Táýelsizdik degen tátti uǵym Qazaqstan Respýblıkasyn quraıtyn negizgi ult – qazaqqa ǵana emes, osy elde tútinin tútetip otyrǵan barlyq ulttarǵa, sonyń ishinde, uıǵyr ultynyń ókilderine de óte ystyq. Biz darqan júrekti, keńpeıildi qazaqtyń jerinde beıbit ómir súrip kelemiz. Tipti, qazaqtarmen birge aýylymyz aralas, qoıymyz qoralas bolyp ketti desem, artyq aıtqanym emes.
О́mir degen qyzyq qoı... О́zim keńestik kezeńde týyp, bilim alyp, eńbekke aralastym. Ol kezde qazir egemendigin toılap jatqan memleketterdiń bári Keńes Odaǵynyń quramynda edi. О́z bıligine qol jetkize almaı júrgen sol elder bar aýyrtpalyqty bastan keshti. Sol ýaqyttyń qatal saıasatyna qaramastan, tili men dinin, salt-dástúri men ádet-ǵurpyn saqtap qaldy. Mine, Qazaqstan da bodandyqtyń qursaýynan qutylyp, Táýelsizdigin alǵanda, osy qundylyqtardy odan ári damyta tústi.
Allaǵa shúkir, búgin biz Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyn atap ótý ústindemiz. Biz bul júrekke patrıottyq rýh beretin qymbat kúnge ońaı jetken joqpyz. Qazirgi jastar muny qalaı sezinedi eken?! Al, bizdiń urpaq Qazaqstannyń egemendikke talpynǵan umtylysy men árbir qadamyn jaqsy bildi. Buryndary bir kóligi, basynda 2-3 bólmeli páteri, bir saıajaıy bar adam eń baı adam retinde sanaldy. Tipti shet elge barǵanda záýlim úıler kórsek, tańdaıymyzdy qaǵyp keletin edik. Qazir bizdiń elimizde jaǵdaı múlde ózgerdi. Álgindeı úlken úılerdi ekiniń biri salatyn boldy. Bir úıde eki-úsh kólikten bar. Bul elimizdiń ekonomıkasynyń, ári-beriden soń jeke otbasynyń áleýmettik jaǵdaıynyń ózgergeniniń kórinisi.
Árıne, Táýelsizdik desek, eń aldymen, kóz aldymyzǵa Jeltoqsan kóterilisi keledi. Bul – tarıh. Azattyqtyń aq týyn ańsaǵan jastardyń batyl qadamy eldiń saıası ómirine ózgeris ákeldi. Qanshama jas qyrshynynan qıyldy. Tipti, Jeltoqsan kóterilisine qatysyp, sottalǵan uıǵyrlar da bar. Qazir Jeltoqsan qaharmandaryna úlken qurmet kórsetilip keledi. Jarkent qalasynda Lázzat Asanova men Erbol Sypataevqa arnap eskertkish ashylǵany jurt esinde. Osy óńirge atbasyn tiregen azamat jeltoqsandyqtardyń rýhyna arnaıy taǵzym etip kelip jatqanyn kórip júrmiz. Keshegi ór minezdi jastardyń erligine bas ııý keıingi urpaqqa úlken tárbıelik mán beredi.
Kezinde «Ýıǵyr avazı» gazetiniń redaktory bolǵan Turdahýn Nazarov sol Jeltoqsan kóterilisine qatysty materıal jarııalaǵany úshin jumystan bosatyldy. «Jetisý» gazetiniń sol kezdegi redaktory Mamadııar Jaqyp, sol sııaqty taǵy birneshe azamat ta jumystan bosatylyp, partııadan shyǵaryldy. Odan basqa da birqatar qalam ıeleriniń teperish kórgenine kýámiz. Mine, solarǵa qurmet kórsetý bir bólek te, olardyń erligin qolymyzdan kelgenshe jas urpaqqa nasıhattasaq lázim. Aıtalyq, ómirden ótken Turdahýn Nazarovtyń atyna Uıǵyr aýdanynan kóshe berilse, quba-qup bolar edi.
Táýbe deıik, Qazaq eliniń táýelsizdik alǵanyna – 20 jyl. Osy aralyqta biz talaı qıyn kezeńdi eńserdik. Olaı deıtinim, biz buǵan deıin totalıtarlyq rejimde ómir súrdik. Sol bir aýmaly-tókpeli zamanda TMD, postkeńestik elderdiń ómir súrýi men damýy árqalaı bolyp ketti. Alaıda, Qazaqstan – ótpeli kezeńniń synaǵynan abyroımen ótken, óz ekonomıkasyn durys jolǵa qoıa bilgen aıtýly memleket.
