– Búginde tehnologııa qarqyndy damyp, jasandy ıntellekt dáýiri qalyptasqan kezeńde óndiristik balyq sharýashylyǵyn dástúrli tásildermen ǵana damytý jetkiliksiz ekeni anyq. Osy turǵydan alǵanda, salany jańa deńgeıge kóterý úshin qandaı ozyq tehnologııalar men ınnovasııalyq sheshimderge basymdyq berý qajet?
– Árıne, dástúrli balyq aýlaýdan zamanaýı, tehnologııaǵa negizdelgen akvamádenıetke kóshý – búgingi kúnniń talaby. Qazir balyq sharýashylyǵy tabıǵı sý qoımalarymen shektelmeıdi. Bul sala dál esepke, avtomattandyrýǵa jáne joǵary tehnologııalarǵa súıenetin óndiris deńgeıine ótti. Elimiz úshin de mundaı jańǵyrý asa ózekti.
О́ndiristik balyq ósirýde jabyq sý aınalymy júıeleri (RAS) mańyzdy ról atqarady. Bul tehnologııa sýdy úzdiksiz tazartyp, qaıta paıdalanýǵa múmkindik beredi. Nátıjesinde, sý únemdeledi, ekologııalyq júkteme azaıady, al ósirý úderisi tolyq baqylaýda bolady. Elimizdiń klımattyq erekshelikterin eskersek, mundaı júıeler jyl boıy turaqty óndiris júrgizýge jol ashady.
Sonymen qatar «Aqyldy ferma» uǵymy da balyq sharýashylyǵyna batyl enip keledi. Túrli sensorlar sýdyń temperatýrasyn, ottegi mólsherin, qyshqyldyǵyn úzdiksiz baqylap, barlyq derekti fermerge nemese basqarý júıesine jetkizip otyrady. Eger qandaı da bir kórsetkish qalyptan aýytqysa, júıe avtomatty túrde áreket etedi. Bul ónimdilikti arttyryp qana qoımaı, táýekelderdi de aıtarlyqtaı azaıtady.
Jasandy ıntellekt pen úlken derekterdi paıdalaný – taǵy bir mańyzdy qadam. Buryn balyqqa qansha azyq berý kerek ekenin tájirıbege súıenip anyqtasa, búginde arnaıy algorıtmder balyqtyń ósý qarqynyn, minez-qulqyn taldap, naqty usynys beredi. Nátıjesinde, azyq shyǵyny azaıady, al ónim sapasy artady. Bul – óndiristiń tıimdiligin birneshe ese kóteretin múmkindik.
Avtomattandyrylǵan azyqtandyrý júıeleri de úlken ózgeris ákelip otyr. Kameralar men datchıkter balyqtyń belsendiligin baqylap, qajetti mólsherde ǵana jem beredi. Artyq azyq sý sapasyn buzbaıdy, demek ekojúıe de turaqty saqtalady. Mundaı uqypty tásil ásirese ónerkásiptik kólemde óte mańyzdy.
Bolashaqtyń taǵy bir baǵyty – kópdeńgeıli akvamádenıet. Bul júıede balyqpen birge baldyrlar nemese mollıýskilir ósiriledi. Balyq qaldyqtary basqa organızmderge qorek bolady, sóıtip tabıǵı tepe-teńdik saqtalady. Mundaı tásil ekologııalyq turǵydan da, ekonomıkalyq jaǵynan da tıimdi. Sondaı-aq bıotehnologııa salasynyń damýy da nazardan tys qalmaýy kerek. Ǵalymdar aýrýǵa tózimdi, tez ósetin balyq túrlerin shyǵaryp otyr. Bul antıbıotıkterdi az qoldanýǵa, óndiris qaýipsizdigin arttyrýǵa ári ónim sapasyn jaqsartýǵa múmkindik beredi.
Elimizge osy tehnologııalardyń ishinde eń mańyzdysy – sý únemdeý men klımatqa beıimdelý. Sondyqtan jabyq júıeler, avtomattandyrý men derekterge negizdelgen basqarý sheshimderi birinshi kezekte engizilýge tıis. Bul ishki naryqty qamtamasyz etip qana qoımaı, eksporttyq áleýetti de arttyrady.
– Balyq sharýashylyǵynda sý resýrstaryn tıimdi paıdalanýdyń qandaı joldary bar?
