Qazaq nege «Asyǵyń alshysynan tússin» degen?
Pedagogtyń aıtýynsha, ár ulttyń óziniń ulttyq qundylyqtary bolady. Bir ultty ekinshi ulttan erekshelendirip turatyn onyń tili, mádenıeti, óneri, ádet-ǵurpy, ulttyq qolóneri, ulttyq oıyndary jáne taǵy basqa bir-birine uqsamaıtyn qasıetteri. Osylardyń bári ulttyq qundylyqqa jatady. Qazaq halqynyń ulttyq tárbıesi – álemde teńdesi joq tárbıe. Sondyqtan jas jetkinshekterdi naǵyz tolyqqandy tulǵaǵa aınaldyrý úshin ulttyq qundylyqtar arqyly tárbıe berýdiń mańyzy zor.
Onyń asyqqa degen qyzyǵýshylyǵy bala kezinen bastalǵan. Ákesi mal sharýashylyǵymen aınalysqandyqtan, úıde asyq kóp jınalǵan. Sol kezden bastap asyq oıyny ómiriniń bir bóligine aınalǵan. Keıin bul qyzyǵýshylyq kásibı baǵytqa ulasyp, ol jınaqtaǵan asyqtar negizinde kóptegen oıyn túrlerin oılap tapqan.
«Asyq – tórt túlik maldyń tilerseginde asyq jiliktiń basynda ornalasatyn shymyr súıek. Ańdardyń da tilersek asyq jiliginiń basynda ornalasady. Qazaqta maldyń da, ańnyń da asyǵy qasıetti sanalady. Ertede tabıǵattyń qatal, ańdardyń oljaǵa ońaı túspeıtindigin, ańshynyń adal eńbegi, er azamattyń qaıraty men jaýjúrektiligi myqty bolǵandyǵyn jaqsy bilemiz. Balasy ul týsa, besiginiń basyna bóriniń asyǵyn iledi. Bala – jaladan aýlaq, shymyr, qaıratty bolsyn degeni. Al qyz bala bolsa, besiginiń basyna eliktiń asyǵyn (jabaıy) iledi. Sulý, kórikti bolyp boı jetsin dep yrymǵa balaǵan eken. Kelin qursaq kótergende, úlken ata-ájelerimiz yrymdap asyq jınaı bastaǵan. Onysy – kelinge kóz tımesin, aman-esen ul bosansyn dep tilegeni eken.
Halqymyzda «Asyǵyń alshysynan tússin» degen jaqsy tilek bar. Asyq oıynynda kimniń saqasy alshysynan tússe, sol birinshi atady nemese basymdyqqa ıe bolady. Iаǵnı, alshy turýy onyń ıesine (balaǵa) sáttilik joldas bolyp turǵanyn bildiredi. Sondyqtan ata-babalarymyz belgili bir oqıǵaǵa nemese osyndaı jaqsy isti bastap, onyń sátti aıaqtalyp, ıgi isi jalǵasy tapqan azamattarǵa «Asyǵy alshysynan tústi» dep te aıtqan eken.
Kezinde ata-babalarymyz asyqty osyndaı ulttyq deńgeıge deıin kótergeni teginnen tegin emes. О́ıtkeni asyq oıyny balalardyń jastaıynan tózimdilikke shyńdap, olardy mergendikke, ustamdylyqqa, baısaldylyqqa, qaǵilezdikke tárbıelegen. Asyqtardy qaz-qatar tizý kezinde olardyń sanyn alý, keıin utysty eseptep, upaı bóliskende asyq sanaý balanyń matematıkaǵa beıimin arttyryp qana qoımaı, balalardy kóz mergendigine, qol býyndarynyń ıkemdi bolýyna baýlıdy. Asyq oınaǵanda adamnyń tek eki qoly emes, oılaý múshelerinen bastap, ıyǵy, aıaǵy, barlyq bulshyq etteri qımyldaıdy. Bylaısha aıtqanda, asyq oınaǵan bala júgiredi, sekiredi, kózdeıdi, jeńedi, jeńiledi, utady, utylady... Mine osynyń bári taza báseke, taza dene tárbıesi», deıdi ustaz.
Asyq oıynynyń paıdasy qandaı?
