О́tken zamandarda babalarymyz dala dıplomatııasyn damytyp, jan-jaqqa kerýen-kerýen júk jetkizip, Uly Jibek jolyn qalyptastyrsa, keıingi urpaq sol joldy jańǵyrtyp, alys-jaqynmen qarym-qatynasty jańa bıik deńgeıge shyǵardy. Ásirese sońǵy jyldary Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Qazaqstannyń syrtqy ekonomıkalyq saıasatyn ilgeriletip, elge ınvestısııa tartý, qazaqstandyq kompanııalardyń ónimderin eksportqa shyǵarýǵa kómektesý jónindegi tapsyrmasy boıynsha sheteldegi elshilikter júıeli jumys isteýde. Osy júıeli atqarylyp kele jatqan úlken jumystardy sátti júzege asyrýda elimizdiń syrtqy saıası vedomstvosynyń úlesi joǵary.
Qazaqstan ekonomıkasynyń basym salalaryna sheteldik ınvestısııa jáne ınnovasııalyq tehnologııa tartýǵa, sondaı-aq otandyq kásiporyndardyń eksportqa baǵyttalǵan ónimderin shetel rynogyna shyǵarýǵa járdemdesý, yqpal etý elimizdiń syrtqy saıasatynyń ózekti elementi jáne saýda-ekonomıkalyq dıplomatııanyń negizin qalaýshy basymdyqtarynyń biri. Sol sebepti Syrtqy ister mınıstrliginiń tikeleı qoldaý kórsetýimen elimizdiń ár óńirlerinde jáne shetelderde jyl saıyn saýda-ekonomıkalyq jáne ınvestısııalyq tartymdylyqty arttyrýdy dittegen kóptegen is-sharalar júzege asyrylady. Sondaı-aq sheteldik isker toptardyń Qazaqstanǵa, qazaqstandyq ekonomıkalyq delegasııalardyń shetelderge saparlary udaıy uıymdastyrylyp keledi. Memleket basshysy qoıǵan tapsyrmalardy oryndaý úshin sheteldik mekemeler, ınvestısııalar, ekonomıka jáne saýda jónindegi keńesshiler, DSU, sondaı-aq Qazaqstannyń sheteldegi qurmetti konsýldaryn qosa alǵanda, mınıstrliktiń jáne elimizdiń shetelderdegi barlyq áleýetti resýrstary iske qosylyp, jumyldyrylǵan.
Elbasy N.Nazarbaev ekonomıkalyq dıplomatııany damytý, elge qarjy tartý maqsatynda táýelsizdiktiń eleń-alańynan bastap iri memleketter men ekonomıkasy damyǵan alpaýyt elderge jıi saparlady. Shetelge jasaǵan ár saparynda sol eldiń bıznes-qaýymdastyǵymen jeke-jeke kezdesip, sonyń nátıjesinde iri somadaǵy kommersııalyq kelisimder jasalady. Sol dástúr búginge deıin jalǵasyp, izinen jańylǵan emes. Mysaly, byltyr Memleket basshysy Ázerbaıjan, О́zbekstan, Belarýs jáne basqa da elderge saparlaý barysynda jalpy kólemi 1 mlrd AQSh dollarynan asatyn ınvestısııalyq jáne saýda kelisimderine qol qoıyldy. Al shet memleketter basshylarynyń Qazaqstanǵa jasaǵan saparlary de nátıjeli boldy deýge úlken negiz bar. Atap aıtsaq, Germanııa prezıdenti F.V.Shtaınmaıerdiń elimizge maýsym aıynda jasaǵan sapary aıasynda jalpy kólemi 1 mlrd AQSh dollary bolatyn 21 kelisimge, Túrkııa Prezıdenti R.T.Erdoǵannyń qyrkúıektegi saparynda kólemi 590 mln AQSh dollary bolatyn 9 kommersııalyq qujatqa qol qoıyldy. Bul jobalardyń artynda qyrýar eńbek pen ár deńgeıdegi kelissózder, túrli bastamalar jáne eki tarapty da qanaǵattandyratyn paıda jatyr. Bul qujattardyń negizinde barys-kelisti ulǵaıtyp, túrli jumys oryndaryn ashý máselesi dittelip otyrǵany belgili. Osynyń arqasynda qazynaǵa túsetin salyq kólemi artyp, eldiń bıznes áleýeti kúsheıe túsedi. Ekonomıkalyq dıplomatııanyń jemisi – elge keletin ınvestısııa men syrtqa shyǵatyn eksporttyq ónimder, mine, osy.
