Osy jurt Abdollany bile me eken? (Abdolla Asylbekov týraly estelik)

Aqtardyń tutqynyna túsip, «jaýyzdardyń dozaǵyn, kórdik qorlyq azabyn» dep Sáken jazǵandaı, Annenkov vagonyndaǵy qııamet-qaıymdy ekeýi birge bastan keshken. 1919 jyldyń basynda Ombyǵa, sosyn Qıyr Shyǵysqa jer aýdarylǵan. Lagerden qashyp shyǵyp, Azamat soǵysyna qatysady. 1920 jyly Qıyr Shyǵys armııasynda polk komıssary qyzmetin atqarǵan. 1921-1922 jyldary «Qyzyl Qazaqstan» (qazir – «Aqıqat») jýrnalynyń tuńǵysh redaktory bolǵan.

Halyq aǵartý komıssarıatynyń basqarma bastyǵy, RKP(b) Qyrǵyz (Qazaq) obkomynyń ekinshi hatshysy, basqa jaýap­ty qyz­metterde isteıdi. Qaraǵandy oblystyq keńesteri atqarý komıtetiniń tóraǵasy, Qazaq KSR Jeńil ónerkásip hal­komy­nyń orynbasary, Áleýmettik qamsyzdandyrý halkomy. BOAK, QazOAK jáne onyń Prezıdıým múshesi, RK(b)P Qyrobkom, BK(b)P Qazólkekom, QK(b)P OK múshesi. Repressııaǵa ushyrap, 1937 jyldyń qarashasynda atý jazasyna kesilgen. Aqtalǵan (1957).

I

Erekshe pikir. Áýeli «Qyzyl Qazaq­stan» dep atalǵan búgingi «Aqıqat» jýrnaly 1996 jyly 75 jyldyq mereıtoıyn ótkizedi. Alaıda onyń merekelik sanyn ázirleý ústinde qajetti materıal­dardy, taralymyna baılanys­ty derekterdi jınaqtaý kezinde «Qyzyl Qazaq­stan» jýr­nalynyń 1922-1924 jyldar araly­ǵyn­daǵy sandary arhıvterde bolmaı shyqqan. Sóıtsek, arhıv qyzmetkeri Zııada Ijanovtyń málimdeýinshe, Kırob­kom (Qazatkom) tóralqasynyń (№46, 28.11.1922 j.) qaýlysymen qarjy tap­shy­­ly­ǵyna baılanysty qazaq tilinde shyǵa­tyn «Qyzyl Qazaqstan» jýrnalyn shyǵarý ýaqytsha toqtatylǵan kórinedi («Aqıqat», № 3, 1997 j.).

Bul tótenshe oqıǵaǵa Abdolla jaıba­ra­qat qaraı almaıdy. Qolma-qol erekshe pikirin bildiredi: «Qyzyl Qazaqstan» búkil Qazaqstan boıynsha qazaq tilinde shyǵyp turǵan partııalyq jalǵyz jýrnal. Tipti az ýaqytqa bolsa da qarjy joq­tyqtan ony jabý bul soǵan degen kez kelgen partııalyq sıpattaǵy jumystan bas tartý degen sóz», deıdi Abdolla. Munyń saıası mán-mańyzyn saraptaıdy.

– Qazaq dalasyndaǵy saıası jumys bir jaǵynan tek qana baspasóz, al ekinshi jaǵynan aýyzsha úgit jáne praktıkalyq jumyspen júrgizilýi múmkin. Bulardyń ekinshisin qazaq qyzmetkerleriniń bol­maýynan, birinshisin qarjy joqtyǵynan tıisti mólsherde damyta almaı otyrǵanda praktıkalyq jumys jóninde oılaýdyń qajeti de joq. Mundaı jaǵdaıǵa alda tózýge bolmaıdy. Osylardyń negizinde men birinshiden, obkom tóralqasynyń qaý­lysyna qarsylyq bildiremin jáne jýr­naldyń shyǵýyn toqtatpaı, ony basqa basylymdarmen ózge jumystar esebi­nen shyǵarýdy usynamyn. Sharýa­shy­lyq komıssarıattaryna jalpy qazaq tilinde shyǵatyn basylymdardy, onyń ishinde merzimdi basylymdardy, qoldaýdy usynamyn.