Iá, elimizde Táýelsizdikke qol jetken jyldarda ekonomıkalyq jaǵdaı da, áleýmettik ahýal da tómen boldy. Elde kúnkóris qıyndap, jumyssyzdyq beleń aldy. Osynaý bir syn kezeńde keıbir ult ókilderi qazaq topyraǵynan ketip te qaldy. Al, biz, uıǵyr halqy bar aýyrtpalyqty qazaq ultymen birge kóterip, kez kelgen qıyndyqty jeńe bildik. Búgingi tańda jyldan-jylǵa qaryshtap, damyp jatqan Qazaqstan sonyń bultartpas aıǵaǵy.
Árıne, bul áýeli Elbasy N.Nazarbaevtyń salıqaly saıasat ustanyp, utymdy joldy tańdaýynan dep bilemin. Qazaqstan memleketine dál osyndaı basshynyń kelgeni jolymyzdyń bolǵanyn kórsetpeı me?! Elbasy Nursultan Nazarbaev óte bir qıyn-qystaý kezeńde jan-jaqty pikirdi sarapqa sala otyryp, kesimdi sheshim taba bildi. Ol buǵan deıin ár túrli memleketterdiń saıasatyn saralap, ári elimizdiń ekonomıkasyn, áleýmettik jaǵdaıyn, ıdeologııasyn eskerip, eń tıimdi joldy tańdap aldy. Qazaqstan halqy men ekonomıkasyn ońtaıly jolǵa baǵyttaǵan Elbasy óziniń 2030 strategııalyq josparyn usynyp, kóshbasshylyq tanytty. Qazir biz munyń astarynda kóp jáıttiń bar ekendigine kóz jetkizip júrmiz. Bul – elimizdiń ekonomıkasynyń qaryshtaýy, halyqtyń áleýmettik turmysynyń jaqsarýy, bilim men densaýlyq saqtaý salasynyń damýy, memlekettik til – qazaq tiliniń mártebesin ósirý sekildi kezek kúttirmeıtin ózekti máseleler. Búginde Qazaqstan atalǵan salanyń qaı-qaısysyna da qomaqty qarjy bólip, aıaǵynan tik turǵyzýǵa múmkindigi baryn kórsetti. Munyń el halqynyń abyroıyn asqaqtatyp, mereıin ústem ete túskeni shyndyq.
Elbasy N.Nazarbaev – kóp máselede táýekelge bel baılaǵan batyl qaıratker. Birinshi táýekeli – Qazaqstan alǵash ıadrolyq qarýdan bas tartqan memleket. Áli esimde, sol kezde Túrkııadan jýrnalıster kelip: «Sizder birden-bir ıadrolyq qarýy bar musylman memleket edińizder. Nege odan bas tarttyńyzdar? Sizder sol arqyly-aq bedeldi memleket bolar edińizder...», dep bizdi suraqtyń astyna alyp edi. Bul – Nazarbaevtyń erligi. Búkil dúnıe júzi halqynyń bári de bizdiń Elbasyna sol úshin qurmetpen qaraıdy. Menińshe, osy erligi úshin ǵana Elbasyna Nobel syılyǵyn berý kerek dep oılaımyn.
Ekinshi táýekeli – elimizdiń elordasyn Almatydan Astanaǵa aýystyrý týraly sheshimi. Áýelgide bul jańalyqty Parlamenttiń jınalysynda estigen jurt bir-birine qarap, tańqalysqan. Tipti sol kezde «Aıdaladaǵy Aqmola qalaı astana bolady?» degender de boldy. Sóıtsek, Elbasy bárin tereń oılastyrǵan eken. Búginde Astana qalasy – Eýrazııa júregindegi ádemi, sulý qalaǵa aınaldy. Astana – túrli halyqaralyq jıyndar men basqosýdyń ordasy. Byltyr ǵana elimiz on bir jyl úzilisten keıin EQYU Sammıtin abyroımen ótkizip, Astana Deklarasııasyn qabyldaý arqyly tarıh betterinde altyn árippen jazylyp qaldy.
Qazaqstan memleketi búginde totalıtarızmniń eski qaldyqtarynan boıyn aýlaq ustap, barlyq ulttyq mádenıetterdiń teń quqyly, tolyqqandy damýyn qamtamasyz etýde. Iаǵnı, eń basty ereksheligimiz – ulttar, halyqtar arasyndaǵy tatýlyqty, birlikti saqtaý. Ulttyq kelisim – Qazaqstannyń turaqtylyǵy men damýynyń negizi, bizdiń ishki saıasatymyzdyń ózegi.