Memleket basshysynyń ekonomıkalyq dıplomatııany damytýǵa erekshe kóńil bólýi nátıjesinde 2016 jyly da birshama ýaǵdalastyqtarǵa qol jetken. Mysaly, Iranǵa resmı sapary barysynda jalpy kólemi 1,4 mlrd AQSh dollaryn quraıtyn 48 kelisimge, Túrkııa saparynda 520 mln AQSh dollary bolatyn 20 qujatqa qol qoıyldy. Oǵan Saýd Arabııasyna barǵan saparyndaǵy quny 200 mln AQSh dollaryna jetetin 10 kelisimdi, Japonııa saparynda qol qoıylǵan quny 1,2 mlrd AQSh dollar bolatyn 13 qujatty, Ońtústik Koreıaǵa saparyndaǵy jalpy kólemi 640 mln AQSh dollaryna jetetin 24 kelisimshartty qosyńyz. Bul kelisimsharttar qur qaǵaz júzinde qalmaq emes. Syrtqy ister mınıstrligi Memleket basshysynyń shetelderge jasaǵan jáne shetelder basshylarynyń qazaqstandyq sapary barysynda qol jetkizilgen ýaǵdalastyqtardyń iske asyrylý monıtorıngin zerdelep, onyń oryndalýyn qadaǵalaý boıynsha turaqty túrde jumys júrgizedi. Sondaı-aq transulttyq korporasııalarmen birlesken ınvestısııalyq jobalar týraly kelisimderge de erekshe nazar aýdarylady.
El óńirleriniń ekonomıkalyq áleýetin tanystyrý maqsaty ekonomıkalyq dıplomatııanyń taǵy bir mańyzdy taraýy desek qatelespeımiz. О́ıtkeni Qazaqstannyń qaı óńirin alyp qarasaq ta, ıgerilmegen ekonomıkalyq múmkindikterdi kórýge bolady. Bul áleýetti el ıgiligine aınaldyrý úshin kórshilermen turaqty qarym-qatynas ornatyp, ekonomıkalyq baılanysty jolǵa qoıý jáne sheteldik ınvestorlardy tartýǵa baǵyttalǵan túrli ekonomıkalyq, bıznes-forýmdar jıi uıymdastyrylyp júr. 2017 jyly ótken barlyq óńirlik bıznes-forýmdar nátıjesinde kólemi 5 mlrd AQSh dollaryn quraıtyn 50-den astam qujatqa qol qoıylypty. Olardyń qatarynda «Aktobe Invest-2017» forýmynda 209 mlrd teńgelik 11 memorandýmǵa, «Almaty Invest-2017»-de quny 15 mln AQSh dollary turatyn birneshe kelisimshartqa, «Qostanaı Invest-2017»-de quny 200 mlrd teńge bolatyn 26 qujatqa qol qoısa, «Atyraý Invest-2017» forýmy aıasynda 3,3 mlrd dollar ınvestısııa tartyldy. Aýqymy óte keń bul bıznes-forýmdar ózge de óńirlerde jalǵasyn tapty. Bıyl da bul forýmdar dástúrli jolynan jańylmaı, el eksportyn damytýǵa septigin tıgizedi degen senim mol. Bul sharalar ekonomıkalyq dıplomatııa boıynsha Syrtqy ister mınıstrliginde júrgizilgen úlken jumystardyń nátıjesi desek artyq bolmas.
