyrý sheńberinde byltyr Oral qalasynda tuńǵysh ret uıymdastyrylǵan forýmdy jyl saıyn ótetin dástúrli sharaǵa aınaldyrý ıdeıasy sol kezde-aq aıtylǵan bolatyn. Mine, bir jyldan keıin qorshaǵan ortany qorǵaý, jasyl tehnologııalar jáne energııa tıimdiligi, qaldyqtardy óńdeý salalaryndaǵy sarapshylar, tıisti mınıstrlikter men vedomstvolardyń basshylary, ortalyq jáne oblystyq memlekettik organdar ókilderi, munaı-gaz kompanııalary basshylary, qoǵamdyq uıymdar jáne salalyq qaýymdastyqtar ókilderi – barlyǵy 150-den astam adam Oral qalasynda taǵy bas qosty. Aıta ketý kerek, bul forým – ekologııa taqyrybynda elimizdiń iri ortalyqtarynda emes, óńirde ótkiziletin birden-bir halyqaralyq jıyn eken.
- Bizdiń óńirde ekologııa taqyrybynyń qozǵalýy tegin emes dep oılaımyn. Sebebi, ótken aptada óńirimizge kelgen Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev Oral qalasyn «ekologııalyq turǵyda eń taza qala» dep atap ótti. Biz úshin bul joǵary baǵa jáne bul dárejeni saqtap, oǵan laıyqty bolýǵa at salysamyz, - dedi Batys Qazaqstan oblysynyń ákimi Altaı Kólginov forýmnyń ashylý saltanatynda.
О́ńir basshysynyń aıtýynsha, Batys Qazaqstan oblysynda jyl saıyn tabıǵat qorǵaý jumystary kúsheıip, tal-terek otyrǵyzý belsendi júrgizilýde. Bıyldyń ózinde oblys aýmaǵynda 70 myńǵa jýyq túp aǵash otyrǵyzylady, onyń 10 myńy Oral qalasynda egiledi. Sondaı-aq hımııalyq taldaýlar Jaıyq ózeniniń sońǵy úsh jylda tazara túskenin, sý quramynda munaı qaldyqtary, ammıak, basqa da zııandy qaldyqtar azaıǵanyn kórsetti.
«Tabıǵatty aıalaý – úlken mádenıettiliktiń kórinisi. Bul Elbasynyń Rýhanı jańǵyrý baǵdarlamasynda kórsetilgen sanany jańǵyrtý týraly bastamasyna saı keledi» degen Altaı Kólginov aımaqtyń tabıǵı baılyǵy, geografııalyq tıimdi ornalasýy, alys-jaqyn sheteldermen jolǵa qoıylǵan sharýashylyq baılanystary syrtqy ekonomıkalyq damýdy tabysty júzege asyrýǵa múmkindik beretinine senimdi.
- Bizdiń oblys álemdik naryq aıdynyna senimdi qadam basty. О́ńir kásiporyndary búginde dúnıejúziniń 50 memleketimen áriptestik baılanys ornatqan. Biraq ekonomıkalyq damýdy ekologııalyq qadaǵalaýsyz qaldyrýǵa bolmaıdy, - dedi Altaı Kólginov.
Búginde Batys Qazaqstan óńiriniń ekologııalyq tazalyǵy shynynda da respýblıkalyq kórsetkishterden ájeptáýir joǵary. О́ńirdegi iri kásiporyndar atmosferany lastaýdan qorǵaıtyn zamanaýı qondyrǵylardy óndiriske engizýde. «QPO b.v.» kompanııasy 2017 jyldan beri burǵylaý oryndarynda aýaǵa taraıtyn zııandy qaldyq mólsherin azaıtatyn qondyrǵylardy paıdalanýǵa kóshti. Burǵylaý kezinde shyǵatyn suıyq jáne qatty qaldyqtardy qaýipsiz óńdep, joıatyn «Ekologııalyq ortalyq» iske qosyldy. Búginde oblystyń 6 jerinde aýanyń lastanýyn qadaǵalaıtyn «SKAT» avtomatty stasıonarlyq beket jumys isteıdi.
- 2013 jyly Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen Qazaqstanda «Jasyl ekonomıkaǵa kóshý» tujyrymdamasy jasalyp, qol qoıyldy. Onyń eń basty baǵyty – qorshaǵan ortany qorǵaý bolatyn. Bıylǵy Joldaýynda da Elbasy elimizdiń Ekologııalyq kodeksin jańǵyrtý máselesin kóterdi. Búgingi forýmda aıtylǵan, talqylanǵan usynystar osy kodeksti jańǵyrtý kezinde eskeriledi dep oılaımyn, - deıdi «Qazenerdjı» qaýymdastyǵynyń atqarýshy dırektory Rústem Kabjanov.
