Kollajdy jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
Ásirese álem ekonomıkasyndaǵy mańyzdy ózgeristerge toqtalǵan Memleket basshysy onyń geosaıası ahýalǵa da teris áser etip jatqanyn aıtty.
«Dúnıejúzinde múlde jańa úderister paıda bolyp jatyr. Memlekettiń turaqty damýy úshin osy ózgeristerge ekonomıkalyq jáne saıası turǵydan beıimdelýimiz qajet. Bul – asa mańyzdy mindettiń biri», dedi Q.Toqaev.
Prezıdent júktegen mindetterdi saralap, ún qosqan ekonomıst Eldar Shamsýtdınov búginde memleketter arasynda ózara tarıftik shekteý qoıý úrdisi beleń ala bastaǵanyn, mundaı jaýapty kezeńde Úkimet pen Ulttyq bank birtutas komanda retinde áreket etýge tıis ekenin atap ótti. «Jalpyulttyq deńgeıde osyndaı negizgi ınstıtýttar arasyndaǵy qarama-qaıshylyqtar jaǵdaıdy ýshyqtyryp jiberýi múmkin», deıdi sarapshy.
«Ekonomıkada ósim joq emes. IJО́ 300 mlrd dollardan asty. Alaıda Memleket basshysy halyqtyń tabysy ekonomıkalyq ósimge ilese almaı otyrǵanyn osyǵan deıin de birneshe márte aıtqan edi. Prezıdent júktegen mindetti júzege asyrý úshin tek baǵany ýaqytsha ustap turý jetkiliksiz», deıdi sarapshy. Mundaı sheshim, kerisinshe, ınflıasııany qysqa merzimde tejegenimen, salanyń ınvestısııalyq tartymdylyǵyna keri áser etedi.
«Keıingi jyldardyń tájirıbesi kórsetip otyrǵandaı, ınflıasııamen kúres – uzaq ári kúrdeli úderis. Reformalar kezeńindegi ýaqytsha ymyraǵa kelýdiń tek qysqamerzimdi áseri bar ekenin túsinetin kezge jettik. Tarıhta mundaı ssenarııler gıperınflıasııamen aıaqtalǵan», dedi E.Shamsýtdınov.
Sarapshynyń aıtýynsha, kez kelgen bazalyq mólsherleme deńgeıi ınflıasııa deńgeıinen joǵary bolýy kerek. Bul rette tek monetarlyq sıpattaǵy sharalar jetkiliksiz. Fıskaldyq saıasat ta birkelki jumys isteýge tıis.
«Ulttyq bank artyq ótimdilikti azaıtý úshin bankterge talaptardy kúsheıtip jatyr. Bul mańyzdy, óıtkeni ınflıasııa kútkennen joǵary bolyp otyr. Halyqaralyq valıýta qory munaıdan tys bıýdjet tapshylyǵy IJО́-niń 8%-ynan asqanyn atap ótedi. Ol qarjy júıesine qysym túsiredi. QQS-nyń 16%-ǵa deıin ósýi jaǵdaıynda bıýdjet shyǵyndaryn qysqartý ońaıǵa túspeıdi. Degenmen shyǵystardy birtindep shekteý («fıskaldyq dıeta») Ulttyq banktiń jumysyn jeńildetip, bazalyq mólsherlemeni uzaq ýaqyt joǵary deńgeıde ustap turý qajettigin azaıtýy múmkin», deıdi sarapshy.
Prezıdent óńirlik damý máselelerine de toqtalyp, aımaqtardaǵy bıýdjettik josparlaýdyń sapaly júrgizý qajettigin aıtty. «Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýty» AQ О́ńirlik zertteýler jáne ómir sapasy ortalyǵynyń dırektory Nurbolat Qurmetulynyń pikirinshe, Memleket basshysynyń Úkimettiń keńeıtilgen otyrysyndaǵy sózi óńirlik saıasatty iske asyrýda jańa kezeńniń bastalǵanyn aıqyn kórsetedi.