– Balyq sharýashylyǵyda sý sapasyn baqylaý sheshýshi mánge ıe. Ottegi deńgeıi, temperatýra men rN kórsetkishi qalypty bolýǵa tıis. Lastanǵan sý ónimdilikti tómendetip, aýrýdy kóbeıtedi. Sondyqtan sýdy turaqty baqylap, súzgileý, aerasııa men bıologııalyq tazartý ádisterin qoldaný qajet. Taǵy bir mańyzdy baǵyt – sý únemdeý tehnologııalaryn engizý, ásirese tuıyq sý aınalymy júıeleri (RAS). Bul tásil sýdy qaıta óńdep, birneshe ret paıdalanýǵa múmkindik beredi, sonyń nátıjesinde sý shyǵyny azaıyp, ekologııalyq júkteme tómendeıdi. Sonymen qatar tabıǵı tepe-teńdikti saqtaý da ózekti. Artyq jem qaldyqtary men hımııalyq zattar sý sapasyn nasharlatady. Sondyqtan ekologııalyq taza jem qoldaný, qaldyqtardy tıimdi basqarý jáne bıologııalyq ádisterdi paıdalaný qajet.
Sý resýrstaryn tıimdi paıdalaný júıeli josparlaýdy talap etedi. Sý kózderin durys tańdaý, maýsymdyq ózgeristerdi eskerý jáne sý kólemin naqty esepteý mańyzdy. Sonymen qatar bul baǵytta memlekettik retteý, zańnamalyq baqylaý jáne ǵylymı zertteýlerdiń róli zor.
– Balyq aýlaýmen birge ony qorǵaý, qoryn molaıtý baǵytynda naqty qandaı qadamǵa barǵan jón?
– Balyq qoryn qorǵaý men kóbeıtý zań talaptaryn saqtaýdy, ıaǵnı belgilengen maýsymda ǵana aýlaýdy, ruqsat etilgen quraldardy qoldanýdy jáne aýlaý mólsherin shekten asyrmaýdy talap etedi. Sonymen birge sý aıdyndaryn lastanýdan qorǵaý, óndiristik qaldyqtardy baqylaý men sý sapasyn turaqty tekserý mańyzdy. Balyqty qoldan kóbeıtý maqsatynda shabaq jiberý men balyq ósirý sharýashylyqtaryn damytý qajet. Brakonerlikpen kúres kúsheıtilip, zańsyz aýlaýǵa qatań tosqaýyl qoıylýǵa tıis. Tabıǵı ekojúıeni saqtaý jáne halyqtyń ekologııalyq saýatyn arttyrý da balyq qoryn saqtaýdyń negizgi tetikteriniń biri. Tarqata aıtsaq, eń aldymen, balyq aýlaý kezinde zań talaptaryn saqtaý mańyzdy. Árbir sý aıdynynda balyq aýlaýdyń óz erejesi bar: belgili bir maýsymda ǵana aýlaýǵa ruqsat beriledi, ýyldyryq shashý kezeńinde balyq aýlaýǵa qatań tyıym salynady, belgilengen mólsherden artyq aýlamaý da tabıǵı tepe-teńdikti saqtaýǵa kómektesedi.
Balyq qoryn qorǵaýdyń mańyzdy joly – sý kózderin taza ustaý. О́zender men kólderge qoqys tastaý, óndiristik qaldyqtardy tógý sý janýarlaryna úlken zııan keltiredi. Sý sapasynyń tómendeýi balyqtardyń qyrylýyna nemese basqa aımaqtarǵa kóshýine sebep bolady. Sonymen qatar balyq sanyn kóbeıtý úshin qoldan ósirý sharalary da mańyzdy ról atqarady. Arnaıy sharýashylyqtarda ósirilgen shabaqtardy tabıǵı sý aıdyndaryna jiberý arqyly balyq qorynyń azaıýyn boldyrmaýǵa bolady. Bul ádis kóptegen elde tıimdi nátıje berip keledi.
Árıne, bul baǵytta aıtar másele kóp. Eger biz búgin balyq qoryna uqypty qarasaq, bolashaq urpaqqa baı tabıǵı mura qaldyra alamyz.
– Balyq sharýashylyǵy zańmen tolyq rettelgen be?