5 maýsym – halyqaralyq ekologtar kúni qarsańynda ótken jıynda «QPO b.v.» kompanııasynyń bas dırektory Edvın Blom «biz qorshaǵan ortany qorǵaýdyń ózekti máseleleri boıynsha bıznes pen memleket arasyndaǵy ashyq dıalogty, sondaı-aq qýat únemdeý, energııa tıimdiligi jáne qaldyqtardy basqarý salasyndaǵy zamanaýı tásilder men sheshimderdi qoldaımyz» dedi.
Forýmnyń «Ekologııa jáne energııany únemdeýdiń ózekti máselelerin sheshý úshin múddeli taraptardyń keleshegi men tıimdi ózara qatynasy» atty ınteraktıvti pikirtalas alańynda sóz alǵan Parlament Senatynyń depýtaty Muhtar Jumaǵazıev elimizdiń ekologııalyq ahýalyn jaqsartý úshin parlament qabyrǵasynda atqarylyp jatqan jumystarǵa keńinen toqtaldy.
- 2040 jyldary álemde elektr energııasyna suranys 70% artady degen boljam bar. Bıyl 15 aqpanda Prezıdent Jarlyǵymen Qazaqstan Respýblıkasynyń 2025 jylǵa deıingi Strategııalyq damý jospary bekitildi. Bul qujattyń basym baǵyttarynyń biri – ekologııalyq megatrendterdi aıqyndaı otyryp, taza óndiris pen jańartylatyn energııa kózderine kóshý. Qazaqstan jańarmaly qýat kózderin damytýǵa únemi erekshe mán berip keledi. Halyqaralyq EKSPO-2017 kórmesiniń de basty taqyryby bolashaq energııasyna arnaldy. Qazir jasyl tehnologııany damytatyn halyqaralyq ortalyq qurý jumystary júrgizilýde. Kúni keshe ǵana 17-18 mamyr aralyǵynda ótken HI Astana ekonomıkalyq forýmynyń negizgi baǵytyda taza energııa jáne jasyl tehnologııalar, tabıǵı baılyqtardy saqtaý jáne balama energııa kózderin paıdalaný arqyly ekonomıka salalaryn jańǵyrtýǵa arnaldy. Parlament depýtattary da oryn alǵan problemalardyń sheshýdiń tıimdi joldaryn tabýǵa bar kúshin salady. Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Senatynyń Agrarlyq máseleler, tabıǵatty paıdalaný jáne aýyldyq aýmaqtardy damytý komıteti qorshaǵan ortany qorǵaý máselesine tyǵyz aralasýda. Ekologııalyq kodeks pen ilespe zań aktilerin talqylaǵan kezde biz bul máselege erekshe kóńil bólemiz. Parlament músheleri jeke bastamalarymen Úkimetke depýtattyq saýaldar joldap, túıindi máselelerge nazar aýdaryp otyrady, - deıdi senator Muhtar Jumaǵazıev.
Senatordyń aıtýynsha, Qazaqstanda jyl saıyn 5 mln tonnadan astam turmystyq qatty qaldyq paıda bolady eken. Resmı derekte sol qaldyqtyń 9%-ǵana qaıta óńdeledi. Balqash kóli janyndaǵy qaýipti qaldyqtar 6 myńǵa jýyq ýly kondensator jatyr. Áskerı, óndiristik maqsattaǵy kópjyldyq is-áreket nátıjesinde búlingen aımaqtar, jınalǵan qaldyqtar kóp. Olardy zaman talabyna saı qaıta óńdeý jáne ýtılızasııalaý jóninde depýtattar Qazaqstan Respýblıkasynyń Premer-Mınıstrine depýtattyq saýal joldady.