«Prezıdent bıýdjetaralyq qatynastardaǵy teńsizdik máselesine arnaıy toqtaldy. Atap aıtqanda, óńirlerge júkteletin mindetter ortalyqtan bólinetin qarjy kólemine sáıkes kelýge tıis ekenin atap ótti. Bul – óte oryndy ustanym. Sebebi qarjylyq resýrstarmen tıisti deńgeıde qamtamasyz etilmegen mindetter óńirlerdiń turaqty damýyn tejep, jergilikti bıliktiń tıimdi ári nátıjeli jumys isteý múmkindigin shekteıdi», deıdi ol.
Sarapshynyń sózinshe, Memleket basshysy qoıǵan bıýdjetti tıimdi josparlaý mindeti – der kezinde qabyldanǵan, óńirlik damýdyń sapasyn arttyrýǵa baǵyttalǵan óte oryndy qadam.
«Prezıdent ekonomıkalyq, áleýmettik qaıtarymy tómen jobalardy iske asyrý tájirıbesinen bas tartý qajettigin naqty aıtty. Bul aldaǵy ýaqytta bıýdjettik ınvestısııalyq jobalardy irikteý kezinde óńirler úshin shyn máninde aýadaı qajet, mýltıplıkatıvti áseri joǵary jobalarǵa basymdyq beriletinin kórsetedi», deıdi sarapshy.
Prezıdent óz sózinde eldegi arnaıy ekonomıkalyq aımaqtardyń tıimdiligi áli kúnge deıin tómen dep baǵalady. Arnaıy ekonomıkalyq aımaqtardyń shırek ǵasyrǵa jýyq ýaqyttan beri IJО́-ge qosqan úlesi 1%-dan sál ǵana asady. Onyń 0,3%-y – eksportqa, 0,9%-y shetel ınvestısııasyna tıesili.
«Arnaıy ekonomıkalyq aımaqtardyń qazirgi ınfraqurylymyn damytýǵa úsh jyl ishinde bir trıllıon teńge zaım qarajatyn jumsaý usynylyp otyr. Aldymen olardyń damý modelin qaıta qurý kerek dep sanaımyn. Onsyz mundaı aýqymdy ınvestısııa júıedegi qordalanǵan máselelerdi sheshe almaıdy», dedi Memleket basshysy.
N.Qurmetulynyń sózine súıensek, mundaı aımaqtar óńir ekonomıkasyn damytýdyń tıimdi tetigine aınalýy qajet.
«Memleket basshysy atalǵan aımaqtar naqty ekonomıkalyq nátıje berýge qyzmet etýge tıis ekenin atap ótti. Bul – óńirlerdegi ınvestısııalyq saıasatty qaıta qaraýǵa baǵyttalǵan mańyzdy sıgnal», deıdi ol.
Sarapshynyń aıtýynsha, Memleket basshysynyń sózinen óńirlik damýdyń endi tek bıýdjettik transfertterge emes, jergilikti ekonomıkanyń belsendiligine, sonyń ishinde arnaıy ekonomıkalyq aımaqtardyń naqty nátıjesine súıenýge tıis ekenin ańǵarýǵa bolady.
«Prezıdenttiń Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda aıtqany óńirlik damýǵa qoıylatyn talaptardyń kúsheıgenin kórsetti. О́ńirlerge qarjylyq derbestik berilip otyr. Endi naqty nátıjege, tıimdi basqarý men ekonomıkalyq qaıtarymǵa basa nazar aýdarylatyny anyq», deıdi sarapshy.
Memleket basshysy jańa Salyq kodeksin tıimdi engizý máselesin de kóterdi. Ekonomıst, Tengenomica telegram arnasynyń avtory Rýslan Sultanovtyń pikirinshe, salyq reformasynyń basty máni qansha qarajat jınaýda emes, ony qalaı jınaýda bolyp otyr.
