Osymen 31-shi márte ótkizilip otyrǵan keńestiń bıylǵy otyrysy Astananyń 20 jyldyq mereıtoıy qarsańyna sáıkes keldi. Oǵan keńeske múshe iri transulttyq kompanııalar men halyqaralyq uıymdardyń basshylary qatysty. Keńes otyrysynyń bıylǵy taqyryby «Jedeldetilgen jańǵyrtý» dep ataldy.
Otyrysty Elbasy Nursultan Nazarbaev ashyp berdi. Qazaqstan Prezıdenti aldymen ádettegi tártippen keńestiń jańa múshelerin tanystyrdy. «Jumysqa kirispes buryn men sizderge keńestiń jańa múshelerin tanystyryp óteıin. Olar – «Ekson mobıl prodakshn» kompanııasynyń prezıdenti Nıl Daffın, Eýrazııa damý bankiniń basqarma tóraǵasy Andreı Belıanınov, «Philip Morris International» (PMI) kompanııasynyń Shyǵys Eýropa boıynsha prezıdenti Marko Marıottı, «Marýbenı korporeıshn» kompanııasy tóraǵasynyń orynbasary Shıgerýa Iаmazýıa. Keńestiń músheligine sonymen qatar Qazaqstan tarapynan «Atameken» UKP basqarma tóraǵasy Abylaı Myrzahmetov endi. Sonymen birge keńeske múshelikke ený týraly ózge de ótinimder bar. Olardyń bári de biz bekitken tártip boıynsha qaralady», dedi Prezıdent.
Memleket basshysy búgingi tańda búkil álem sıfrlandyrý dáýirine, Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııaǵa qadam basqanyna, jahanda tereń tehnologııalyq ózgerister bolyp jatqanyna toqtaldy. «Mine, dál osy másele bizdiń búgingi otyrystyń taqyrybyn aıqyndap berdi. Osy baǵytta birshama baǵdarlamalardy júzege asyryp jatyrmyz», dedi N.Nazarbaev.
Elbasy alǵysózinde keńestiń 31-shi otyrysyna kelgen ınvestorlarǵa alǵys aıtty. Táýelsizdik alǵanǵa deıin el basyna túsken túrli daǵdarystardyń salqyny egemendiktiń alǵashqy jyldarynda da ońaı soqpaǵany belgili. Osy sáttegi sheteldik dostardyń yqpaly zor boldy dep esepteıdi Elbasy. «Qazaqstan damyp keledi jáne biz jańa baǵdarlamalarymyzdy júzege asyryp jatyrmyz. Úlken jumys atqardyq, sol úshin barlyǵyńyzǵa rahmet. Qıyn jyldary sizder bizge jol kórsettińizder. Sizderdiń tájirıbelerińiz bizge úlken qyzmet etti. Bul keńes – el ekonomıkasyndaǵy eń ózekti máselelerdi talqylaýǵa arnalǵan alań. Keńes músheleri – álemdegi alpaýyt kompanııalar ókilderi jumysymyzǵa, bıznes klımatqa, jalpy ekonomıkamyzdy damytýǵa úlesin qosyp keledi. Seriktesterimizdiń bárine alǵysymdy bildiremin», dedi Elbasy.
Keńes otyrysynyń kún tártibinde negizinen úsh másele qaraldy. Eń aldymen, keńestiń 30-shy jalpy otyrysyndaǵy hattamalyq mindetterdiń atqarylýy týraly esep tyńdaldy. Ekinshi, sheteldik taraptyń ınvestısııalyq saıasat, energetıka, ekologııa jáne munaı-gaz salasy, eńbek zańnamasy, adam kapıtalyn damytý men sheteldik jumys kúshin tartý týraly keńesi aıtyldy. Sonymen birge otyrystyń negizgi kóteretin taqyryby – jedeldetilgen jańǵyrtý jaıy talqylandy. Jıyn sońynda Elbasy qorytyndy sóz sóılep, túıindedi.
Memleket basshysy basqosýda sóılegen sózinde Sheteldik ınvestorlar keńesiniń Qazaqstandaǵy bıznes ahýalyn jaqsartýǵa jáne ulttyq ekonomıkany qoldaýǵa baǵyttalǵan jumystarynyń nátıjelerine toqtaldy.
Nursultan Nazarbaev Shetel ınvestorlary keńesiniń plenarlyq otyrysyna qatysýshylardyń baıandamalaryn tyńdaǵan soń, Qazaqstannyń jahandyq syn-qaterler jaǵdaıynda ulttyq ekonomıkanyń turaqtylyǵyn qamtamasyz etý úshin atqaryp jatqan sharalary jóninde aıtty.
Búginde biz qarqyndy jahandyq ózgeristerdiń kýási bolyp, osyǵan baılanysty qıyndyqtardy bastan ótkerip otyrmyz. Olardy eńserý úshin men byltyr Úshinshi jańǵyrý mindetin qoıdym. Makroekonomıkalyq turaqtylyq qamtamasyz etilip, bıznes ahýaly jaqsaryp keledi, dedi Qazaqstan Prezıdenti.
Nursultan Nazarbaev eldiń odan ári jańǵyrýy men básekege qabilettiligin arttyrý úshin atqarylatyn jumystyń birneshe baǵytyn atap kórsetti.
Birinshiden, retteýshi ortany jaqsartý kerek. Jer qoınaýy jáne jer qoınaýyn paıdalaný týraly kodeks, Salyq jáne Keden kodeksteri sııaqty jańa qujattar kúshine endi. Kásipkerlikti retteý máseleleri jónindegi zańnamalyq túzetýler toptamasy qabyldandy. Barlyq baǵyttar boıynsha Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymynyń standarttary engizilýde, dedi Memleket basshysy.
Qazaqstan Prezıdenti quqyq ústemdigin qamtamasyz etýge jáne memlekettik basqarý isiniń sapasyna erekshe nazar aýdarý qajettigin atap ótti.
Ekinshisi – ekonomıkany dıversıfıkasııalaý jáne jańa tehnologııalardy engizý. Elimiz boıynsha ındýstrııalandyrý aıasynda 1200-den astam jańa kásiporyn iske qosyldy. Investısııalyq jáne eksporttyq strategııalar júzege asyrylýda, dedi Nursultan Nazarbaev.
Sonymen qatar, Memleket basshysy transulttyq korporasııalarmen birge iri jobalardy júzege asyrýdyń, agrarlyq ǵylymdy damytýdyń, tehnologııalar transfertiniń jáne qurylys salasynyń joǵary qarqynyn qoldaýdyń mańyzdylyǵyn aıtty.
Qazaqstan Prezıdenti úshinshi basym baǵyt retinde ınfraqurylymdy jańǵyrtý qajettigin atap ótti.
Biz Eýrazııalyq mýltımodaldi kólik-tranzıt habyn qalyptastyrýdamyz. Júzege asyrylyp jatqan «Nurly jol» ınfraqurylymdyq baǵdarlamasy eýrazııalyq ıntegrasııany kúsheıtýge jáne Qytaıdyń «Bir beldeý, bir jol» bastamasymen ushtasý maqsatyna baǵyttalǵan. 5 shildede «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń tanystyrylym rásimi bolady. Bul ortalyq Qazaqstannyń qarjy ınfraqurylymynyń ózegine jáne búkil Ortalyq Azııa óńiriniń habyna aınalýǵa tıis, dedi Nursultan Nazarbaev.
Memleket basshysy el kólemindegi jáne óńirlerdegi ekonomıka salalaryn sıfrlandyrý úderisine keńinen toqtaldy.
Tórtinshi. Bul – sıfrlandyrý. Biz «Sıfrly Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasyn júzege asyrýdy bastadyq. Sıfrlyq tehnologııany agro-ónerkásip keshenine, kólik jáne basqa da negizgi salalardaǵy kásiporyndarymyzǵa engizý qajet, dedi Qazaqstan Prezıdenti.
Sonymen qatar, Nursultan Nazarbaev adamı kapıtaldy odan ári damytý qajettigi jáne bilim berý júıesin transformasııalaýdyń mańyzdylyǵy jóninde aıtty.
Besinshi. Bul – adamı kapıtaldy damytý. Bilim berý júıesi ekonomıkany jańǵyrtý men sıfrlandyrý arqyly transformasııalanýy qajet. Osyǵan oraı «Adamı kapıtaldy damytý» máselesin kelesi otyrysymyzdyń taqyryby etip alýdy usynamyn, dedi Memleket basshysy. Nursultan Nazarbaev osylaısha keńestiń kelesi otyrysynyń taqyryby men merzimin de belgilep berdi.
«Kelesi otyrysty adamı kapıtaldy damytý máselesine arnaý qajet. Ony 2019 jyly 6 maýsym kúni Astanada ótkizýdi usynamyn», dedi Elbasy.
Elbasy sóziniń sońynda Qazaqstan ekonomıkasyn jańǵyrtý úshin birlese tıimdi jumys júrgizýdiń mańyzdy ekenin atap ótti.
Nursultan Nazarbaev Úkimetke Shetel ınvestorlary keńesindegi jumys toptarynyń otyrysynda jáne búgingi basqosý barysynda aıtylǵan usynystardyń bárin eskerip, qarastyrýdy tapsyrdy.
Jıynda Shetel ınvestorlary keńesiniń ótken jylǵy plenarlyq otyrystarynda júktelgen tapsyrmalardyń qorytyndysyn Investısııalar jáne damý mınıstri Jeńis Qasymbek baıandady. Bul rette mınıstr Úkimetke jańa energetıka máselesi boıynsha 15 naqty tapsyrma berilgenin atap ótti.
Birinshiden, 2017 jylǵy 11 shilde kúni elektr energetıkasy máseleleri boıynsha zań qabyldandy. Atalǵan qujatta óndiristik kompanııalarǵa balamaly energııa nysandaryn salýǵa ruqsat berildi. О́z kezeginde memleket energııany satyp alady. Atalǵan jobalar boıynsha bıyl alǵash ret halyqaralyq aýksıondar ótkizilip otyr. Qazirdiń ózinde respýblıka boıynsha balamaly energııa óndiretin ondaǵan jobalar qolǵa alyndy. Sheteldik ınvestorlar tarapynan úlken qyzyǵýshylyq bar, dedi J.Qasymbek. Bul baǵytta atqarylyǵan jumystardyń biri − EKSPO aımaǵynda «jasyl» tehnologııalar jáne ınvestısııalar ortalyǵy ashyldy. Atalǵan ortalyq «jasyl» tehnologııalardy qarjylandyrýǵa baǵyttalyp otyr. Sonymen qatar shetelden jumys kúshin tartý erejelerin jetildirýge qatysty naqty sharalar ázirlenip, qorshaǵan ortany qorǵaý normalary da qaıta qaralǵan. Munyń barlyǵy Ekologııalyq kodeks pen kóshi-qonnyń jańa zańnamasynda eskerilgen. Búginde kúni valıýtalyq retteý jáne salyq salasyna qatysty keńester pysyqtalý ústinde.
Sheteldik ınvestorlardyń qyzyǵýshylyǵyn arttyrý maqsatynda ınvestısııalyq klımatty jaqsartý, onyń ishinde ádil sot júıesin qalyptastyrý memleket alǵa qoıǵan mindetteriniń biri. «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynda aǵylshyn quqyǵy boıynsha jumys isteıtin sýdıalardyń tájirbıesi eldegi sot júıesiniń jandanýyna úlgi bolary anyq. Osy rette Joǵarǵy sot tóraǵasy Jaqyp Asanov qazaqstandyq sottar tektonıkalyq ózgerister aldynda turǵandyǵyna toqtaldy.
Sotyna senim bolmaǵan jerge eshkim de ınvestısııa salmaıdy. Bizdiń sottardyń minsiz emestigin moıyndaımyz. Sottardyń táýeldi ekeni týraly, jemqorlyqqa oryn beriletini jaıynda paıymdar bar. Mundaı másele ekonomıkasy damyp kele jatqan barlyq memlekette de bar. Sot júıesindegi bizdiń eldiń ereksheligi – Prezıdent ınvestısııalyq ádil sotty engizdi. Onyń mańyzdylyǵy, pikirtalastar tek elordada sheshiledi. Shyǵyn az, sheshimder tez atqarylady. Eń bastysy, aımaqtyq bılikterdiń aralasýyna jol berilmeıdi, dedi J.Asanov. Bıyl qaralǵan 40 istiń 74 paıyzy ınvestorlardyń shaǵymy ekendigi anyqtalyp otyr. Olardyń 38 paıyzy oń sheshim taýyp, odan ınvestorlarǵa 62 mln AQSh dollary kóleminde paıda keltirgen.
Biz sot árdaıym memleketti qoldaıdy degen taptaýryn túsinikti joqqa shyǵaramyz. Memlekettik organdar ózderiniń qatelikterin sottardyń qolymen sheshpeýi kerek. Mine, sondyqtan biz búgin ne atqaryp jatyrmyz? Birinshiden, álemdik tájirıbede daýdyń 25 paıyzy ózara kelisimmen sheshiledi. Biz de osy rette medıasııany engizip otyrmyz. Ekinshiden, EAEO-da ınvest-daýlarǵa qatysty isterde ulttyq sottardyń róli artyp keledi. Bul baǵytta Qazaqsanda da birqatar jumystar atqarylyp otyr. Halyqaralyq keńestiń, AHQO sotynyń eń úzdik tájirıbelerin ózimizge sińirip, halyqaralyq qaǵıdattar men standarttardy engizýdemiz, dedi Joǵarǵy sot tóraǵasy.
Memlekettik baǵdarlamalardy júzege asyrý negizinde eldegi sottardyń joǵary kásibıligi artyp otyr. Ol úshin sýdıalar ishinde irikteý júrgizý qolǵa alynǵan. Táýelsizdik pen aqparat ashyqtyǵyn qamtamasyz etý maqsatynda talqy tek sot zaldarynda ótip, onda 100 paıyz aýdıo jáne beınejazý quraldary ornatylǵan. Barlyq sot prosesterin sottyń saıtynan kórýge bolady. Buǵan qosa, sottardy basy artyq qaǵazdan, prosedýralardan bosatyp, sottyń ekojúıesin jaqsartý baǵytynda jumystar júrgizilip jatqandyǵy da aıtyldy.
Plenarlyq otyrys barysynda sheteldik kompanııalar óz usynystaryn jarııalap, Prezıdent N. Nazarbaevtyń turaqty qoldaýy men kórsetken senimine rızashylyqtaryn bildirdi. Máselen, «Shetel ınvestorlarynyń qazaqstandyq keńesi» qaýymdastyǵynyń basshysy Agrıs Preımanıstiń aıtýynsha, kóterilgen taqyryptar negizinde birneshe jumys toby qurylyp, árbireýi óz usynystaryn ázirlegen.
Birinshiden, adamı kapıtaldy áli de jaqsartý qajet. Ásirese, qazirgi ozyq tehnologııalardy eskere otyryp, maman daıarlaý máselesine basa nazar aýdarǵan jón. Sebebi sapaly jumys kúshi áli de jetispeı jatyr. Ondaı problemaǵa sheteldik ınvestorlar ǵana emes, jergilikti kompanııalar da tap bolýda. Dál osy másele bıznesti damytýǵa qolbaılaý bolyp otyr. Ekinshiden, jańa Ekologııalyq kodeksti birlesip ázirleý kerek. Búginde Qazaqstan qorshaǵan ortany qorǵaý máselesine erekshe kóńil bólýde. Alaıda normatıvtik aktilerdi ázirlegende qazaqstandyq óndiristiń jahandyq básekelestigin de eskerý kerek. Sonyń nátıjesinde ekonomıkalyq ósim de bolady. Bizdińshe, aıyppuldardy salǵan kezde naqty dálelder bolýy qajet. Sosyn ekonomıkalyq zalaldy janama baǵalaýdy alyp tastaǵan durys, dedi A. Preımanıs.
Jıynda Ulttyq ekonomıka mınıstri Tımýr Súleımenov bıylǵy ishki jalpy ónimniń ósimi boıynsha óziniń boljamymen bólisti. Onyń aıtýynsha, 2017 jyly IJО́ ósimi 4 paıyzdy quraǵan. Bıyl da ósim kórsetkishi osy mólsherde saqtalady degen boljam bar. Inflıasııanyń deńgeıi 6,2 paıyz bolady dep kútilýde. Jumyssyzdyq deńgeıi tómen qalypta − 4,9 paıyzdyq deńgeıde qalady.
Ekonomıka qurylymyndaǵy sapaly ózgeristerge keletin bolsaq, 2010-2017 jyldar aralyǵynda álemdik tehnologııalyq tártiptiń aýysymyna baılanysty bizdiń IJО́ qurylymynda qyzmetterdiń salystyrmaly salmaǵy 52-den 58 paıyzǵa artty. Baǵalyq faktorlar boıynsha jaǵdaı jaıly, ken ónerkásibiniń úlesi IJО́-de 19-dan 13 paıyzǵa tómendedi. Bizdiń eldiń syrtqy faktorlar men shıkizattyq sektorǵa táýeldiligi tómendep kele jatqanyn osydan-aq kórýge bolady. Sonymen birge bizdegi ártaraptandyrýdyń negizgi draıverleri − óńdeý ónerkásibi – 11, aýyl sharýashylyǵy 5 paıyzdy qurap otyr, dedi T.Súleımenov. Mınıstr sonymen qatar jańa ekonomıkalyq modelge kóshýge múmkindik beretin bes qaǵıdatty atady. Jańa ekonomıkalyq model − ónimdilikke kúndelikti mańyz berý jáne sapa, adamdardyń, kásiporyndar men salalardyń tehnologııalarǵa bet burýy, básekege qabilettilik jáne aımaqtyq damýdy talap etedi.
Shetel ınvestorlary keńesiniń 31-shi plenarlyq otyrysynda sonymen qatar «LÝKOIL» kompanııasynyń prezıdenti Vagıt Alekperov, «Royal Dutch Shell plc» kompanııasynyń bas atqarýshy dırektory Ben Van Berden, «Ekson Mobıl Prodakshn Kompanı» kompanııasynyń prezıdenti Nıl Daffın, «Polımetall ÝK» AQ kompanııasynyń prezıdenti Igor Fınogenov, «Total Razvedka ı Dobycha» kompanııasynyń Ońtústik Eýropa jáne Kaspıı jaǵalaýy elderi boıynsha vıse-prezıdenti Bernar Kleman, «Shevron» korporasııasynyń atqarýshy vıse-prezıdenti Djeı Djonson, Eýrazııalyq damý bankiniń basqarma tóraǵasy Andreı Belıanınov, «General Electric» kompanııasynyń «Beıker Hıýz» tobynyń prezıdenti jáne bas atqarýshy dırektory Lorenso Sımonellı, ERG menedjerleri keńesiniń tóraǵasy Aleksandr Mashkevıch jáne t.b sóz sóıledi. Sheteldik ınvestorlar Qazaqstanda iske asqan jobalardyń jemisti bolýy eń aldymen Memleket basshysynyń turaqty qoldaýy men artqan seniminiń arqasy ekenin aıtyp, aldaǵy ýaqytta da birlese jumys atqarýǵa nıetti ekendikterin jetkizdi. Shetel ınvestorlary keńesi qurylǵannan beri Memleket basshysynyń tóraǵalyǵymen 30-ǵa jýyq plenarlyq otyrys ótip, onda eldegi sheteldik ınvestısııalardyń quqyqtyq rejimi men Qazaqstannyń sot júıesin jetildirý, salyq júıesin ońtaılandyrý jáne sheteldik jumys kúshin tartý, Qazaqstannyń ınvestısııalyq ımıdjin jaqsartý, bolashaqtyń energııasy, sondaı-aq birqatar basqa da keń aýqymdy máseleler oń sheshim tabýda. Búginde atalǵan keńestiń quramyna 35 iri transulttyq kompanııa men halyqaralyq uıym kiredi.
Shetel ınvestorlary keńesiniń 31-shi otyrysy aıasynda Eýropa qaıta qurý jáne damý banki Qaraǵandy oblysyndaǵy kún elektr stansasynyń qurylysyn qarjylandyrýǵa baılanysty tıisti kelisimshartqa qol qoıdy. Jalpy kólemi 31,1 mln dollardy quraıtyn jobanyń basym bóligin, ıaǵnı 22 mıllıon dollardy bank, al, jasyl klımat qory − 4,2 mıllıon dollar, «jasyl» tehnologııalar qory − 5,8 mıllıon dollar bólip otyr. Atalǵan uıymdar Qazaqstandaǵy kún elektr stansasynyń qurylysyn alǵash ret qarjylandyrmaqshy. Al joba qurylysymen jáne ony paıdalanýǵa berýmen qytaılyq «Risen Energy» kompanııasy aınalyspaq. «Jasyl» energetıkany damytý tujyrymdamasyna sáıkes, Qazaqstanda 2020 jylǵa deıin balamaly energetıkanyń úlesin 3 paıyzǵa deıin, al 2030 jylda 10 paıyzǵa arttyrý kózdelgen. Bekitilgen jospardy oryndaý maqsatynda Eýropa qaıta qurý jáne damý banki sııaqty qarjy ısnstıtýttarymen birlese jumys jasaýdyń mańyzy zor. Aıta keterligi, Shetel ınvestorlary keńesi qurylǵan 1998 jyldan bastap Qazaqstanǵa tartylǵan ınvestısııa kólemi 7 mlrd dollardan asyp otyr. Aldaǵy ýaqytta da bul salany el ekonomıkasyn damytýdaǵy basym baǵyttardyń biri retinde damytý Memleket basshysynyń nazarynda bolmaq.
Dınara BITIK,
Erkejan AITQAZY,
«Egemen Qazaqstan»