Elimizde jańartylatyn energııa kózderin, energııa únemdeýdi jáne energııa tıimdiligin damytý úshin zańnamalyq jáne ekonomıkalyq tetikter jasalyp jatyr. Alaıda Parlament depýtattarynyń pikirinshe Qazaqstan Respýblıkasynyń 2025 jylǵa deıingi Strategııalyq damý josparyn oryndaýdy qamtamasyz etý úshin qorshaǵan ortany qorǵaý salasynda zańnamalyq aktiler áli de jetildirýdi qajet etedi. «Biz ekonomıkanyń ekologııalyq jaǵynan zańnamalyq qamtamasyz etýdi jedeldetýimiz kerek. О́ıtkeni, 2020 jyldan bastap halyqaralyq sarapshylar álemdik rynokqa jetkizetin kez kelgen ónimniń ekologııalyq qaýipsizdigine monıtorıng júrgizetin bolady. Endi aldymyzda orasan zor, mańyzdy mindet tur. Ol Qazaqstan Respýblıkasynyń Ekologııalyq kodeksin jańa redaksııasyn qabyldaý. Zań jobasy kelesi jyly parlamentke túsedi. Bul asa mańyzdy qujat» deıdi M.Jumaǵazıev.
Parlament Májilisiniń depýtaty Shafhat О́temisov ta ekologııalyq zań aktilerin qabyldaǵan kezde burynǵydaı aıyptyny jazalaý men aıypqa tartý emes, ekologııalyq ortany saýyqtyrýǵa qyzmet etý kerektigin basa aıtty.
- Prezıdent Qazaqstan Respýblıkasynyń jasyl ekonomıkaǵa kóshý kezeńderin naqty belgilep berdi. Elbasy Jarlyǵymen bekitilgen tujyrymdama boıynsha 2020 jyly jańartylatyn energııa kózderiniń úlesi – 3%, 2030 jyly – 30%, 2050 jyly – 50% bolýy kerek. Qazaqstanda JEK sektoryn damytýdyń múmkindigi kóp, - deıdi Shafhat Ánesuly.
Árıne, Qazaqstanda kómir qýatyn jańartylatyn energııa kózderimen túbegeıli almastyrýǵa áli erte. Biraq bul iske EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesi úlken serpilis bergen. Osy Astana kórmesinde tusaýy kesilgen 105 jobany Qazaqstanǵa endirý boıynsha arnaıy ortalyq qurylypty. «Astanadaǵy EKSPO kórmesi elimizdegi ǵylymnyń damýyna da serpin berdi. Qazaqstan ǵalymdary álemdik áriptesterimen baılanys ornatty. Elimizde 25 ǵylymı joba júzege asý qarsańynda. EKSPO alańy – tyń ıdeıa men jańalyqtyń qaınar bulaǵyna aınaldy. Keshe ǵana Microsoft kompanııasy Evropada JEK 180 MVt jel elektr stansalarynan elektr qýatyn alý jóninde uzaq merzimdi kelisim-shart jasasty. Bilesiz be, dál osy jel elektr stansasynyń modeli Astana EKSPO-2017 kórmesinde halyqqa tanystyrylǵan bolatyn» deıdi depýtat Shafhat О́temisov.
«Úkimet jáne Qazaqstan Respýblıkasy iri jer qoınaýyn paıdalanýshylar: qorshaǵan ortany qorǵaý salasyndaǵy belsendi seriktestik», «Ekologııalyq jaǵdaıdy jaqsartý, qaldyqtardy qaıta óńdeý jáne joıý sapasyn damytý», «Ekologııa jáne energııany únemdeýdiń ózekti máselelerin sheshý úshin múddeli taraptardyń keleshegi men ózara tıimdi qatynasy» taqyryptarynda jasalǵan baıandamalar men jaryssózderdiń qaı-qaısysy da óte ózekti boldy. Jasyl tehnologııalar jáne ınvestısııalyq jobalar halyqaralyq ortalyǵy basqarmasynyń tóraǵa orynbasary Arman Qashqynbekov, Qazaqstan respýblıkasy Energetıka mınıstrliginiń Gaz ónerkásibin damytý departamentiniń dırektory Zııash Qııaqbaev, Qazaqstannyń ekologııalyq uıymdar qaýymdastyǵy basqarmasynyń tóraǵasy Aıgúl Soloveva jáne basqa spıkerler ekologııa taqyrybynyń san túrli máselelerin ortaǵa saldy.
Forým qorytyndysynda Jasyl tehnologııalar jáne ınvestısııalyq jobalar halyqaralyq ortalyǵy, QPO jáne Batys Qazaqstan oblysy ákimdiginiń arasynda memorandýmǵa qol qoıyldy. «Uralsk Green Forum – 2018» forýmynyń qarary qabyldandy.
Qazbek QUTTYMURATULY,
«Egemen Qazaqstan»
Batys Qazaqstan
Sýretterdi túsirgen Temirbolat TOQMÁMBETOV