«Ákimshilendirý men sıfrlandyrýǵa basymdyq berý – qolmen baqylaýdan júıeli táýekelderdi basqarýǵa kóshý degen sóz. Iаǵnı mólsherlemelerdi kóterip, tekseristi kóbeıtkennen góri derekterdi retke keltirip, kóleńkeli shemalardy azaıtyp, erejelerdi ashyq etý tıimdirek. Sapaly ákimshilendirý kóbine qatańdatýdan da úlken fıskaldyq nátıje beredi. Al sıfrlandyrý operasııalardy derlik naqty ýaqyt rejiminde baqylaýǵa múmkindik berip, kóleńkeli aınalymdy azaıtady ári kásipker men ınspektor arasyndaǵy tikeleı baılanys sanyn qysqartady. Bul ekonomıkalyq saıasattyń uzaqmerzimdi turaqtylyq pen senimge baǵyttalǵanyn kórsetedi», dedi ol.
Sondaı-aq sarapshy Prezıdenttiń «jazalaýshy mentalıtetten» bas tartý bastamasy aıyppul izdeýden táýekelderdi aldyn ala anyqtaýǵa kóshýdi bildiretinin aıtady. Onyń aıtýynsha, bul aldyn ala eskertýler, sıfrlyq servısterdegi avtomatty keńester men túsindirý jumystary arqyly júzege asýǵa tıis.
«Degenmen seriktestik – shekteýsiz erkindik emes. Munda fıskaldyq tártip pen ekonomıkalyq belsendilik arasyndaǵy teńgerim mańyzdy. Kásipker erejeni aldyn ala túsingen jaǵdaıda daý azaıyp, ınvestısııalyq belsendilik artady. Boljamdy ári túsinikti júıe eldiń iskerlik ahýalyna tikeleı oń áser etedi», deıdi R.Sultanov.
Al salyq pen keden júıesin sıfrlandyrý máselesine kelgende sarapshy tolyq sıfrlandyrý men «fıskaldyq derekter fabrıkasyn» qurý – biryńǵaı saraptamalyq júıe qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan qadam ekenin jetkizdi.
«Bastamanyń nátıjesinde ekonomıkanyń ashyqtyǵy artyp, kóleńkeli operasııalar azaıady, al bıýdjet kiristeri turaqty bola túsedi. Sıfrlandyrý – qysym jasaý quraly emes, boljamdylyq pen júıelilikke ınvestısııa. Bul memleket pen ekonomıkanyń ózara árekettesýiniń jańa úlgisin qalyptastyrady», dedi R.Sultanov.
Elimizde Eýrazııa qurlyǵynyń logıstıkalyq habyna aınalý maqsaty belgilenip, osy baǵytta naqty jobalar atqarylyp keledi. Memleket basshysy Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda eldiń qurlyqtaǵy biregeı ornyn tıimdi paıdalaný maqsatynda kólik logıstıkasyn qarqyndy damytýdy tapsyrdy. Saıasattanýshy Baýyrjan Serikbaevtyń pikirinshe, Prezıdenttiń kólik-logıstıka salasyn damytýdy strategııalyq basym baǵyt retinde aıqyndaýy – elimizdiń tranzıttik rólin arttyrýdan týǵan mańyzdy bastama.
«Qazir halyqaralyq qatynasta tranzıttik dálizder úshin báseke kúsheıip, memleketterdiń ekonomıkalyq damýy logıstıkalyq múmkindikter arqyly da keńeıetin jańa kezeń qalyptasyp jatyr. Temirjol jelileri men avtojol salasynda jańa baǵyttardy iske qosý elimizdiń ishki kólik baılanysyn kúsheıtip, óńirler arasyndaǵy ekonomıkalyq damý alshaqtyǵyn azaıtady», deıdi B.Serikbaev.
Sarapshynyń aıtýynsha, logıstıkadaǵy negizgi faktorlardyń biri – kólikterdiń shekaradan ótý jyldamdyǵy. Muny álemdik tájirıbe de kórsetip otyr.
«Prezıdent Úkimetke avtokólik qozǵalysyn sıfrlyq platformaǵa kóshirýdi, shekara mańyndaǵy 33 beketti jańǵyrtýdy tapsyrdy. Atalǵan jobalar iske assa, elimiz Eýrazııadaǵy negizgi tranzıttik habtyń birine aınalyp, aımaqtyq saýda joldaryn qalyptastyrýshy memleket retinde geoekonomıkalyq áleýetin arttyratyny sózsiz» deıdi sarapshy.
