Astana - asa aýqymdy biregeı joba - Jánibek KÁRIBJANOV

Ol kisi kezinde Premer-Mı­nıstr­diń orynbasary, Aýyl sharýashylyǵy mınıstri jáne Aqmola oblysynyń ákimi bolyp qyzmet istedi. Qandaı laýazymda qyzmet atqarsa da el seniminen shyǵa bildi. Ásirese onyń uıymdastyrýshylyq qa­rym-qabileti el astanasynyń Al­ma­tydan Aqmola qalasyna qonys aýdarýy kezinde jarqyraı kó­rindi. Bizdiń Jánibek Sálim­uly­men áńgimemiz sol jaıynda órbidi.

– Aǵa, elordamyz – Astana qa­lasy bir kúnde nemese bir aıda qalyptasa qoıǵan joq. Bárinen de bastaý qıyn demekshi, uly kóshke ulasqan uly istiń basy-qasynda ózińiz júrgenińizden habardarmyz.

– Astananyń Saryarqanyń tórine qonys aýdarýy – el tarıhynda buryn-sońdy bolmaǵan uly kósh. Alataý baýraıynan attanyp, elordanyń Saryarqadan qutty ornyn tapqanyna jıyrma jyl boldy. Tarıhı ólshemmen alǵanda bul qysqa merzim. Osy jıyrma jyldyń ishinde tek Astanamyz ǵana emes, búkil elimiz asa iri oń ózgeris­terge qol jetkizdi. Kóshimiz kólikti, egemen elimizdiń táji – Astana barsha qazaqstandyqtar úshin qutty qonys boldy dep nyq senimmen aıta alamyz.

– Bir qaladan ekinshi qalaǵa astanany kóshirý jeńil bolmaǵan shyǵar.

– Árıne kóptegen qıyndyqtarmen betpe-bet kelýge týra keldi. Ol qandaı qıyndyqtar degenge kelsek, sol kez elimiz aıaǵyn tiktep, alǵa umtylyp jatqan shaq bolatyn. Naryqtyq ekonomıka men reformalarǵa endi úırenip, bir formasııadan ekinshi formasııaǵa ótýge áreket jasap jatqan tus edi. Onyń ústine Azııada ekonomıkalyq daǵdarystyń bastalǵan kezi bolatyn. Munaı baǵasy tómendep, onyń bir barreli 17 dollarǵa deıin quldyraǵan-dy. Al ulttyq valıýta – teńgemiz qunyn eki esege joıǵan edi. Bıýdjetke túsken qarajatty qaıda jáne qalaı jumsaıtynymyzdy bilmeı, ári-sári kúıge túsýshi edik.

Jasyratyny joq, burynǵy Aqmo­la qalasy el astanasyna múlde sáıkes kelmeıtin. О́ıtkeni búgingi elorda astana bolǵanǵa deıin elimizdegi oblys ortalyqtarynyń biri bolyp keldi. Biraq Aqmolanyń utymdy jaqtary da bar edi. Mysaly, qala óziniń geo­grafııalyq ornalasýy jaǵynan Qazaqstannyń ortalyǵy, toǵyz jol­dyń torabynda tur. Bul qalany da­mytýǵa mol múmkindik beredi. Sol tarıhı sheshim qabyldaǵan kezde syn aıtýshylar kezdeskeni de ras. Osy tusta Albert Enshteınniń myna sózderin keltireıin. Ol «Qolaıly múmkindikter qıyndyqtar men problemalar arasynda jasyrylyp júredi» dep aıtqan eken.

Al sol jasyrylyp júrgen keleshekke, bolashaqqa baǵyttalǵan batyl sheshimdi Qazaqstan Prezıdenti N.Á. Nazarbaev qabyldady. Ashyǵyn aıtýy­myz kerek, Elbasynyń osy sheshimin jalpy halyq qoldady. Álemge áıgili K.Kýrokava aıtqandaı, qalanyń ór­ken­deý arhıtektýrasy fılosofııasynda Elbasynyń ıdeıasy jatyr. Qa­zaqstandyqtar osyndaı uly kóshke tú­sinistikpen qarady. Sondyqtan da men astananyń Saryarqaǵa qóshirilýin qazaq halqyn, sondaı-aq búkil qazaq­stan­dyqtardy biriktirýshi faktor dep esepteımin.