Toıǵan Sarıeva asyqty tek oıyn retinde ǵana emes, bilim berý quraly retinde de tıimdi qoldana biledi. Ol balabaqshada balalarǵa sanaýdy, tústerdi ajyratýdy, ýaqytty baǵdarlaýdy úıretetin dıdaktıkalyq oıyndar oılap tapqan. Sonymen qatar asyqty mýzykalyq aspaptarmen baılanystyryp, shyǵarmashylyq baǵytta da qoldanǵan.
«Ata-babamyzdan qalǵan ulttyq qundylyqtardy dáripteý jáne balalardyń boıyna sińirý meniń eń basty ustanymym. Búginde balalardyń kópshiligi ýaqytyn smartfon men kompıýter aldynda ótkizetini belgili. Bul olardyń densaýlyǵyna da, til damýyna da keri áserin tıgizip jatyr. Al asyq oıyny, kerisinshe, balanyń saýsaq motorıkasyn damytyp, sóıleý qabiletin arttyrady, oılaý júıesin jetildiredi.
Osy oraıda «Altyn asyq qalmasyn aıdalada» dep bala kezimde oınaǵan asyqty nege balabaqshada qoldanbasqa degen oı týyndady. Osy maqsatpen jan-jaqty kóp izdenip, asyq týraly kóp málimetter jınaqtadym. Ákemniń qolymen tazalanyp, jınaǵan 200-deı asyq osy jumysymnyń bastamasy boldy. Bul bastaǵan ıgi isime balabaqsha ujymy men ata-analar da qoldaý kórsetti. Osylaısha 1 aı ishinde 500-deı asyq jınaldy. Jınalǵan asyqtardy 1 saǵattan astam kalsıı qosylǵan as sodasymen qaınatyp, kedir-budyrlaryn tegistep tazalap, laktap, ártúrli oıynnyń túrine qaraı boıap daıyndadym.
Maqsatym qazaqtyń ulttyq qundylyǵy asyqty paıdalanyp, ushqyr qııalmen izdenis arqyly balabaqshada balanyń damý qabiletin arttyratyn oıyndar jınaǵyn oılap tabý boldy», deıdi Toıǵan Sarıeva.
Dıdaktıkalyq oıyndar: Sıqyrly asyqtar
Pedagogtyń eń alǵashqy oılap tapqan oıyny «Tanym» salasy boıynsha dıdaktıkalyq oıyn «Sıqyrly asyqtar» dep atalady.
Bul oıyn balalarǵa sanap, tústerdi ajyrata bilýdi úıretedi, saýsaq motorıkasyn damytady. Balalar asyqtardyń búk, shik túsý ataýlaryn úırenip, joǵary – tómen uǵymdaryn qalyptastyrady.
Oıyn barysynda eki qatarly dóńgelek qalyptyń tómengi qatarynda túrli tústi 1-den 10-ǵa deıingi sandar ornalasqan. Ár sannyń qasynda úlken asyqtar arqyly taıaqshalar ornatylǵan. Sol taıaqshalar arqyly qalyptyń ekinshi qataryndaǵy kıiz úıde jınalǵan asyqtardy sany men túsine qaraı joǵarydan tómen qaraı ornalastyrý qajet. Ornalasqan asyqtardyń túsý ataýlaryn aıtý kerek (Búk, Shik).
«Men qandaı túspin?» oıynynda balalar oıyn arqyly tústerdi, pishinderdi ajyratady, sanap úırenedi, az – kóp uǵymdaryn qalyptastyrý arqyly logıkalyq oılaýyn damytyp, oılaryn júıeli túrde jetkizýge daǵdylanady.
Balalar pishinderdiń ataýlarymen tústerin atap beredi. Ortadaǵy túrli-tústi asyqtardy pishinderdiń túsine qaraı ornalastyrady. Ár bala pishinderdiń atyn, túsin atap, neshe asyq jınaǵanyn aıtady. Suraq-jaýap arqyly eń kóp asyq jınaǵan bala anyqtalady.