Saıası partııalyq sıpattaǵy ádebıet­terdi basyp shyǵarý máselesinde «qarjy joq» degen syltaýlarmen qol sil­teý­ge múlde tıym salýdy jolǵa qoıý kerek. Eger de muny isteı almasaq, onda qazaq arasyndaǵy barlyq jumystardy ózi­miz­di-ózimiz aldaýmen aınalyspaı, dár­men­sizdigimiz ben álsizdigimizge qol qoıýy­myz kerek (Aqıqat» jýrnaly, №3, 1997 j.).

Abdolla Asylbekov jan-jaǵyna jal­taqtamaı, aldy-artyna qaramaı obkom sheshimine, mine, osylaı jarııa túrde qarsylyq bildirdi. Júrekjardy sózin búkpedi, ashyq aıtty. Qazirgi urpaq muny bilýi kerek, odan taǵylym alýymyz qajet-aq.

II

1937 jyl. Máskeý. Aqpan-naýryzdaǵy BK(b)P Ortalyq Komıtetiniń plenýmy «Zııankestik, dıversııalyq jáne japon-nemis-troskııshil shpıondarynyń sabaqtary týraly» degen aqpardy, «Partııa jumysyndaǵy kemshilikter jáne troskııshilermen basqa da ekijúz­dilikterdi joıý sharalary týraly» degen Stalınniń baıandamasyn tyńdap talqylady. Eldegi saıası repressııanyń naǵyz qyzǵan shaǵynda ótken bul jıyn partııanyń demokratııalyq negizin damytýyna oraı partııa uıymdarynda syn jáne ózara syndy kúsheıtýge shaqyr­dy, al mu­nyń ózi adamdardyń birin-biri ań­dyp, olardy ósek tasýǵa deıin májúbúrledi.

Sol jyldyń kúzinde Qazaqstan K(b)P OK-niń plenýmynda aqpan-naýryz plenýmynyń dırektıvalaryna oraı zııankester, shpıondar, dıversanttardy áshkereleýdegi qol jetken jetistikter sóz boldy. Sonymen birge qazaq halqynyń ulttyq táýelsizdigi ıdeıasynyń birjola qurtylýyna áreket jasaldy. Zııaly azamattarǵa ártúrli jala jabylyp, olar birinen soń biri ustalyp, abaqtyǵa jabyla bastady.

Mamyr. Ázirshe qamaýǵa alynǵany jalǵyz adam – Mansur Ǵataýlın. QK(b)P Aqmola aýdandyq partııa komıtetiniń ekinshi hatshysy.

 Maýsymnyń birinshi aptasy. Máskeýde BOAK Prezıdıýmynyń jaýap­ty qyzmetkeri Nyǵymet Nurmaqov pen Turar Rysqulov (RSFSR Sovnarkomy tóraǵasynyń orynbasary) tutqyndaldy.

5-12 maýsym. QK(b)P-nyń I sezinde Ǵataýlınmen aralas-quralas bolǵan dep Qaraǵandy oblystyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy Abdolla Asylbekov pen Qaraǵan­dy obkomynyń ekinshi hatshysy Nurǵalı Nurseıitovtiń esimi ataldy.

9 maýsym. QK(b)P-niń I sezinde Qazsovnar­kom tóraǵasy О́.Isaev sóılep, Asyl­b­ekovtiń Qarqaralyda turǵanda alash­ordashyl, ultshyl Sultanbekov­termen tabaqtas bolǵanyn synap, qazaq­shy­lyqty qoıyp, partııanyń jolyndaǵy saıası adam bolýy kerek edi dedi.

Maýsymnyń sońy. A.Asylbekov partııa qatarynan shyǵaryldy.

Shilde. QazOAK-niń tóraǵasy U.Qulymbetov tutqyndaldy.

13 shilde. Qazaqstan Jazýshylar odaǵy bastaýysh partııa uıymynyń ashyq jı­na­lysynyń qaýlysynda basqarma bas­shylary Muqanov, Seıfýllın, Jansúgirov, Toǵjanov jáne basqalary BK(b)P OK-niń, Stalınniń, aqpan-naýryz plenýmynyń nusqaýlarynan tıisti qorytyndy shyǵarǵan joq, ózderi­niń kemshilikterin joıýda syn jáne ózara syndy keń kólemde óristete almady, kúni búginge deıin halyq jaýlary Ýálıhanov, Aısarın, Jumabaev­, Asylbekovpen qatynas jasaýyn úzbeı otyr, dep atap kórsetti.