– Qonys aýdarýdyń daıyndyq jumystary qalaı júrgizildi?

– Asa aýqymdy is-sharalar men ju­mys­tardyń barlyǵy qysqa merzimde jú­zege asyryldy. Az ýaqyttyń ishin­de adam balasy tańqalarlyq jumystar júrgizildi. Onyń ózindik syry bar. Memleket basshysy árbir qu­rylymǵa, árbir basshyǵa naqty tapsyrma berdi. Mysaly, el astanasyn Aqmolaǵa kóshirý týraly sheshim qabyldanǵannan keıin Prezıdenttiń Jarlyǵymen arnaıy memlekettik komıssııa quryldy. Komıssııanyń maqsaty – astananyń mekemeleri men uıymdarynyń astanaǵa kóshirilýine daıyndyq jasaý. Al osynyń ishinde Aqmola oblysy basshylyǵynyń aldyna qoıylǵan mindetteri taǵy boldy. Ol negizinen qalany ómir súrýge qajetti júıelermen qamtamasyz etýge baılanysty.

– Jánibek Sálimuly, keıbir bas­shy basqa óńirge qyzmet aýys­tyrǵanda, ózimen birge komandasyn da alyp barady...

– Prezıdent Jarlyǵymen Aqmo­la oblysyna ákim bolyp taǵaıyn­dalǵanda ózimmen birge birde-bir qyzmetkerdi nemese mamandy alyp kelgen joqpyn. Buǵan deıin oblys­ta qyzmet istegendirdiń barlyǵy óz mindetterin atqara berdi. Sol kezde qala, oblys deńgeıinde qyzmet at­qarǵandar áli kúnge deıin elimizge adal eńbek etip, Qazaqstannyń damýyna úles qosyp júr. Mysaly, bú­gende elimizge belgili azamattar Ádilbek Jaqsybekov, Asqar Mamın, Qaısar Omarov, Sansyzbaı Esilov, Nıkolaı Tıhonıýk, taǵy basqalar. Sharýashylyq, aýdan basqaryp júrgen keıbir azamattar oblys, respýblıka deńgeıine qyzmetke aýysty. Bul jergilikti kadrlardy ósirýge, olardy jaýapty jumystarǵa tartýǵa degen izgi nıetti bildiredi. Olardyń ishinen Parlament Májilisiniń depýtaty Jeksenbaı Dúısebaevty ataýǵa bolady. Sondaı-aq Aqmola qalasynyń sol kezdegi ákimi Amanjol Bólekbaevty erekshe atar edim. Ol kúni-túni jumys istedi, eren eńbegimen kózge tústi.

– Elbasynyń Jarlyǵy boıyn­sha qurylǵan memlekettik komıssııaǵa toqtalyp ótseńiz?

– Bul máselede myna jaıdy ajy­ratyp alǵan jón. Memlekettik komıssııaǵa júktelgen mindet bir bólek, sondaı-aq oblystyq ákimdikke berilgen tapsyrma bir bólek. Biraq biz birlesken jaǵdaıda jumys istedik. Sebebi qalanyń jabdyqtalýy, qyzmet kórsetýdiń sapalylyǵy bá­rimizge ortaq. Atap ótýge tıispin, eki qurylym – memlekettik komıssııa men oblystyq ákimdiktiń ózara baılanysyn úılestiretin Ádilbek Jaqsybekov boldy. Ol oblys ákiminiń birinshi orynbasary edi.

– Al oblystyq ákimdik tarapynan qandaı jumystar atqaryldy?

