Aǵzalardyń tek qana fýnksııasyn sıpattaıtyn sózder sany 20 000-nan artyq, zertteý ádisterine, emdeý áreketterine qatysty 40 000-ǵa jýyq sóz bar. Tek aýrýlardyń jeke ataýy 10 300-ge jýyq. Qoıylatyn dıagnozdardyń túri 30 000, al sımptomdardyń birneshe on myńdaǵan ataýy bar. Sońǵy on shaqty jyl ishinde ashylǵan jańalyqtarǵa baılanysty ǵylymı uǵymdar sany kúrt kóbeıip ketti. Bir ǵana onkologııalyq termınder sany qazirgi kezde 35 000-nan asyp ketti.
M.Chernıavskııdiń derekterine qaraǵanda fransýzsha medısınalyq sózdiktegi termınder sany 200 000, al nemis tilindegi medısınalyq sózdikte 250 000-ǵa jýyq jetekshi termın bar eken.
Qazaq dárigerleri bir-birimen qazaqsha tildesýi úshin qazaqı-kásibı leksıka ornyǵýy qajet. Ǵalymdar men mamandardyń túsinisý quraly – termınder. Al akademık Á.Qaıdarovsha aıtqanda, «Termınniń bári – sóz, al sózdiń bári – termın emes» ekeni belgili. Osy qaǵıdatty eskermeý saldarynan sońǵy jyldary medısına salasynda jaryq kórgen, ekiniń biri tis batyra almaıtyn qazaqsha dıssertasııalardy bylaı qoıǵanda, qarapaıym oqýlyqtar men pán quraldarynyń ózin paraqtap shyqqanda tildik selkeýlik pen uǵymdyq qatelikterge kóz súrinedi.
Grek pen latyn tilinen engen keıbir medısınalyq termınderge óte sátti qazaqsha ekvıvalent tabý ońaı emes. Grek, latyn tili bylaı tursyn, tipti oryssha termınniń semantıkasynan alshaq ketetin, keıde túpki termınniń defınısııasyna qaıshy keletin shala týǵan balamalardy usynǵan sózdikterdiń ilimı-tanymdyq paıdasynan góri keltiretin zııany basym. Máselen, 80-jyldary shyqqan bir sózdikte jáne odan keıinirek túzilgen (túzilgen emes-aý – termelep kóshirilgen) taǵy bir sózdikte «kardıospazm» «júrek qyspasy» dep aýdarylǵan. Al osy «kardıospazm» sóziniń sınonımi «ahalazııa kardıı», ıaǵnı óńeshtiń qysyńqylyǵy.
Mysaly, absorbsııa degen termındi orys tilindegi túsindirmesine súıenip, «sińirý», «jutylý», «sorylý» dep qazaqshalap shatastyp júrmiz. Sińirý – ýsvoenıe, jutylý – pogloshenıe, sorylý – vsasyvanıe, al absorbsııanyń ózine tán sıpaty bar erekshe prosess. «Amensııa, demensııa, ımbesıl, debıl, ıdıotııa, shızofrenııa, olıgofrenııa, gebefrenııa» degen psıhıatrııalyq dert ataýlaryn jeke-jeke saralaýǵa salmaı, topyrlatyp «esýas, jarymes, esalań, naqurys, maqaý, alańǵasar, aqylsyz, aqymaq, mısyz, mıǵula, keńkeles», t.b. dep aýdara salǵandy da kórip júrmiz. Shızofrenııa sol kúıinde shızofrenııa! О́zindik sımptomy bar búkil ǵylymǵa termın retinde sińgen grektiń «ıdıotııa» sózi qazaqta da «ıdıotııa» bolyp qalýy kerek. Dostoevskııdiń «Idıotyn» «Naqurys» dep aýdarǵanda utqanymyz bar ma?