29 shilde. Tutqynǵa túsken Ǵ.Toǵ­janov (QazKSR halkomynyń bas­qar­ma bastyǵy), I.Moldajanov (Narkomfın), A.Lekerov (Marksızm-lenınızm ınstıtýty), A.Rozybakıev (QazK(b)P OK-niń jaýapty qyzmetkeri) partııa qatarynan shyǵaryldy («Kazahstanskaıa pravda, 4.12.1999 g.).

30 shilde. QK(b)P OK-niń hatshysy Mırzoıan anyqtalyp jáne túrmege qamalǵan «Ultshyl-fashıst uıymynyń» qaıratkerleri týraly Stalınge habarlaıdy. Sońǵy eki aıdyń ishinde, – dep jazady ol, – NKVD organdary tamyryn tereńge jaıǵan ońshyldar jáne troskııshilermen baılanysy bar ultshyl-fashıst uıymdy áshkereledi. Uly kósemge jiberilgen bul tizimniń ishinde (14 adam) Asylbekov, Nurseıitov, Kenjın, Toǵjanov t. b. bar.

Qyrkúıek. Abaqtyda otyr­ǵan J.Sádýaqasov partııa qatarynan shy­ǵaryldy.

10 qyrkúıek. QK(b)P OK-niń bıýrosymen aýyzsha kelisip, «Aýyl sharýashylyǵy salasynda zııankestikpen aınalysqan kontrrevolıýsııalyq top múshelerine ashyq sot prosesin uıymdastyrý týraly» qupııa sheshim shyqty. Osyǵan oraı burynǵy Qaraǵandy okrýginde Asylbekov, Nurseıitov, Ǵataýlın basqarǵan kontrrevolıýsııalyq topqa qatysýshylarǵa ashyq sot prosesi ótkizilýi tıis. QK(b)P Qaraǵandy obkomyna sot jáne memlekettik aıyptaý quramyn uqyptylyqpen suryptap, 15-17 qyrkúıekke deıin daıyndyq jumys­taryn aıaqtaý tapsyryldy (Polı­tıcheskıe repressıı v Kazahstane. 1937-1938 gg. Almaty, Qazaqstan, 1998 gg.).

III

Partııa tapsyrmasy yjdahatty­lyq­pen oryndaldy. Tergeý uıymdary halyq jaýlaryn izdep, qylmystaryn anyqtaýǵa bilek sybana kiristi.

«NKVD organdary Qaraǵandy oblysynda troskııshilermen jáne ońshyldarmen baılanysty jumys istegen kontrrevolıýsııashyl ultshyl-fashıst uıymdy anyqtap joıdy. Bul kontrrevolıýsııalyq ujymdy búgin­de áshkerelenip otyrǵan halyq jaýy N.Nurmaqov, S.Seıfýllın, Janaıdar Sádýaqasov jáne U.Qulymbetovterdiń tikeleı nusqaýy boıynsha oblystyq atqarý komıtetiniń burynǵy tóraǵasy Abdolla Asylbekov, QK(b)P obkomy­nyń ekinshi hatshysy Nurǵalı Nur­seıitov jáne Qarqaraly okrýjkomy QK(b)P-niń burynǵy ekinshi hatshysy Mansur Ǵataýlın qurǵan». (Aıyptaý qorytyndysynan. 4 qarasha 1937 j.).

Kúdikti qara tizimdi bastaǵan Asyl­bekov­ke keletin bolsaq, tergeý organdary eki maqsatty kózdedi: birinshiden, ony NKVD organdary qamaýǵa alyp Almatyda ishki túrmede otyrǵan Sáken Seıfýllınmen baılanysty halyq jaýy esebinde kózin qurtý bolatyn. Ekinshi­den, Sáken Seıfýllınge sol kezde sot sońǵy sheshimin shyǵara qoımaǵan edi, al Asylbekovtyń ashyq sot prosesinde Sákendi saıası qylmysker dep málimdeýi ony birjola tuqyrtyp, jazalaý úshin óte salmaqty dálel bolyp eseptelip, qaraǵandylyq kontrrevolıýsııalyq uıym jetekshileriniń biri ekenin aıǵaqtaý úshin asa qajet bolatyn. Ter­geý­shiler bolsa osy deńgeıden kóri­nip, ashyq sot prosesin NKVD josparyna saı ótkizip, partııa alǵa qoıǵan maqsat­tar­dy tap tuınaqtaı etip oryndady. Osyǵan oraı ashyq sot májilisindegi Abdol­la Asylbekovtiń 1937 jyldyń 17 qarasha­syndaǵy jaýabyn tyńdap kórińiz.