– Sol ýaqyt úshin Aqmola qala­synyń eń basty problemasy jylý júıe­si bolatyn. Saraptap, taldap kórsek, 13 jyl boıy jylý elektr ortalyǵy (JEO) jóndeýden ótki­zilmegen eken. Ortalyqqa kóp kúsh pen qarjy jumsaýǵa týra keldi. О́ıt­keni astana Almatydan Aqmolaǵa qonys aýdaryp jatsa, kóship kelgen el-jurt tońyp jatsa bolmaıdy ǵoı. Prezıdenttiń tapsyrmasymen ony kúrdeli jóndeýden ótkizý úshin tıisti qarajat bólindi. Sonyń arqasynda ortalyq qalypty jumys isteı bas­tady. Kóship kelgender de, aqmola­lylyqtar da qatal qystan qysylmaı shyqty.

Odan keıingi taǵy bir ótkir másele – elektr energııasynyń tapshylyǵy edi. Bul burynan bar ózekti proble­ma eken. Elektr energııasyn elimizdiń ózge ónirlerinen satyp alýǵa bolatyn. Biraq elektr energııasy res­pýb­lıkanyń kópshilik aımaǵyna jetispeıtin. Sebebi elektr energııasyn óndiretin birqatar GES-ter qalypty jumys isteı almady. Tipti Ekibastuz GRES-i de toqtap turdy sol jyldary...

– Bul qıyndyqtardan qalaı shyqtyńyzdar?

– Esepteý men esep júrgizýdiń róli óte úlken. Buryn, Keńester odaǵynyń tusynda elektr energııasyn onyń aqshasyn tólediń be, joq tólemediń be, ala beretinsiń. Biz aýyl-selolarda paıdalanǵan elektr energııasyna esepteý júrgizýdi jolǵa qoıdyq, retke keltirdik. Qansha paıdalansań, sonyń aqshasyn tóleısiń. Qalalarda da osy júıe engizildi. Osylaısha qalany elektr energııasymen qamtamasyz etý­­ge qol jetkizdik, problema osylaı sheshildi.

Budan keıin Aqmolany sýmen jabdyqtaý máselesi turdy. Qala mańyndaǵy Vıacheslav sý qoımasy ol kezde 350-400 myńdaı qala turǵynyn sýmen jabdyqtaýǵa eseptelgen bolatyn. Jyl ótken saıyn qala halqynyń sany artatyny belgili. Qajetti sýdy qaıdan alý kerek? Onyń balamaly úsh nusqasy qarastyryldy. Birinshisi – Nura ózeninen Esildegi sý arnasyna sý jiberip, sol arqyly Nuranyń sýyn paıdalaný. Ekinshisi – jerasty sýyn paıdalaný. О́ıtkeni munda sýdyń asa mol qory bar. Úshinshisi – Ertis –Qaraǵandy kanalynan sý tartý. Osy úsh nusqany jan-jaqty qarastyra, salystyra kelip, úshinshisine toqtadyq. Sóıtip Ertis – Qaraǵandy kanalynan qubyr tartyp, Vıacheslav sý qoımasyna jetkizdik. Birinshi nusqa boıynsha Nura ózeninde zııandy qaldyqtar kóp boldy. Al ekinshi nusqa qala úshin tıimdi jáne arzan edi. Onyń ústine jerasty sýy jer ústine jaqyn-dy. Odan sý alýǵa bolmaıdy eken. Sebebi ondaǵy sýdyń strategııalyq mańyzy bar, ol zapasta turýy kerek.

– Qalanyń strategııalyq mańy­zy erekshe nysandary qalaı ret­tel­di, ınfraqurylymy qalaı jaqsar­dy?