Toıǵan Sarıeva osy sııaqty asyqtan jasalatyn birneshe oıyn túrin oılap tapqan. Sanaýǵa, saǵat tiliniń baǵytyn bilýge, ýaqytty baǵdarlap, kún tártibin saqtaı bilýge úıretetin «Saǵat», saýsaq motorıkasyn damytý arqyly oılaý qabiletin arttyryp, tústerdi ajyrata bilýge baǵyttaıtyn «Kóńildi asyqtar»,«Sıqyrly aınalma», «Týra jáne keri sanaý», «Baýlaý» sekildi dıdaktıkalyq oıyndardy oınaý arqyly balalar asyqtyń túsý turysyn tolyq meńgeredi. Sonymen qatar «Kommýnıkasııa» salasy boıynsha «Áripter syry» oıyny kezinde 15 daýysty dybys qyzyl tekshemen, 27 daýyssyz dybys kók tekshemen asyq ústine tańbalanady. Bul oıyn balalardy áripti tanýǵa, býynǵa bólip oqýǵa úıretedi.
«Shyǵarmashylyq salasy boıynsha da balabaqshada asyqty mýzykalyq urmaly aspap retinde paıdalandyq. Balalardy qazaq halqynyń óte erte zamannan kele jatqan jetigen ulttyq mýzyka aspabynda oınaýǵa úırettik. Aspap aǵashtan jasalyp, tıekterine asyqtar qoıyldy.
Adamnyń tabandarynda, alaqandarynda ártúrli aǵzanyń durys jumys isteýine jaýap beretin sıgnaldy núkteler bar ekeni málim. Osyǵan oraı «Densaýlyq» salasy boıynsha da massajdy kilemsheler jasaldy.
Balalardyń densaýlyǵyn shyńdaıtyn maıtabandylyqtyń bolmaýyna áserin tıgizetin, aıaqtyń ishke jáne syrtqa durys basýlaryn jattyqtyrý jumystaryna arnalǵan massajdy kilemsheniń uzyndyǵy – 115 sm, eni – 55 sm, tabıǵı taza EVA rezeńke kilemshesine 5-6 jastaǵy balalardyń taban ólshemine sáıkestendirilip, oıylyp, jelimniń kómegimen árqaısysyna 14 asyqtan ornalastyryldy.
Tabanǵa arnalǵan Massajdy kilemshe de tabıǵı taza kıizge jibek jippen bir qatar uzynnan, bir qatar kóldeneńinen kezekpen 88 asyqtan tigildi.
Massajdy qolǵapqa 5 asyq tizbektelip, tigildi. Alaqanǵa arnalǵan «Massajdy aınalmaly asyqtar» jasaldy. Aǵash jaqtaýǵa ornatylǵan 12 symǵa 4 asyqtan tizbekteldi», deıdi ardager ustaz.
Pedagog sonymen qatar ulttyq asyq oıyndaryn zaman talabyna saı beıimdep, olardy balalarǵa túsinikti ári jeńil túrde usynǵan.
«Qantalapaı, Tasqala, Alshy sııaqty oıyndar arqyly balalardyń shapshańdyǵy, eptiligi, oılaý qabileti damıdy», deıdi ol.
Toıǵan Sarıeva «Qazaqtyń ulttyq qundylyǵy – asyq arqyly mektep jasyna deıingi balanyń damý qabiletin arttyrý» taqyrybynda avtorlyq baǵdarlama jasaqtaǵan. Budan bólek jasaǵan «Altyn asyq» baǵdarlamasy eresekter toby men mektepaldy daıarlyq toptaryna arnalǵan 18 saǵattyq varıatıvti bólimnen turady. Osy eńbekterimen aýdandyq, oblystyq, respýblıkalyq baıqaýlarda jeńiske jetip, baǵdarlamasyna avtorlyq quqyq alǵan.
Ardager pedagog qazir zeınetkerlik jasta bolsa da aýdannyń qoǵamdyq ómirine belsene aralasady. Aýdandyq analar keńesiniń tóraǵasy retinde otbasylyq qundylyqtardy saqtaý, otbasynda, bala tárbıesinde ulttyq qundylyqtardy nasıhattaý baǵytynda eńbek sińirip keledi. Ol jasaqtap shyqqan asyq oıyny – ulttyń rýhanı murasy ǵana emes, bolashaq urpaqty jan-jaqty damytýǵa baǵyttalǵan mańyzdy qural. Osyndaı qundylyqtardy jańǵyrtyp, ony bilim berý júıesine engizý – búgingi kúnniń basty mindetteriniń biri. Bul baǵyttaǵy Toıǵan Sarıeva sııaqty pedagogterdiń eńbegi – urpaq tárbıesine qosylǵan úlken úles ekeni anyq.