– Elimizde balyq sharýashylyǵyn retteıtin zańdyq baza bar ári ol birshama júıelengen. Degenmen bul baǵyttaǵy jumystardyń áli de jetildirýi qajet tustar bar ekendigi de ras. Meniń oıymsha, búginde másele zańnyń bar-joǵynda emes, onyń qanshalyqty tıimdi jumys isteıtininde. Mysaly, keıbir óńirlerde baqylaý álsiz, al brakonerlik áli de beleń alǵan. Bul – tek zańnyń bolýy jetkiliksiz, onyń oryndalýyn qadaǵalaý da mańyzdy ekenin kórsetedi. Sonymen qatar shaǵyn balyq sharýashylyqtaryna qoldaý kórsetý máselesi de ózekti. Kóp jaǵdaıda iri kásiporyndarmen salystyrǵanda, usaq sharýashylyqtardyń múmkindigi shekteýli bolady. Al bul salada turaqty damý úshin dál osy shaǵyn kásipkerlerdiń róli zor.
– Balyq ónimderin eksportqa shyǵarýdyń qazirgi jaı-kúıi, bolashaǵy jóninde ne aıtasyz?
– Búginde elde óndiriletin balyq ónimderiniń deni – muzdatylǵan balyq, balyq fılesi jáne ártúrli óńdelgen ónimder. Sonyń ishinde kókserke fılesi sheteldik naryqta suranysqa ıe. Otandyq ónimder Eýropa elderine, Reseı men Qytaıǵa jetkiziledi. Bul – otandyq balyq sharýashylyǵynyń syrtqy naryqqa beıimdele bastaǵanynyń aıqyn belgisi. Búginde elimizde 72 balyq óńdeý kásiporny jumys isteıdi, olardyń jyldyq qýaty 120 myń tonnany quraıdy. Onyń ishinde 20 kásiporyn ónimin eksportqa shyǵarady. Degenmen bul jetistikterge qaramastan, elimiz áli de balyq ónimderi jóninen ımportqa táýeldi. Ásirese teńiz balyqtary shetelden ákelinedi, sebebi eldiń geografııalyq ornalasýy bul turǵyda belgili bir shekteýler qoıady. Álemdik naryqqa kóz júgirtsek, balyq jáne teńiz ónimderi saýdasy qarqyndy damyp kele jatqanyn kóremiz. Bul salada Qytaı, Norvegııa, Vetnam sııaqty elder kósh bastap tur.
Qazaqstanda «Akvasharýashylyq týraly» zańnyń kúshine enýi salaǵa birshama serpin berip, balyq sharýashylyqtarynyń sany men óndiris kólemi aıtarlyqtaı artty. Bul ishki naryqty qamtamasyz etip qana qoımaı, eksporttyq áleýetti de arttyrýǵa jol ashady.
Taǵy bir mańyzdy artyqshylyq – Qazaqstannyń geografııalyq ornalasýy. Elimiz Eýropa men Azııanyń túıisken jerinde ornalasqandyqtan, iri naryqtarǵa shyǵý múmkindigi bar. Reseı men Qytaı sııaqty alyp kórshilerdiń bolýy da eksportty damytýǵa qolaıly jaǵdaı jasaıdy. Eger logıstıka men ınfraqurylym durys jolǵa qoıylsa, bul múmkindikter odan ári keńeıe túsedi.
Osy oraıda aıta keterligi, Memleket basshysynyń tapsyrmasyn nazarǵa ala otyryp, «Aýyl» partııasy balyq sharýashylyǵy salasyndaǵy qolda bar resýrs pen múmkindikti paıdalaný, nátıjeli jumys atqarý maqsatynda «AUYL FEST. Balyq sharýashylyǵy» birinshi halyqaralyq festıvalin ótkizdi. Oǵan Fransııa, Danııa, Chehııa, Reseı, О́zbekstan jáne Qyrǵyzstannan kelgen álemdik deńgeıdegi sarapshylar men 1000-nan astam kásipkerler qatysyp, salany shıkizattyq baǵyttan joǵary tehnologııalyq ındýstrııaǵa aınaldyrý joldaryn talqylady. Festıval qorytyndysynda «AUYL FEST – 2026» qatysýshylary balyq sharýashylyǵyn sıfrlandyrý, «E-fish» júıesin engizý jáne brakonerlikpen kúresti kúsheıtý arqyly salany ashyq ári tabysty bıznes ortasyna aınaldyrý týraly ortaq sheshimge keldi. Festıvaldyń qorytyndy qarary tıisti memlekettik organdar men Úkimetke joldandy.
Áńgimelesken –
Qýat ÁÝESBAI,
«Egemen Qazaqstan»