– Astana táýelsiz Qazaqstannyń elordasy bolǵan soń, onyń áýejaıyna «Boıng» sekildi iri ushaqtar da ke­lip qonýy tıis, qabyldaýy qajet. Áýejaıdy sondaı talapqa keltirý úshin ol qaıta jóndeýden ótkizilip, ushyp-qoný jolaqtary keńeıtildi. Bir mysal keltireıin, áýejaıdyń qu­rylys jumystaryn belgilengen ýaqytta bitirý maqsatynda táýligine 3 myń tonna asfaltty beton jetkizilip turdy. Qurylysshylar men tehnıkter kúni-túni jumys istedi. Ashyǵyn aıtaıyn, osy jáne basqa jumystar Prezıdent ushaǵy áýejaıǵa kelip qo­na­tyn ýaqyttan tórt saǵat buryn ǵana oıdaǵydaı aıaqtaldy. Osyn­daı aýqymdy jumystardy sapaly oryndaýǵa Shámil Bekbolatov, Ahmet­jan Esimov zor úles qosty.

– Bir kúnde otyzdaı kósheniń atyn qazaqshalaǵan ekensizder...

– Aqmola qalasynda qazaqsha ataý­men atalatyn kósheler óte sırek edi. Kóshelerdiń ataýyn ózgertý asa úlken ıdeologııalyq másele ekeni ras. Elbasymen pikirlese, aqyldasa kelip, bir kúnde otyz kósheniń ataýyn qazaqshaladyq. Uzyn da keń kósheler qazaq batyrlary men handary Abylaı hannyń, Kenesarynyń, Bógenbaıdyń esimderin ıelendi. Sonymen qatar Astanaǵa jaqyn ornalasqan aýdandar ataýlary da qazaqshalandy. Sóıtip alty aýdannyń ataýy óziniń tarıhı ataýlaryna ıe boldy. Bul máselede turǵyndar arasynda túsinistik jumys­tary da júrgizilgenin atap ótken jón.

Taǵy bir aýqymdy joba Prezıdent­tiń tikeleı tapsyrmasymen «Jasyl aımaq» qolǵa alyndy. Qazir ol elordamyzdy qorshap, tal-terekter Astanany boran men jelden qorǵap tur. Jyl ótken saıyn «Jasyl aımaqta» jaıqalyp ósken aǵashtar men jemis-jıdekter qala qonaqtary men turǵyndarynyń demalys ornyna aınalyp barady. Sol jyldary Aqmola qalasy Aqmola oblysynyń aýmaǵyna kiretin. Elordamyz arqyly oblystyń birqatar problemalary da sheshimin tapty, ekonomıkasy damyp, halyqtyń áleýmettik-turmystyq jaǵdaıy jaqsardy.

Elimizdiń astanasy Saryarqaǵa qonys tepkennen keıin osynda múmkin­digine qaraı aqyn-jazýshylar men óner qaıratkerleri de kóship kele bas­tady. Túrli ujymdar da qonys aýdar­dy. Mysaly, «Egemen Qazaqstan», «Kazahstanskaıa pravda» gazetteri men «Habar» agenttigin atar edim. Osy buqaralyq aqparat quraldaryna jabyla mekenjaı izdegenimiz áli esimde. Sondaı-aq Astanaǵa alǵashqylardyń qatarynda kóship kelgenderden bel­gili aqyn, memleket jáne qoǵam qaı­rat­keri Kákimbek Salyqovty, álem­ge tanymal skrıpkashy Aıman Musa­qojaevany, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, ánshi Kenjeǵalı Myrjyqbaıdy atar edim.

Astana búkil elimizdiń jan-jaqty damýyna jol ashty, jańasha serpin berdi. Quıylǵan, tartylǵan ınves­tısııa kólemi eselep artty. Búginde elordaǵa qarap, elordadan úlgi alyp, oblystar ortalyqtary da ósip-órkendep jatyr. Oblys ortalyqtary keremet ózgerdi. Maqtanǵanym emes, bizdiń qalalarymyzdyń damý qarqyny kez kelgen memlekettiń qalalarynan da asyp túsedi. Astana – egemen eli­mizdiń altyn táji desem, qatelese qoı­maspyn. Al onyń túpki bastaýyn­da Tuńǵysh Prezıdent Nursultan Nazarbaev tur.

– Salıqaly áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken Álısultan QULANBAI,

«Egemen Qazaqstan»