Syrttan ınvestısııalar tartý boıynsha jumysty kúsheıtý úshin elimiz ınvestısııalyq basymdyǵy joǵary 10 jetekshi elde Investısııalar jáne damý mınıstrliginiń ınvestısııalar jónindegi keńesshilerin taǵaıyndap, ınvestorlarmen maqsatty jumys isteý úshin «Kazakh Invest» UK» AQ front-keńselerin ashý týraly sheshim shyǵardy. Olardyń qatarynda Germanııa, Fransııa, Qytaı, Ulybrıtanııa, Ońtústik Koreıa, Japonııa, AQSh, Italııa, Iran jáne Úndistan bar. Saýda-ınvestısııalyq baǵytqa qatysty jumys barysynda Syrtqy ister mınıstrligi, Investısııalar jáne damý mınıstrligi men basqa da múddeli memlekettik organdar ulttyq kompanııalarmen birige otyryp, ózara tyǵyz qarym-qatynasta jumys atqarýda. Sonymen qatar ekijaqty úkimetaralyq komıssııalar (ÚAK) men iskerlik keńester shetel memleketterimen qarym-qatynas tıimdiligin arttyrý boıynsha jumys júrgizýde. Ásirese ÚAK-terdiń ınvestısııalyq jáne eksporttyq mindetterdi sheshýdegi áleýeti zor.
Elimizdiń syrtqy saıası dıplomatııasynyń kelesi bir mańyzdy basymdyǵy – sheteldegi qazaqstandyq bıznestiń quqyqtaryn qorǵaý jáne qoldaý. Osy oraıda byltyr qazaqstandyq birqatar iri kompanııalar eksportty ilgeriletý men ınvestısııa tartý boıynsha Syrtqy ister mınıstrligine ótinish berdi. Olardyń qatarynda «Qaınar-AKB» JShS, «Qazaqstan Ǵarysh Sapary» UK» AQ, Qazarnaýlyeksport» RMK, «Aqtóbe munaı jabdyqtary zaýyty» AQ, «Qazger-Qus» JShS, «Semeı ınjınırıng» AQ, «ZKMK» AQ, «Molochnye ıstorıı» JShS jáne basqalar bar. Bul kompanııalar óz ónimderin eksportqa shyǵarýǵa qumbyl, al olarǵa sheteldik áriptesterimen kelissózge otyrýǵa syrtqy saıasat vedomstvosy úlken kómek beredi. Ári bolashaqta oryn alatyn túrli jaǵdaılarda kompanııa quqyqtaryn qorǵaýǵa barynsha atsalysady. Bul árıne úlken kómek, osy oraıda memleket qanatynyń astyna alǵan kompanııalar jaýapkershiligin túsinip, óz isterin barynsha saýatty júrgizýge tyrysary sózsiz. Osy oraıda aıta keter taǵy bir jaıt, byltyr el tarıhynda alǵash ret Vetnamǵa 720 tonna bıdaı «Qazaqstan-Lıanıýngan (QHR)-Vetnam» jańa kólik dálizi boıynsha tasymaldandy. Bul tasymaldy «Qazaqstan temir joly» UK» AQ-tyń enshiles kompanııasy «KTZ Express» AQ» «Lıanıýngan q. Qytaı-Qazaqstan halyqaralyq logıstıkalyq kompanııasy» JShQ-men birlese jetkizdi. Qazaqstandyq bıdaıdy satyp alǵan vetnamdyq kompanııa el ónimin tekserip, oń nátıje berse qazaqstandyq bıdaıdy únemi satyp alyp, kólemin ulǵaıtýdy jolǵa qoımaq.
Syrtqy baılanystardyń áleýetin tolyq paıdalanyp otyrmyz deýge ábden bolady. Baıqaǵanymyzdaı, quny óte joǵary ınvestısııalyq turǵydaǵy ár kelisimshart ońaılyqpen túzilmeıdi. Ol úlken eńbekti, qabiletti, tıisti memlekettik qyzmetkerlerdiń mańdaı terin talap etedi. Munyń barlyǵy, árıne elimizdiń syrtqy saıasatta kópvektorly baǵyt ustanýynyń nátıjesinde júzege asyp otyr deýge tolyq negiz bar. Sebebi búgingi tańda Qazaqstan Ortalyq Azııa elderimen de, kórshiles alyp eki derjavamen de, Ońtústik Azııa elderimen, Batys memleketterimen, qoryta aıtqanda, álemniń kez kelgen elimen terezesi teń dárejede saýda-sattyq júrgizip keledi. Ekonomıkany damytýǵa qarqyn bergen bul úderisterde Qazaqstannyń syrtqy saıasat vedomstvosynyń «kórinbeıtin jumystarynyń» úlesi zor.
Venera TÚGELBAI,
«Egemen Qazaqstan»