Xalyqaralyq qoldanystaǵy termınderdi (mysaly: fýnksııa, reaksııa, refleks, element, tonýs, t.b.) qazaqshaǵa aýdara bersek, ǵylymı uǵymnan alshaqtap ketýi múmkin. Qazaqy balama tabamyz dep keıde mazmuny múldem basqa jaqqa jetelep ketetin jaryspaly ataýlardy (mysaly, sınergızm degen sózdi selbesý, birlesý, qatarlasý, úılesim, ushtasý, septesý dep, «spazmdy» – túıilý, tarylý, tyrysý, byrysý, jıyrylý) tyqpalaýdy qoıý kerek. Taǵy da bir jıi kezdesetin qatelik – basqa tilden engen derbes uǵymdyq máni ártúrli termınderdi qazaqtyń bir-aq sózimen ataı salý. Mysaly, bir sózdikte koma – estússizdik, sopor – estússizdik dep aýdarylǵan (durys jazylýy es-tússiz). Koma men sopordyń ózindik aıyrmashylyǵy bar eki túrli derttik jaǵdaı, al qazaqsha balamasy olardyń «esi» men «túsin» tústep berip turǵan joq. Keıbir oqý quralynda epılepsııa da – «qoıanshyq», prıpadok ta – «qoıanshyq» dep berilgen. Al sonda epıleptıcheskıe prıpadkı degen dıagnozdyń qazaqshasy «qoıanshyqtyń qoıanshyǵy» bola ma?
Medısınamyzdaǵy kópten beri baǵy ashylmaı júrgen termın – «medısınskaıa sestra». Sol «sestramyzdy» qazaqshalaýǵa tyrysyp «aıajan» dedik, «medısına bıkeshi» dedik, keıin qysqartyńqyrap «medbıkesh», «medbıbi» dedik. «Medısınskaıa sestra» orys tiline keıinirek kelgen sóz. Erterekte ol «sestra mıloserdııa» bolǵan. Osyǵan oraı meıirimdiliktiń ıesi degen uǵymnan shyǵatyn MEIIRIE degen sózdi usynǵan edik. Osydan keıin birer jyldyń ishinde «meıirbıkesh», «meıirbıke», «meıirkesh» sózderi aınalymǵa ene bastady. Meıirimdiliktiń ıesin nege MEIIRIE demeımiz?!
Ǵylymı uǵymdy túsindire alatyn, qysqa ári naqty qazaqsha balama tabylǵannyń ózinde, ol termındik ataý ma, álde beıneli ataý ma – sóz tórkinine úńilý qajet. Mysaly, orys tilindegi sanatorıı – termındik ataý, al zdravnısa – onyń beıneli ataýy, sol sııaqty balanıt – termın sóz, al osyny «vospalenıe kojı golovkı mýjskogo polovogo chlena» desek, ekspressıvti aýdarma, túsindirme bolyp ketedi. Endi osyny qazaqshalaımyz dep bas qatyrýdyń qajeti joq. Balanıt – dıagnoz, qalsyn.
Qazaq tili – baı til. Osy pikirimizdi «medısına aýylynan» alysqa barmaı-aq dáleldeýge bolady. Mysaly, «ostroe zabolevanıe», «ostraıa bol», «ostryı noj», «ostryı ýgol», «ostraıa ıgla», «ostryı krasnyı peres», «ostryı ıazyk», «ostraıa sıtýasııa» – orys úshin bári «ostryı», al qazaq úshin árqaısysynyń ózine tán ataýy bar – «jiti aýrý», «qatty aýyrsyný», «ótkir pyshaq», «súıir burysh», «úshkir ıne», «ashy qyzyl burysh», «oraq til», «shıelenisken jaǵdaı». Áý basta kim usynǵany belgisiz, áıteýir «ostroe zabolevanıe» degendi jurt «jedel aýrý» dep júr. Osy «jedel» jyldamdyqty bildiretin uǵym, ıaǵnı «skoryı», «bystro» degen sóz, al «ostryı gastrıt», «ostraıa pnevmonııa», «ostryı pankreatıt» t.s.s. ataýlardaǵy «ostryı» sózi aýrýlardyń jyldamdyǵyn emes, onyń kúrt bastalýyn, aýqymdylyǵyn, aýyrlyǵyn, aǵymyn, t.s.s. jan-jaqty sıpattaıtyn sóz, ıaǵnı patologııalyq prosestiń jitiligin kórsetedi. Sondyqtan da «jiti gastrıt», «jiti pnevmonııa», «jiti pankreatıt» dep ataýdy usynǵanbyz.
