Qańyraǵan aýyldarda, qalalarda, úlken joldardyń boılarynda, vokzaldarda, bazarlarda, ári-beri ótken poıyzdarda ash-jalańash, qańǵyrǵan kezbe balalar qaptap ketti. Memlekettik arhıvte saqtalǵan qujattarǵa qaraǵanda, 1932 jylǵy jeltoqsan aıynda Qazaqstandaǵy balalar panasyzdyǵy 47 409 adamǵa jetken.
Asharshylyqqa qosa balalar panasyzdyǵy úlken dertke aınaldy. Osynaý qaıǵyly qubylysqa baılanysty sharalar qoldanylyp, balalar úıleri uıymdastyryla bastady. Reseı, О́zbekstan, Qyrǵyzstan tarapynan da járdem berilmeı qalmady. Biraq bul kómek-sharalar apat aýqymymen salystyrǵanda tym mardymsyz edi. Balalar tilsiz jaý asharshylyqtyń, osyndaıda oryn alar talaı-talaı jantúrshigerlik sumdyqtardyń basty qurbany bolǵan. Statıstıkalyq derekter boıynsha da 1-den 14-15 jasqa deıingi balalar ólimi asa kóp bolǵandyǵy ańǵarylady. T.Rysqulovtyń Stalınge jazǵan hatynda kúnbe-kúngi kóptegen adam ólimderimen qatar, 1933 jyldyń 5-6 qańtarynda ǵana Áýlıeatanyń shaıhanalarynan sereıip qatqan 20 balanyń óligi terip alynǵandyǵy keltiriledi.
Asharshylyq aranynan shubyryndy bosqyn balalar poıyzdarǵa minip qashty. Qazaqstandaǵy balalar bosqynshylyǵy apatty aýqymǵa jetti. Sol kezdegi iri stansalarda júdep-jadaǵan, ash, aryq qaradomalaq qazaq balalarynan aıaq alyp júrý qıyn-tyn. Qabaǵy túksıgen qatal taǵdyrǵa jaýtańdaı kóz súzip, qaıdan bir japyraq nan buıyrady dep dirdek qaǵyp, jel aıdaǵan qańbaqtaı miskindik kúıge túsken. Ana baladan, apa iniden, aǵa qaryndastan adasyp, torǵaıdaı tozyp bytyraǵan meshin jylǵy apattyń sumyraı surqy osyndaı edi.
Kóshe-kóshede bosyp qańǵyryp júrgen kezbe balalardy jınap ornalastyrý jóninde sol kezde jumystar da júrgizildi. Árıne olaı bolmaǵan jaǵdaıda qurbandyq mólsheri áldeqaıda zor bolar edi. 1933 jyldyń 17 aqpanynda Semeıden jazylǵan arhıvtik qujat bylaı deıdi. «On altysynda kóshelerden Semeıdegi, Jańasemeıdegi, Zatondaǵy panasyzdardy jınaýǵa kiristik. Qaladan 60 panasyz jınaldy. Ol balalar jańadan uıymdastyrylǵan qabyldaǵyshqa ákelinip, sanıtarlyq óńdeýden ótkizilýde. Olar jańa ashylǵan eki balalar úıine ornalastyryldy. Balalardy jınaý odan ári jalǵasýda».
Bul ýaqyttaǵy balalar úıleriniń de jaı-kúıi, azyq-túlikpen jabdyqtalýy máz emes edi. Ashtyqtan buratylyp, qur súıekteri qalǵan álsiz, áljýaz, aýrý balalar munda da ólip jatty. Áıtse de kóshedegi úısiz-kúısiz, qaıyrshylyq bosqyndyqtan qaıtkende de memleket qamqorlyǵynda bolý anaǵurlym táýirirek bolǵany anyq. Qazaq úkimeti kórshiles respýblıkalardaǵy panasyz qazaq balalaryn elge qaıtarýǵa, olardyń aýyr jaǵdaıyn jeńildetýge tyrysty. Qazaqstannan qaıtarylyp jatqan panasyz balalarǵa járdem retinde bólingen 30 myń somnyń 15 myńy Qordaı balalar úıine, 10 myńy Shymkent oblystyq balalar komıssııasyna aýdarylǵan.
Asyǵys qurylǵan balalar úıleri tóńirekti jaılaǵan asharshylyq, joqshylyq, tapshylyq jaǵdaıynda jumys istedi. Kıim-keshek, tósek-oryn jetispedi. Qorǵaljyndaǵy balalar úılerine 197 bala ornalastyrylǵan, al ondaǵy jaǵdaı ıt baılasa turǵysyz kúıde eken. Balalar topyrlasyp, búrisip, aıaq-qoldaryn baýyrlaryna alyp, jer edenderde jatady. Túrli aýrýǵa shaldyqqan. 1932 jyldyń jeltoqsanynan bergi úsh aıda Túrkistan qalasyndaǵy balalar úılerinde 74 panasyz jetkinshek ólgen.
1933 jyldyń 17 sáýirinde Qazkraıkom men Halkomkeńestiń ókili Dıvaev bylaı dep jazady: «Panasyzdyqqa qarsy kúreste úlken bir kemshilik bar. Ol – tyıylmaı otyrǵan balalar ólimi». Asharshylyq toqtaldy dep sanalǵan 1933 jyldyń ortasyna taman, mine, osylaı, qazaqtyń jas óndirleri jetpeı jelkesinen qıylyp jatty.
Qazaqstandaǵy ǵalamat asharshylyq, shekten shyqqan balalar panasyzdyǵy bolshevıktik keńes ımperııasynyń basshylyǵyna tym-aq jaqsy belgili bolatyn. Olar Qazaqstannyń panasyz balalaryna kómek kórsetý jóninde arnaıy komıssııa da qurdy. Balalar panasyzdyǵyna qarsy táp-táýir sheshimder de qabyldanady. Biraq olardyń jergilikti jerdegi oryndalý jaǵdaıy ylǵı alań týǵyzyp otyrdy. Búkilodaqtyq komıssııanyń 1933 jylǵy 11 aqpanyndaǵy otyrysynda balalar mekemelerindegi járdemge muqtaj qazaqstandyq balalar sany 40 myń dep belgilendi. Biraq esepke alynbaǵan panasyz qazaq balalary, árıne, budan áldeqaıda kóp edi.
Ashtyq pen jalańashtyq zardabynan kún saıyn júzdegen balalar top-tobymen qyrylyp jatty. Iá, bul qazaq balalary, qazaqtyń qarakóz botalary bozdaǵan kez bolatyn. Mundaı qasiret endi eshqashan qaıtalanbasyn dep tileıik.
Qorǵanbek AMANJOL,
«Egemen Qazaqstan»
