Sá­ken Seıfýllınniń qarashańyraǵy

Damyǵan, órkenıeti ósken elderde murajaı memlekettiń asa baǵaly qundylyqtarynyń biri bolyp esepteledi. Sondyqtan da mem­le­kettik bılik murajaı isine úlken jaýap­kershilikpen qaraı­dy. Bir ǵana tulǵaǵa arnalǵan mura­jaıdyń ózi sol ulttyń má­denıeti, ádebıeti, tarıhy, ádet-ǵurpy, salt-sanasyna barlaý jasap, maǵlumat alýyńyzǵa to­lyq múmkindik beredi.

Almaty sııaqty alpys jyldan asa astana bolǵan mega­po­lı­sin bylaı qoıǵanda, qa­zir Qa­zaq­stannyń kez kelgen oblys, tip­­ti keıbir aýdan orta­lyq­ta­rynda da murajaı úıleri bar. So­lardyń ishinde Astanadaǵy Sá­ken Seıfýllın murajaıynyń or­ny erekshe. Sáken murajaıyna jyl­dyń qaı mezgilinde kelseńiz kisi úzilmeıdi. Al aıtýly kún­de­ri «qus bazarynyń» ústi­nen tús­ken­deısiz. Murajaı keshe­gi kún­niń kórinisindeı ǵana kórin­gen­men, egemendi el erteńin baptap, baýlýǵa qosar úlesi mol.

Osydan otyz jyl buryn saý­saqpen sanarlyq qana eks­ponat­pen ashylǵan Sáken mý­ze­ıi, búgingi kúni jeti myńǵa jý­yq eksponattar álemine aına­lyp otyr. Ol – murajaı qyz­met­kerleriniń (Sákenniń qyz­da­rynyń – Tursekeńniń – Tur­syn­bek Kákishevtiń sózi – K.A.) myńdaǵan shaqyrym júrgen jo­ly, júzdegen kisilermen júz­de­sýi, san myń saýalǵa jaýap iz­dep sabylýy, kúlkisiz kún men uıqysyz túnniń tátti jemisi.

Sáken murajaıynyń ashylý tarıhy sóz bolǵanda kóp jaǵdaıda 1985 jyldan bastaımyz. Sebebi bul – Selınograd oblystyq eskertkishter qorǵaý qo­ǵamynyń tóraǵasy bol­ǵan Moldahmet Dosaev degen aza­mat­tyń oblystyq partııa ko­mı­te­tine arnaıy hat jazyp, Sáken mu­rajaıyn ashý jóninde másele kó­tergen kezi. Al shyn­dyǵyna kel­gende murajaıyn ashý Sáken aq­talǵan boıda-aq arnaıy sóz bol­ǵan.  Bul 1957 jyl bolatyn. Al­ǵash murajaı máselesin kó­terip, «ba­syn taýǵa da, tasqa da ur­ǵan» adam – Gúl­bahram Batyr­bek­qyzy. Sákenniń – jary.

Qazaq KSR Mınıstrler Keńe­si­niń tóraǵasy D.A.Qo­naevqa: «Teper, kogda Sa­ken reabılıtı­ro­van ı mne kak edınstvennoı nas­lednıse vydaıýt gonorar ot pereızdanııa ego lıteratýrnyh trý­dov, ıa reshı­la ıspolzovat etı sredstva dlıa ývekovechıvanııa ego pamıatı.

Polagaıa, chto proshlaıa revolıý­sıonnaıa deıatelnost Sakena Seı­fýl­lına ı ego lıteratýrnoe nas­le­dıe predstavlıaet opredelennyı ınte­res dlıa naroda. Dýmaıý na meste sta­rogo doma, v kotorom jıl ı trý­dıl­sıa v poslednıe gody Saken, postroıt novoe zdanıe ı prevratıt ego v dom-mýzeı, eslı na to býdet razreshenıe» – degen Sákenniń jary Gúlbahram Batyrbekqyzynyń el-jurt qýanarlyq is-áreketin úkimet te, jaqyn-jýyq ta qoldamaǵan.