Latyn, grek termınderine orys jalǵaý-jurnaqtary qosylyp paıda bolǵan sózderdi qazaqshaǵa beıimdegende olardyń etımologııalyq túbirine úńilý qajet. Mysaly, revmatıcheskıı degendi revmatıkalyq dep jazý qate, sebebi túbiri «revmatızm», demek revmatızmdik bolý kerek, mysaly teoretıcheskıı degendi teoretıkalyq demeımiz ǵoı. О́kinishke qaraı, antırevmatıkalyq, fýnksıonaldyq, ındýstrıaldyq, follıkýlıarlyq, alveolıarlyq, leıkosıtarlyq, bakterıaldyq, bronhoektatıkalyq, lıpolıtıkalyq degen sııaqty termınderdiń tórkinine úńilmeı, qatelerdi oqı-oqı – kórmeıtin, estı-estı – sańqulaq bolyp aldyq.
Qazaqsha medısınalyq sózdikterdi ashyp, alfavıt boıynsha «A»-dan bastap abort degen termınge úńilip kóreıikshi. Aborttyń qazaqshasy túsik dep berilgen. Latynsha abortus – prosess preryvanııa beremennostı, al túsik – nedonosok (prejdevremenno rojdennyı plod), sondyqtan abort – túsik túsý, túsik tastaý bolý kerek (eger ózdiginen bolsa) nemese túsik túsirý, túsik tastatý bolý kerek edi (eger ádeıi jasalǵan bolsa).
Medısınalyq sózdikterden nepolnyı abort – tolyqsyz túsik, nesostoıavshıısıa abort – keshikti túsik dep aýdarǵandy kórgende bul qandaı qazaqsha boldy eken deısiń. Al krımınalnyı abort – qylmysty túsik dep jazylyp júr, keıbir sózdikte astyrtyn túsik dep berilgen. «ý vas ýgrojaıýshıı abort» degendi qazaqqa aıtý úshin bizdiń medısınalyq sózdikterge súıenseńiz – «sizde qaýipti túsik bar» dep ishtegi uryqty qylmyskerge teńep saqaý qazaqsha shyǵarǵan bolar edińiz. Durysy – sizde túsik túsý qaýpi bar deý kerek qoı. Bul, tek qana aborttyń aınalasynan alynǵan birer mysal. Osy sııaqty qatelikter qazaqsha medısınalyq sózdikterde tolyp jatyr.
Búgingi qazaq tilindegi ǵylymı termınderimizdiń qoldanysynda birizdilik bolmaýynyń, sanamyzdy shatastyrǵan jaryspaly ataýlardyń aınalymda qaptap júrýiniń kóptegen sebepteri bar.
Birinshi sebep. Termınologııa degenimiz – óziniń ishki zańdylyqtary bar kúrdeli ǵylymı sala ekenin tereń túsine bermeıtin bizder, ıaǵnı ártúrli ǵylym salasynyń mamandary ózderiniń salalyq termınderin jappaı jáne japa-tarmaǵaı júıesiz qazaqshalaýǵa kirisip ketti.
Sózjasam zańdylyqtaryn jetik bilmeıtindigimizden áıteýir, -lik, -lyq, -dik, -dyq, -tik, -tyq dep jalǵaý-jurnaqty japsyryp kora golovnogo mozga degendi bas+tyq mı+lyq qyrtys, nosovaıa peregorodochnaıa oblast degendi muryn+dyq qalqan+dyq aımaq dep aýdarmalap, termınderdi tolǵanyp izdenbeı, tolǵatpaı týyndatyp jatyrmyz. Qazaq tiliniń sóılem quraý zańdylyqtaryn jete bilmeıtindigimizden «platnoe glaznoe otdelenıe» degendi «aqyly kóz aýrýlary bólimshesi», «platnoe proktologıcheskoe otdelenıe» degendi «aqyly tikishek aýrýlary bólimshesi» dep aýdaryp alyp, jaza salyp kózimiz ben tikishegimiz aqyly bolyp ketkenin ańǵarmaı qaldyq.