1992 jyly Almaty qalasynda ótken Qazaqstan halqynyń birinshi forýmynda Elbasy assambleıa qurý týraly oıyn ashyq bildirgen edi. Sol kezde biz Elbasynyń halyqtar dostyǵyn saqtaý saıasatyna oń kózqaras tanytyp, «Mundaı uıym basqa qaı elde bar eken?» dep bir-birimizge suraýly keıippen qaradyq. Shynynda da, tájirıbe kórsetkendeı, Qazaqstanda qurylǵan Assambleıa postkeńestik memleketterdiń eshqaısysynda joq eken. Bul Qazaqstan úshin, Qazaq eliniń aýasyn jutyp, sýyn iship júrgen qanshama ult ókilderi úshin eń qýanyshty, baqytty sát boldy. Sóıtip, Qazaqstan Prezıdentiniń «Qazaqstan halqy Assambleıasyn qurý týraly» Jarlyǵymen 1995 jyldyń 1 naýryzynda eldegi qoǵamdyq turaqtylyq pen etnosaralyq kelisimdi nyǵaıtý maqsatynda atalǵan qoǵamdyq ınstıtýt qurylyp, ol Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti janyndaǵy keńesshi organ boldy.
Qazir oılasam, Elbasy birinshi bolyp Qazaqstan halqy Assambleıasyn qurǵan kezde onyń Assambleıa ekenin eshkim de bilgen joq. Tipti, «Munyń bizge qajeti bar ma?» degen de suraq týyndady. Biraq Elbasy ult máselesiniń tym názik ekenin sol kezde jete sezgen eken. Ol elde, eń aldymen, tatýlyq bolsa, bári durys bolatynyn túsindi.
Búginde Qazaqstannyń Assambleıa qurýdaǵy tájirıbesin kóptegen memleketter qoldanyp otyr. Máselen, 2003 jyly Assambleıanyń delegasııasymen Máskeýge barǵan kezimde sol tustaǵy Reseı halyqtary assambleıasy atqarýshy komıtetiniń tóraǵasy, ulty týva Ch.Ondar: «Biz óz assambleıamyzdy Qazaqstannyń tájirıbesine súıenip qurdyq», – dedi. Elimiz týraly osyndaı jyly sóz estigenimde, tóbem kókke jetkendeı bolyp, qýanǵanym bar. Al Astanada ótken «BAQ etnosaralyq tózimdilikti nyǵaıtý jolynda” halyqaralyq semınaryna kelgen Reseı Federasııasy halyqtary assambleıasynyń tóraǵasy Ramazan Ábdýlatıpov myrza da: «Biz Reseı halyqtary assambleıasyn Qazaqstan halqy Assambleıasynyń qujattary men mol tájirıbesi negizinde qurǵan bolatynbyz. Biz odan kóp nárse úırendik, biraq áli kúnge deıin Qazaqstannyń deńgeıine jete almaı kelemiz. Men sizderge qyzyǵamyn. О́ıtkeni, sizderdiń assambleıalaryńyzdy Prezıdenttiń ózi basqarady. Sondyqtan sizderde barlyq jaǵynan múmkindik joǵary», – degendi aıtyp edi.
«Qazaqstan halqy Assambleıasy týraly» Zań osydan tórt jyl buryn qabyldanyp, nátıjesinde, Parlament qabyrǵasyna Assambleıadan 9 depýtatqa mandat berilgen bolatyn. Atalǵan zańnamalyq qujat eldiń árbir azamatyna halyq úshin aıanbaı qyzmet etýmen qatar, osy eldiń patrıoty bolýǵa shaqyryp, naqty is-qımyl baǵyttaryn usyndy. Memlekettik jáne ózge ult tilderin, salt-dástúr, mádenıetti órkendetýge tolyqtaı múmkindik qarastyrylǵan. Assambleıa týraly zańnamalyq qujattyń jobasyn ázirleýge Parlament Májilisine Assambleıa atynan saılanǵan depýtattar, elimizdegi barlyq etnomádenı birlestik ókilderi, qoǵamdyq uıymdar belsene qatysyp, aýqymdy jumystar atqardy.
Assambleıanyń, ásirese, ultaralyq qatynasty nyǵaıta túsýge kóp eńbek sińirgenin atap ótý kerek. Assambleıanyń negizgi mindeti – elimizdegi etnostar men dıasporalardyń birligin saqtaý. Ekinshiden, memlekettiń kúndelikti júrgizip otyrǵan saıasaty, ásirese, memlekettik tildi úırený jaıy Assambleıanyń tikeleı qadaǵalaýynda. Munda ótetin basqosýlarda tek maqtap-madaqtap, sóılep ketý ǵana emes, keń pikirtalas bolady.