Sákentanýshy Tursynbek Ká­kishevtiń derekterinde Gúl­bahram Ba­tyrbekqyzy: «Iаkov­­levke, Qo­naevqa, Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi Pre­zı­dı­ýmynyń tóraǵasy J.Tá­she­nov­ke, Memlekettik qaý­ip­sizdik komı­tetiniń tóraǵasy A.Arys­tan­be­kovke, ıdeologııa jónindegi hatshy N.Jandildınge ja­zylǵan hat-ótinishterdiń bá­rin­de de tutqyndaǵan kezde alǵan kóp dúnıelerdi mýzeı jıhazy etý úshin qaıtarý, kóptomdyq shy­ǵarmalar jınaǵyn shyǵarý jó­ninde súbeli-súbeli usynystar ja­sap, kózi tirisinde aty ańyzǵa aınal­ǵan  ardager azamatynyń meıirmandy qazaq halqynyń maqtanyshy bolǵanyn taǵy da kórgisi kelip edi», – degeninen Sáken Seıfýllın murajaıynyń ashylý ıdeıasynyń tarıhy áride ekenin kóremiz.

Sákenniń jary Gúlbahram Batyr­bekqyzynyń oılaǵan oıy iske asyp, Sáken mýzeıi der kezinde ashylǵanda, Sáken tu­tyn­ǵan zattardyń qatary búgin­gi­­den de áldeqaıda mol bolar edi. Bul – bir. Ekinshiden mý­zeı­diń alpys jyldyq tarıhy tek kózdi emes kóńildi eselep qý­an­tatyn izdenisteri qomaqty, ǵy­­lymı zertteýleri baı bolar edi. О́kinishke qaraı, taýy áb­den shaǵylǵan Gúlbahram Ba­tyr­­bekqyzy Sákenniń senimdi se­rigi Qaskeı О́tekınge jazǵan (07.09.1959) hatynda: «Mýzeı týraly bastyqtar basynda du­rys­tap másele kóterip edi... So­­nymen men de toqtap tur­myn. Eshqaı­sysyna barmaımyn, túbinde isteletin nárse ǵoı», – degeninde alǵashqy qý­anyshty daýryqpa tu­syn­da b­e­ril­gen ýádelerge senip, ýaqyt óte kele úkimettik deńgeıdegi sal­qyn­qan­dy­lyqty túsingen tus­ta saıasattyń «tońyn» jibite al­maıtynyna kózi jetkendeı... Bi­raq Sáken mýzeıiniń túbinde ashy­latyndyǵyna kúmánsiz.

Sáken mýzeıi ashylýynyń otyz jylǵa sozylǵan tragedııasyn 1988 jylǵy 21 qańtarda odaqtyq Mem­lekettik josparlaý komıteti, Qar­jy mınıstrligi, Mádenıet mınıs­trli­gi­men kelis­ti­re otyryp bir buıryqpen she­­ship bergen, sol kezdegi Qazaq KSR Mınıstrler Keńesiniń tór­aǵa­sy – Nursultan Nazarbaev. Iаǵ­nı Sákenniń aıynyń ońynan tý­yp, juldyzynyń jarqyraı tús­keni osy kúnnen bastalady. Bo­lashaq elbasy  Nursultan Ábish­­uly  Nazarbaev «óli razy bol­­maı, tiri baıymaıdy» degen ba­balar fılosofııasyn jań­ǵyrt­ty.

Nursultan Ábishuly  Pre­zı­dent bolyp saılanǵannan keıin de Sáken murajaıyna arnaıy at­­basyn buryp, qoltańbasyn qal­dyryp, eskertkishine taǵzym et­ti. Elbasynyń Sáken Seıfýllınge kózqarasyndaǵy oń qabaǵynyń qazaq halqyna jyly lep ákelgenin úlken qurmetpen aıtýymyz kerek.