Ekinshi sebep. Kerisinshe, til mamandary ártúrli salalyq termınderdiń, onyń ishinde medısına termınderiniń de, qandaı elementti, zatty, prosesti, qubylysty, qandaı uǵymdy beınelep turǵanyn tolyq jáne tereń bile bermeıdi.
Úshinshi sebep. О́z salasynyń termınderin jasaýmen aınalysyp júrgen mamandar men fılologter arasynda birigip, aqyldasyp otyryp júrgizilgen yjdaǵatty izdenis joq. Qansha mamandyq bar – sonsha pikir usynylyp, pátýalasa almaı júrmiz.
Tórtinshi sebep – pendeshilik faktor. Keıde qundy pikirdi bosaǵada qaldyryp «laýazymdynyń» termınsymaǵyn «aýzy qısyq bolsa da» tórge shyǵarýǵa baǵyttalǵan pendeshiligimiz bar. Termın jasaý mehnaty ǵylymı ataq alyp, júlde jınaý úshin emes, ana tildiń shyraıyn buzbaı tilimizdi baıytý úshin jasalý kerek.
Besinshi sebep – kózjumbaılyq, nemquraıdylyq. Osyǵan oraı aıtarym – endigi jazylatyn oqýlyqtardy baıqaý-báıge jarııalaý arqyly shyǵarý kerek. Oqýlyqtyń sapasyna ǵylymı jáne tildik turǵydan baǵa berip tańdap alý úshin fılologterden jáne salalyq ǵylym mamandarynan turatyn saraptaýshy komıssııa qurylýy qajet.
Altynshy sebep. Soavtorlyq, kópavtorlyq faktor. Talaı qazaqtyń qyzmetinde nan tabýyna 30 jyl boıy úles qosyp kele jatqan Ǵ.Musabaev pen N.Saýranbaevtyń basqarýymen shyqqan kúrekteı-kúrekteı 2 tomdyq Oryssha-qazaqsha sózdikti jazýǵa atsalysqan nebary 8-aq adamnyń aty-jóni kórsetilipti. Al 18 jyl buryn shyqqan 31 tomdyq sózdiktiń medısınaǵa arnalǵan, aýmaǵy alaqandaı ǵana, «semizdigi shynashaq shyǵatyn» 15-tomnyń alǵashqy 4-5 betine qos-qostaǵan ǵylymı ataqtary men laýazymdary kórsetilip, 68 adamnyń aty jazylypty. 2000 jyly shyqqan medısına, bıologııa túsindirme sózdiginde ataq-dańqtary kórsetilgen 97 adamnyń aty júr. Osyndaıda jaryqtyq Vladımır Dal men Ojegovtar búkil orys sózderin jeke dara júıelep jazyp shyqqany ótirik emes pe eken degen oı keledi.
Jetinshi sebep. Ǵylymı termınderimizdiń bir izge túse almaı júrýine jýrnalıst aǵaıyndar da kináli. Olar úshin, mysaly, sıbırskaıa ıazvany – sibir jarasy deı salý ońaı. Sol jara adamǵa juqsa kúıdirgi, túıege tıse – aqshelek, eshkide – kebenek, sıyrda – qarasan, jylqyda – jamandat dep atalatynyna bas qatyryp izdenbeıdi.
Orys tilindegi medısınalyq termınderdiń qazaqsha balamasyn tabý kerek, eger ondaı uǵym qazaq tilinde joq bolsa, onda latyn nemese grek tilinen engen atalymdar qalý kerek.
Termınderdi tárjimalaǵanda mindetti túrde sol ǵylym salasynyń ǵalym mamany jáne til ǵylymy salasynyń mamany birlesip jumys istese durys bolar edi. О́ıtkeni bul ekeýiniń odaqtasýy arqyly ǵylymı termınniń tereńindegi ıirimder ıgerilip, qazaq tilindegi umyt bolǵan arhaızmder ornyn tabar edi.
Muhambedııa AHMETOV,
«Astana medısına ýnıversıteti» AQ
Memlekettik tildi damytý jáne
til saıasaty bóliminiń basshysy, professor