Qazaqstan halqy Assambleıasy qurylǵannan keıin árbir ulttyń óz mádenı birlestikteri ashyla bastady. Tek egemendik alǵannan keıin ǵana ár ult óz tarıhyn, mádenıetin, salt-dástúrin, ana tilin meńgerýge bet burdy. Etnostardyń óz jádigerlerimen qaýyshýyna Assambleıanyń qoldaýy men kómegi tolyqqandy múmkindik týǵyzdy. Buǵan, álbette, áý basta Elbasynyń janynan keńesshi organ retinde qurylǵan QHA-nyń ýaqyt óte kele konstıtýsııalyq organ dárejesin alǵany septigin tıgizdi. Demek, Assambleıanyń negizgi baǵyty – mádenı-aǵartýshylyq – tilder men ulttyq mádenıetterdi, salt-dástúrlerdi qaıta jańǵyrtý jáne nasıhattaý; tárbıelik – qazaqstandyq jáne ulttyq otansúıgishtikti qalyptastyrý; etnosaralyq qatynastardy qadaǵalaý negizinde ultaralyq tatýlyq pen kelisimdi nyǵaıtý; Qazaqstandy meken etken etnostar ókilderi arasynda dostyq qarym-qatynastardyń damýyna negiz bolatyn memlekettik saıasat júrgizý jóninde usynystar daıyndaý.
Assambleıanyń muryndyq bolýymen Qazaqstannyń ár aımaǵynan til úıretetin 300-deı jeksenbilik mektep ashyldy. Ár ult ókili qazaq tilin bilip qana qoımaı, óz ana tilin de qurmet tutqany durys. Respýblıkalyq uıǵyr etnomádenı birlestigi qazaq tilinen tegin kýrs oqytýdy bastady. Bizdiń gazette “Uıǵyr balalary, uıǵyr mektebine baryńyzdar!” degen sarynda materıaldar kóp jarııalanyp turady. Bul turǵyda respýblıkalyq uıǵyr etnomádenı birlestigi Assambleıanyń aldyna mynadaı usynys qoıdy. Atap aıtqanda, uıǵyr mektepterinde qazaq tilin úıretý dárejesin týra qazaq mektepterindegi qazaq tilin oqytatyn deńgeıge jetkizý kerek degen. Bilim jáne ǵylym mınıstrligi muny quptap-qoldap, qazirgi tańda uıǵyr bilim uıalary qazaq tilin burynǵydan góri tereńdetip oqytyp jatyr. Biz uıǵyr balalaryna: «Eger sen uıǵyrsha biletin bolsań, qazaq tilin de úırený qıynǵa soqpaıdy», degendi uǵyndyrýymyz kerek. Sebebi, eki til de bir-birine óte jaqyn túrki tildes til. Biraq uıǵyrdyń arasynda qazaq tilin bilý, bilmeý degen másele joq. Qazaq, uıǵyr mektebinde oqyǵan jastar qazaq tilinde taza sóıleıdi. Aýylda turatyn uıǵyrlardyń keıbiri qazaq tilin qazaqtardan jaqsy biledi. Al uıǵyrsha bilmeıtin uıǵyrlar qazaq tilin de bilmeıdi. Sol sebepten de respýblıkalyq etnomádenı birlestik bizdiń redaksııamen birlesip túsindirý jumystaryn júrgizýde.
QHA Qazaqstanda ómir súrip jatqan barlyq etnostyń mádenıetin, tilin damytýǵa qolaıly jaǵdaı jasaý baǵytynda Qazaqstan halqynyń festıvalderin, tilder festıvalderin, basqa etnostardyń memlekettik til men ana tilin bilý dárejesin anyqtaıtyn baıqaýlaryn, til saıasaty máseleleri boıynsha halyqaralyq jáne respýblıkalyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııalar men semınarlar, t.b. ótkizip keledi. Assambleıa Keńesiniń músheleri jetekshilik etetin respýblıkalyq, aımaqtyq, qalalyq jáne aýdandyq etnomádenı birlestikter jumys isteıdi. Máselen, uıǵyr ultynyń respýblıkalyq ortalyǵy, Astana, Almaty qalalyq mádenı ortalyǵy jumys isteıdi. Odan ózge 12 oblysta, sondaı-aq uıǵyrlar tyǵyz ornalasqan aýdandarda da osyndaı ortalyqtar bar. Olardyń janynda aqsaqaldar keńesi, áıelder keńesi, jastar keńesi, jigitbasylar keńesi jumys isteıdi. Máselen, jigitbasyny bir kóshede turatyn turǵyndardyń basshysy dese bolǵandaı. Bul laýazymdy mártebe emes, biraq jaýapty jumys. Iаǵnı, kóshedegi bir turǵynnyń úıinde adam qaıtys bolsa nemese aıaq astynan basqa bir jaǵdaı bolyp qalsa, jigitbasy tez arada uıymdastyryp, kórshi-qolańdardan aqsha jınap, járdem kórsetedi.
Iýldash AZAMATOV, respýblıkalyq qoǵamdyq-saıası “Ýıǵýr avazı” gazetiniń bas redaktory, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń múshesi.