Elbasynyń Sákenge qatysty ta­ǵy bir ádiletti sheshimi – mura­jaı oramynda ornalasqan kitap­ha­­­na­­ny kóshirgender murajaıdy da yǵystyrmaq bolǵanda, sáken­ta­­ný­shy, qazaqtyń kórnekti ǵa­ly­my Tur­syn­bek Kákishevtiń Pre­zıdent atyna joldaǵan je­del­­hatyna der kezinde qulaq asyp, kómek qolyn sozǵandyǵy. Sóıtip, mýzeı óz ornyn saqtap qaldy.

Búginde Astanadaǵy Sáken Seı­fýl­lın mýzeıi – elimizdegi eleý­­li mý­zeılerdiń biri. Onyń se­bebi mý­zeı­diń elordada orna­las­qan­dy­ǵyn­da ǵana emes, otyz jyldyq ǵumyr­yn­­daǵy úz­dik­siz eńbekte bolsa kerek. Eń­bek­tenýshi mýzeı qyz­met­ker­leri bolǵanmen, qyzý ju­mys­qa qyzyqty taqy­ryp­tardyń ózegi Sákenniń qazaqqa sińirgen eńbeginde.

Sáken – aqyn, jazýshy re­tinde ádebıettiń barlyq janryna qalam tartyp qana qoımaı, qazaq ádebıetiniń tarıhyn da túgen­deý­ge atsalysqan tulǵa. Onyń ústi­ne kúndelikti tez oılap, tez tu­jyrym jasap, jedel jazýdy ta­lap etetin merzimdi basylymdardan «at-tonyn ala qashpaı», qaıta tyǵyz baılanysta bolýy qazaqqa qaltqysyz qyzmet etýdiń úlgisi edi. Tarıhy te­reń qazaq ulty «qyrǵyz» dep atalyp júr­gende «Qazaqty qazaq deıik, qa­­te­ni túzeteıik» dep jarııaǵa jar sal­ǵan namysty uldyń batyl qadamyn HH ǵasyrdyń basyn­da­ǵy qaı qazaq qaıtalaı aldy?

 Qazaqqa qazaq atyn qaıtarǵan Sákendeı uly tulǵaǵa qazaqtyń árbiri taǵzym etýge laıyq emes pe?!.

Búgingi kúni kórnekti aqyn Nesipbek Aıtuly basqaryp otyr­ǵan murajaı qyzý eńbek ústinde. Jyl aralatpaı kitap shyǵa­rady, Sákenniń jazǵan eńbek­te­rin ǵy­lymı ke­ńeske salyp, zert­te­lýin, ǵylymı aınalymǵa túsýin qadaǵalaıdy. Astana basyndaǵy ıgi jaqsy men jaısańnyń basyn qosyp, Sáken bastaǵan isti ár­ýaqytta qyzý tal­qy­lap, sáken­taný ǵylymyn bir ýaqyt ta da­myldatpaıdy. Onyń naqty dá­leli – «Tar jol, taıǵaq keshý» ro­man-essesine tekstologııalyq tal­daý jasalyp, «Syrsandyq» se­rııa­synyń III tomy bolyp jaryq kó­rýi. Sákenge qatysty sharalar kún saıyn eseleı túsýde. Búgingi kúni Elbasynyń arnaıy tap­syrmasymen elimizde júzege asy­rylyp jatqan «Rýhanı jań­ǵyrýdy» Prezıdentimiz Nur­sultan Ábishuly Nazarbaev Sáken Seıfýllın murajaıyna qa­­­tys­ty 1988 jyly-aq bas­tap ber­­gen. Prezıdenttiń sol bas­ta­ma­sy úzdiksiz jumys ús­tinde. Sodan bergi murajaıdyń otyz jylynyń árbir kúni Sáken tóńi­regindegi is-sharalarmen órilip otyr.

Kúlásh AHMETOVA,
Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń professory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory