Memleket qurýshy ultqa tán eldik kelbet

О́tken jyly jalpyulttyq halyq sanaǵynyń resmı qory­tyndysy jarııalandy. Osynda keltirilgen derekterge kóz jú­girte otyryp, biraz túıinder ja­saýǵa bolatyn sekildi. О́ıtkeni, boljamdy sóz, qurǵaq dolbar emes, naqty sanǵa júgine oty­ryp aıtqan pikirdiń ýájdi bola­tyny beseneden belgili. Mun­da­ǵy sandyq derekterdiń eldiń de­mografııalyq ahýalyn ańǵar­tý­dan ózge, tildik, dildik kórset­kishterin de anyqtaýǵa tıgizer septigi mol. Statıstıka agenttiginiń tór­aǵasy Álıhan Smaıylovtyń má­limdeýinshe, Qazaqstandaǵy qa­zaq­tardyń sany 10458 myń adam­ǵa jetip, jalpy halyq úle­siniń 63,9%-na sáıkes kelgen. Árıne, bul qýanýǵa bolatyn derek. On mıllıonnan asyp, orda­ly elge aınaldyq degen osy. Qaı kezde de kóptiń aty kóp. Buǵan elimizde mekendep jatqan túrki tektes ult ókilderin qo­syńyz. Sonda 70 paıyzdan erkin asyp jyǵylamyz. Sanaq barysynda dinı nany­myn kórsetkenderdiń 70,2%-y ıs­lam, 26,2%-y hrıstıan, 0,1 %-y býddızm dininde ekendigin rasta­­ǵan. Dinge senbeıtinder 2,8% bolsa, dinı senimin kórse­tý­­den 81,0 myń adam bas tartqan. Osyndaǵy sandyq derekterdi murnynan tizip, tolyq keltirip otyrýymyzdyń máni, elimizdiń ulttyq quramy men dinı nany­my­nyń tildik tutastyqqa da tikeleı áser etetindiginen týyndap otyr. 1989 jyly ana tilimizdiń joǵyn joqtap, janashyr jurt­shylyqtyń yjdaǵatymen «Qazaq tili» qoǵamyn qurǵanda da al­dy­myzdan qaıta-qaıta kóldeneńdep shyǵa bergen máseleniń biri osy paıyzdyq úles salmaq edi. Qu­lashty keń sermeıtin sátterde keıde eriksiz ishten tynýǵa týra keletin. Árıne, bereke oılaǵan­nan, el tynyshtyǵyn kózdep, kóp nárseni aqylǵa jeńdirgennen. Qu­daıǵa shúkir, ondaı belester artta qaldy. Parasat pen pa­ıym­­ǵa súıenýdiń almas qamaly joq ekendigin ómir árkez dálel­dep keledi. Degenmen biz álemdik tájirı­bedegi mynadaı aqıqatty umyt­paýymyz kerek. Belgili bir elde memlekettik til bolý úshin memleketti quraýshy ulttyń paıyz­dyq mólsheri sheshýshi faktor bolyp sanalmaıdy. Qazaq on paıyz bolsa da, qazaq tili memlekettik til bolýy tıis jáne eldiń barsha azamaty memlekettik tildi tıisti deńgeıde qoldanýǵa mindetti. Bul – halyqaralyq táji­rı­bede ábden ornyqqan qaǵıda. Táńir tilekti berip, biz bul kedergilerdi eńserip kelemiz. Qa­laı bolǵanda da elimizde tildik ahýaldyń burynǵymen salys­tyr­ǵanda aıtarlyqtaı ońalǵa­nyn aıtýǵa tıispiz. Álbette, bu­dan kóńildi marqaıtyp, arqany keńge salý degen uǵym týmaýy kerek. Kerisinshe, qurǵaq ýaǵyz ben jylańqy ýaıymdy qoıyp, el ıesi, jer ıesine jarasar la­ıyqty deńgeıden kórinip, memleket quraýshy ultqa tán óre­lilik tanytýymyz qajet. Osy oraıda memleket quraý­shy ult qandaı bolý kerek, oǵan júkteler jaýapkershilik túrleri qandaı, bul talaptarǵa saı bolý úshin neni qolǵa alý kerek, neden bas tartý qajet, qandaı qun­dy­lyqtar men ólshemderdi ustaný kerek jáne t.b. tárizdi saýaldar andaǵaılaıdy. Mundaı saýaldar otarlyq buǵaýynan qol úzip, tá­ýel­sizdigin jarııalap, betke us­tar baǵytyn aıqyndap jatqan el­der­diń aldynan shyqpaı qoımaı­dy. Eldiń budan keıingi beta­ly­sy men bolashaǵy da osy saý­al­darǵa qandaı jaýaptar taba alý­ynda jáne soǵan sáıkes amaldar qoldanýyna baılanysty bolmaq. Osy oraıda memleket quraý­shy ultqa tán qasıetterdi óz ta­rapymyzdan tizbelep kórýdi jón kórdik. Bizdińshe, eń aldymen memleket quraýshy ult óz ana tilin jetik meńgerýi tıis, ekinshiden tól tarıhy men salt-dás­tú­ri­ne qanyq bolýy, úshinshiden, dás­túrli dinı nanymyna berik, tórtinshiden, keń oılap, kesek pishetin iri bolýy (kinámshildik pen shikámshildik álsiz, az ult­tarǵa tán qylyq), besinshiden, bilimdi ári óz isiniń kásipqoı sheberi bolýy, altynshydan, rýhy as­qaq namysqoı bolýy tıis. О́ziniń tól ulttyq qundylyqtaryn qa­dir­leı alǵan adam ǵana ózgeniń muń-muqtajyn tereń sezinip, qa­dirine jete almaq. О́ıtkeni, ózin jarylqaı almaǵan adamnyń óz­ge­ni jarylqaı qoıýy qıyn. Son­dyqtan da ózin syılaıtyn árbir el joǵaryda biz keltirgen qa­sıet­­terdi joǵary baǵalap qana qoı­maı, óziniń kúndelikti usta­ny­my­na aınaldyrady dep oılaımyn. Bul másele ótken ǵasyrdyń bas kezeńinde tarıh sahnasyna shyǵyp, ulttyń uly muraty jo­lynda aıanbaı eńbektengen Alash arystaryn da tolǵandyrǵan. Qa­zaq qaıtse irgeli el bolady degen máselege kelgende Ahmet Baı­tur­synuly: «Qazaqtyń irgeli eldermen tereze teńestirýi úshin úsh nárse kerek. Qazaq myqty, baı hám bilimdi bolý kerek. Myq­ty bolý úshin birlik kerek, baı bolý úshin kásip kerek, bilimdi bolý úshin oqý kerek. Osy úsh kerektiń jolynda jumys isteý kerek», dep naqty ári aıqyn tu­jy­rymdaǵan. Atalǵan kerekter qazirgi kezde de kún tártibinen túse qoıǵan joq. Endi joǵaryda keltirilgen qa­sıetterdi qazirgi qazaqtyń bo­ıynan taba alamyz ba degen má­selege kelsek, aýzymyzdy qý shóppen súrtýge qaqymyz joq. Qa­zirgi kezde qazaqtyń etek-jeńi jıylyp, eńsesi tikteldi. Táýel­sizdiktiń alǵashqy jyldaryn­da­ǵy sana men qazirgi sanany sa­lys­tyrýǵa kelmeıdi. Jetken jetistikterimiz de, jibergen kemshilikterimiz de bar. Endigi maqsat – jetistikterimizdi eseleý, kemshilik­terimizden arylý bolǵany jón. О́zine degen senimdilik oty álsiregen kezde rýh jasıdy, qaı­rat qaıtady. Kembaǵaldyq psıhologııa bas kóteredi. Elikteýshilik, ózgeni zor, ózin qor tutýshy­lyq, jattyń yǵyna jyǵylýshy­lyq, ózgeniń tilin, mádenıetin óziniń mádenıetinen artyq kórý­shi­liktiń negizinde kembaǵal tú­sinik jatyr. Al bul degenimiz árbir keýdede senimsizdik uıasyn salady degen sóz. Osydan eki jyl buryn Alma­ty qalasyndaǵy orta mektepterdegi tildik ahýalǵa taldaý jasa­ǵanda, orys tildi mektepterdiń 70 paıyzdan astamyn qazaq bala­larynyń toltyryp otyrǵanyn kórip shoshyǵanym bar. Bul – qazaq tiliniń memlekettik til bol­ǵanyna 19 jyl, táýelsizdik alǵa­nymyzǵa 17 jyl bolǵanda oryn alyp otyrǵan jaǵdaı! Qazaq ata-analarynyń áli kúnge óz bala­laryn orys tildi balabaqshalar men mektepterge súırelep júr­ge­nin kórip ne jylaryńdy, ne kúlerińdi bilmeısiń. Bulardyń ishinde elim, jerim, tilim dep shet elderden óz otanyna oral­ǵan qandastarymyz da kezdesedi. Mine, osynyń báriniń astarynda Qazaq eliniń, qazaq tiliniń bola­shaǵyna degen senimsizdik jatyr. Senimsizdik pen kúmánshildik jegi qurt sekildi. Tutas aǵzany iritip, ishten ydyratady. Sondyq­tan, eń aldymen, adamnyń ózine degen, memleketke degen senimin ornyqtyrý kerek. Senim ornyq­qannan keıin rýh oıanady, jiger shıraıdy, qaırat artady. Sonda ǵana qolǵa alǵan is ónimdi, berekeli bolady. Qol jetpes asqaq armandar aqıqatqa aınalady. El­basynyń táýelsizdikti baıandy etý jolynda atqaryp kele jat­qan isterin kókteı sholǵanda, onyń uzyn-yrǵasynan osynaý armandy ańsardy ańǵaramyz. Dúnıede eń qıyny – sanany ózgertý jáne shyńdaý. Sana ba­rynsha konservatıvti bolyp keledi. Baıaý ózgeriske ushyraıdy. Bul onyń tabıǵatyna baılanys­ty. Taptaýrynǵa aınalǵan qate­likterdiń ómirsheń bolatyny da osydan. Sananyń shuǵyl ózgerýi­ne asa úlken oqıǵalar, zor silkinister áser etedi. Tabıǵı yrǵaq­ty aıańmen júrý uzaq ýaqytty qamtıdy. Táýelsizdiktiń jıyrma jyldyǵyna qadam basar qarsań­ǵa deıin atqarylǵan isterdi eldiń sanasyna jańa turpatty memleket qurýǵa laıyqtap ózgertýge ba­­ǵyttalǵan sharalar, eldiń bo­la­shaǵyn baıandy etý jolyndaǵy óre­li ister dep baǵalaýǵa negiz bar. Aıtarlyqtaı, handarymyz ben bekterimizdi, batyrlarymyz ben bılerimizdi, aqyndarymyz ben jazýshylarymyzdy, ǵalymda­ry­myz ben daryndylarymyzdy aı­týly kúnderine oraı ardaq­ta­ýy­myz tarıhı sanany qalyptasty­rýǵa, eldik dástúrdi jalǵasty­rý­ǵa arnalǵan ıgi ister dep bilemiz. Táýelsizdik alyp, tóńiregi­miz­di túgendeı bastaǵan shaqtaǵy biz­diń de aldymen qolǵa alǵan sha­rýalarymyzdyń bastysy osy edi. Talaıly tarıhymyzdaǵy aq­tań­daqtardy arshyp, ardager ul­darymyzdy halqymen qaıta qa­ýyshtyrý, kókiregine sóz qonǵan, óner tunǵan ónerpazdarymyzdyń mereıtoılaryn atap ótý, el bastaǵan kósemderimizdi, sóz bas­taǵan sheshenderimizdi, naıza us­taǵan batyrlarymyzdy eske alý sekildi san alýan sharalar – osy maqsattyń kórinisi edi. Eko­no­mı­kalyq jaǵdaıymyz qıyn, tur­my­symyz shatqaıaqtap turǵan kez­diń ózinde osyndaı qadamdar jasaldy. Bul – sanamyz oıansyn, rýhymyz shalqysyn degen amal. Bul is nátıjesiz bolǵan joq. Dúnıeniń tórt buryshynda tarydaı shashylyp júrgen bar qazaqtyń basy qara shańyraqta túıisti. Sonyń arqasynda qan­das­tarymyz otanǵa oralyp ja­tyr. Elge el qosylsa qut degen osy emes pe?! Elbasynyń bastamasymen as­tananyń Arqa tósine aýysty­ry­lýy, Astana atty sáýleti men sáni kelisken jańa qalanyń boı kóterýi, «Bolashaq» baǵdarla­ma­sy arqyly san myńdaǵan bala­nyń shet el asyp, álemniń úzdik oqý oryndarynan bilim alýǵa qol jetkizýi, t.b. dúnıelerdiń bar­shasy da qazaq qoǵamyn ór­ken­detýdi, bolashaǵyn kemeldendirýdi kózdegen áreketter emes pe? Elimizdiń ál-aýqaty áli de ońala almaı turǵannyń ózinde arnaıy bilim baǵdarlamasyn túzip, ta­lap­ty shákirtterdi dúnıeniń tórt tarabyna attandyrýy da El­ba­synyń el men jerge ıe bolar óskeleń urpaq qamyn oılaǵan­dyq­tan týǵan qadam ekeni daýsyz. XXI ǵasyr – bilim men ǵylym ǵasyry. Aqyl men sananyń, bilim men biliktiń básekege túser ǵasyry. Bilimi asqan el kórkeıe­tin, biligi kemshin el keri ketetin kez de osy. Bul álem jurt­shy­ly­ǵy moıyndaǵan aqıqat. Sondyq­tan da erteńin oılaıtyn, bola­sha­ǵyna úmitpen qaraıtyn kóshe­li el, eń aldymen, urpaq tár­bıe­sine, shákirt bilimine erekshe kó­ńil bóledi. Elbasynyń buǵan únemi nazar aýdarýy da sondyq­tan dep bilemiz. Eýropa qaýipsizdik jáne yn­ty­maqtastyq uıymynyń tizginin qolǵa alyp, onyń alqaly jıy­nyn Astanada ótkizip, azýly el­derdiń basshylaryn jınaýymyz da mártebeli de mereıli is bol­dy. Álemdik geosaıası keńistikte óz orny áldeqashan áıgilenip, ha­lyqaralyq ahýalǵa yqpaly jú­rip turǵan alpaýyt elder úshin bundaı jıyn kezekti sharalar­dyń biri bolýy múmkin. Tarıhı ólshem turǵysynan alǵanda, tá­ýelsizdigin jarııalaǵanyna jı­yr­­ma jylǵa jeter-jetpes ýaqyt ótken bizdiń elimizdiń mundaı már­tebeli jıyn ótkizýi alys-jaqyn elderdiń Qazaqstandy moı­yndaýy, sanasýy dep tany­ǵan oryndy, halyqaralyq saıasatta óziniń derbes ornymen belgili degen sóz. Osynda atalǵan jáıtterdiń bári de joǵaryda sóz bolǵan mem­leket qurýshy ultqa tán qa­sıetterimizdi nyǵaıtýdan, el er­teńine degen senimdi kúsheıtýden bastaý alyp jatqan ıgi amaldar dep tanımyz. Árıne, batpandap kirgen aýrýdyń mysqaldap shyǵa­tyny daýsyz. Seń buzyldy, kósh qozǵaldy. Endigi bógetterge boı aldyrmas jaǵdaıǵa jettik. Osy­ǵan tilekshi ǵana emes, tize qo­sýshy bola alsaq, tilekti Qudaı­dyń bergeni. Shama-sharqymyz jetkenshe el­dikti tanytar, eldikke bastar sha­ralar týraly birqatar máse­lelerdi qozǵadyq. Desek te qan­daı bir istiń ómirsheń ári ǵu­myrly bolýy úshin ol negizinen jastar tarapynan qoldaý tabýy tıis ekendigin umytpaǵanymyz jón. Jastardyń oıyn qozǵap, júreginen oryn alyp, alǵa qulshyndyrmasa, bul istiń aıaǵy suıylatyny sózsiz. Qazir úgit-nasıhattyń ýaqyty ótken. Jastar – pragmatık. Bar nársege baıyppen qarap, onyń tıim­diligi, berer paıdasy turǵy­synan kesip-pishedi. Jalań uran, jadaǵaı sóz, dańǵaza attanǵa boı aldyra qoımaıdy. Sondyqtan ult­tyq murattarǵa bastaıtyn joba­lar­dy qolǵa alǵanda, onyń jalpy jurtshylyqtyń oıynan shyǵýyn, júregin ıitýin, alǵa qulshyn­dyrýyn, uzaq merzimdi qamtıtyn aýqymdy bolýyn eskergen oryn­dy. Onyń sheshimin kórsetý de jetkiliksiz. Naqty is qana máse­leni sheshedi. Qoǵamdyq uıym­dary­myzdyń qoǵamdyq oıǵa qoz­ǵaý salýmen ǵana shektelmeı, qol jár­demderin de isimen kórset­kenderi abzal. Qazirgi kezde qoǵamdyq uıym­dardyń, olardyń ishinde jastar uıymdarynyń sany artty. Alaıda bulardyń qatarynda til, ult máselesimen aınalysatyndary az. Osy kezge deıin olardyń birde-bireýi til máselesine bas qatyr­maıtyn. Sońǵy jyldary ǵana qazaq jastarynyń belsendilikteri artýda. «Bolashaq». «Til jáne rýh» degen jastar uıymdarynyń jumystary kózge túsip júr. Sondyqtan tilimiz ben dinimizdiń, saltymyz ben sanamyzdyń, elimiz ben jeri­mizdiń bolashaǵyn ǵumyrly etemiz desek, jastar uıymdarynyń osy taraptaǵy qataryn kóbeı­týge kúsh salǵany jón. Memlekettik organdar jaǵynan jyl saıyn áleýmettik jobalardy júzege asyrý úshin bólinetin granttardy anyqtaǵanda osynaý baǵyttarǵa basymdyq berilýi kerek. О́ıtkeni, bizder úshin bolashaq týraly sóz – til men dil, salt pen sana, dástúr men úrdis, ilim men bilim, tálim men tárbıe, ósıet pen ónege, ádebıet pen mádenıet sııaqty qazaq halqy úshin asa qasıetti uǵym­dar degen sóz. Qaı kezde de júıeli, jospar­ly túrde júrgizilgen jumystar ǵana nátıjeli bolady. Maqsat­tyń aıqyndyǵy, oǵan jetý jol­darynyń dáldigi kózdegen nátı­jege jetkizbeı qoımaıdy. Olaı bolsa, táýelsizdiktiń tuǵyry – týǵan tilimizdiń óristi bolýy úshin memlekettik tilge kóshýdiń bir­yńǵaı ólshemderi belgilenýi tıis. Sol sekildi biz sóz bary­syn­da memleket quraýshy ult qan­daı bolýy kerek, oǵan qan­daı mindetter júkteledi degen su­raq­tar tóńireginde az-kem óz oıy­myzdy ortaǵa salýǵa ty­rystyq. Biraq bul azdyq etedi. Osy máseleni de jan-jaqty talqylaı túsý qajet. Bul aı­tylǵandardyń barlyǵy da eldikti, táýelsizdik pen memlekettilikti nyǵaıtý baǵytyndaǵy kókeıde júrgen oılar. Oı oıdy qozǵasa, amalǵa jol ashsa, maqsattyń oryndalǵany. О́mirzaq AITBAIULY, Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń prezıdenti, akademık.