«Jańadan Qarqaraly okrýgi uıymdas­tyrylǵanda kontrrevolıýsııashyl ultshyl-fashıstik uıym óziniń jaýyzdyq áreketterin kúsheıtip jiberdi. Okrýgtiń basyna halyq jaýy Qulymbetovtiń adamdary Asylbekov pen Nurseıitov qoıyldy. Baryp turǵan bandıtter, ultshyl-fashıstik sentrdiń músheleri Seıfýllın, Sádýaqasov, Qulymbetov, Asylbekov pen Nurseıitovtiń okrýgtik apparatqa óz adamdaryn iriktep alýyna kómektesken. Olardyń iriktep alǵan adamdary qadiri ketken, jat adamdar, partııadan qýylǵandar jáne basqa kontrrevolıýsııashyl silimtikter boldy... Okrýgke bizdi Seıfýllın shaqyryp alyp, kontrrevolıýsııashyl jumys isteýi­mizge negiz bolarlyq nusqaýlar berdi. Zábir kórgen adamdardy kóbirek tartýǵa, aýdan basshylyǵyna kontrrevolıýsııashyl ultshyl-fashıst uıymy­nyń múshelerin qoıýǵa, olarǵa jergi­likti oryndarda bedel týǵyzýǵa kómektesýge nusqaý berdi». – Muny aıtqan kim deısiz ǵoı? Nanarsyz ba, joq pa – Abdolla Asylbekov («Aqıqat» jýrnaly, №4, 1997, 25-26-b.). Taǵy bir jerde memlekettik aıyptaýshyǵa ol «kontrrevolıýsııashyl nusqaýlardy Seıfýllınnen aldym» degeni bar.

Sot úkiminen: «Abdolla Asylbekov, Nurǵalı Nurseıitov, Mansur Ǵataýlın, Áziz Izbasarov, Májıt Ordabaev, Faızrahman Shamsýıdenov joǵaryda atalǵan qylmysty uıymdastyrýshy jáne qolma-qol oryndaýshy bolǵan­dyqtan qylmys jazasynyń eń aýyryna buıyrylyp atylsyn. Úkim tujyrymdy, shaǵym etýge bolmaıdy».

1937 jyly 16-22 qarashada «Qaraǵan­dy isine» qatysty ashyq sot májilisin júrgizgen Qazaq KSR Joǵarǵy sotynyń tóraǵasy Ábdirahman Quskeldıevtiń (Qujatta Qoskeldıev delingen, durysy Quskeldıev – A.K.) ózi de qýǵyn-súrginniń qurbany bolǵan. 1938 jyly qamaýǵa alynyp, «halyq jaýy» esebin­de eki ret sottalyp, Krasnoıarskige aıdaýǵa jiberilgen. QR Joǵarǵy soty apparatynyń jaýapty qyzmetkeri Qanapııa Omarhanovtyń málimdeýinshe, ol 1951 jyly 15 maýsymda belgisiz jaǵdaıda qaza tapqan.

*  *  *

Máskeý úlgisimen Qaraǵandyda ótken tuńǵysh ashyq sot prosesiniń zar­daby óte aýyr boldy. О́kimet resmı túrde qazaqtyń bir top basshy qyz­met­ker­lerine kúndelikti áleýmettik jáne saıası-sharýashylyq naýqanynda kezde­setin keıbir kemshilikterdi aıtyp, «sender «qaskúnemdik», «zııankes­tik», «satqyndyq» jasadyńdar, tipti «shpıon­dyq» is-áreketke deıin bardyń­dar» dep jala japty. Budan soń qazaqtyń «halyq jaýy» dep tanylǵan kórnekti memleket, qoǵam qaıratkerleri jappaı qýǵyn-súrginge iligip, oqqa ushyp jatty. Sonyń biri Sáken Seıfýllınniń jan joldasy Abdolla Asylbekov edi.

Amantaı KÁKEN,

jýrnalıst, UQK-niń qurmetti ardageri