1908 jyly 25 naýryzda qazirgi Shyǵys Qazaqstan oblysy (Semeı oblysy), Jarma aýdanynda dúnıege kelgen Halel aǵamyz 1932-34 jyldary Qazaq memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtynyń (qazirgi QazUPI) til-ádebıet fakýltetinde oqyp júrgen kezinde ádebı is-sharalardaǵy kishigirim sahnalyq qoıylymdarǵa qatysyp, teatr ónerine degen qyzyǵýshylyǵy oıanady. Tabıǵı shynshyl oıynymen teatr rejısserleriniń nazaryna ilikken oǵan 1936 jyly Lenıngradtyń (Sankt-Peterbýrg) memlekettik sahna óneri tehnıkýmynyń qazaq stýdııasyna oqýǵa túsken qazaqstandyq alǵashqy stýdentter tobyn bastap barý tapsyrylady. Attary álemge áıgili teatr tarlandary V.V.Merkýrev pen I.V.Meıerholdtan 1938 jyly oqýyn úzdik támamdaǵan óner sańlaǵy Shymkent oblystyq qazaq drama teatryna qabyldanady. Shymkent óńirin tańdaýyna bir sebep – Ońtústikten attanǵan bir top jastardyń arasynan ómirlik jary Jumabıke Serikbaevany tabýynda edi. Ol jaıynda Qazaqstannyń halyq ártisi Ámına О́mirzaqova apamyz E.Kápqyzynyń «Adamgershilik – bárinen bıik murat» maqalasynda «Poıyz birinshi Almatyǵa jetkende, ańyrap jylap qoıa berdim. Halel Shajenov degen jetekshimiz bar edi. Ol meni baýyryna basyp, kóz jasymdy súrtip, qanattandyryp qoıady. Týǵan aǵamdaı bolyp otyrǵan ol Bıkeshke (Qazaqstannyń halyq ártisi Jumabıke Serikbaeva) qyryndaı bastaǵan...», dep estelik aıtypty. Stýdııada oqyp júrgen qazaq jastary ózderiniń ónerge degen yntyzarlyǵyn K.Goldonıdiń «Eki myrzaǵa – bir qyzmetshi» komedııasyn oınaý kezinde dáleldep úlgeredi. H.Shajenov tabıǵat syılaǵan talantymen qosa adamı qasıetterimen daralanǵan abzal tulǵa ekendigin týǵan jerden shalǵaıda júrip te dáleldeıdi. Ol jaıynda J.Shanın atyndaǵy akademııalyq qazaq drama teatrynyń akteri, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Májıt Ilııasqarov bylaı deıdi:
– Halel aǵamyzdyń adamı qasıeti jaıly Jumabıke Serikbaeva apaıymyz: «Halel eshteńeden qoryqpaıtyn ójet edi. 1937 jyly bizben birge akterlik sheberligin shyńdap jatqan Mýsındi NKVD suraqqa alady. Mýsın Lenıngradtaǵy qazaq Alash komıtetiniń jınalysyna jıi barady eken. Qylyshynan qany tamyp turǵan NKVD-dan qaımyqpaı, Mýsınniń saıasatqa esh qatysy joqtyǵyn dáleldep, qamaýdan aman alyp qaldy» degen bolatyn.
Jumabıke apaıymyzdyń esteligi boıynsha H.Shajenov ózi basqaryp barǵan toptan eki akterdi NKVD «qarmaǵynan» saqtap qala almaǵanyna qatty ókinýmen ótipti. Qalǵandaryn elge aman-esen jetkizedi. О́mirlik jary Jumabıkemen Lenıngradta otaý quryp, tuńǵyshy Mels dúnıege keledi. Arnaıy bilim alǵan mamandardy bólý kezinde qos tarlan Shymkentte ashylǵan qazaq teatryn tańdaıdy. Bul 1938 jyl bolatyn. Keń dıapazondy, sańqyldaı shyǵatyn ashyq daýysymen qoıylymdardaǵy kúlli bas keıipkerlerdi, atap aıtqanda, Shıllerdiń «Zulymdyq pen mahabbatynda» – Prezıdent, D.Fýrmanovtyń «Chapaevynda» – Chapaev, Goldonıdiń «Eki myrzaǵa bir qyzmetshisinde» – Pantalone, Ǵ.Músirepovtiń «Qyz Jibeginde» – Bekejan, «Aqan seri - Aqtoqtyda» Aqan serini oınap júrgen H.Shajenov rejıssýraǵa bet buryp, reseılik maıtalman rejısserlerden alǵan tálimin qazaq sahnasynda qoldanýǵa bilek sybana kirisedi. Qazaq sahnasynda ulttyq avtorlar táı-táı basqan shaqta ol qazaq qalamgerlerine kóbirek den qoıady. 1939 jyly sahnalaǵan alǵashqy qoıylymy – «Eńlik-Kebek» tragedııasynyń rejısserlik deńgeıi bıikke kóterile almaǵanymen, mahabbat tragedııasyn ózindik shtrıhpen asha bildi. Bul negizinen Shymkent teatrynda Iý.Rýtkovskııdiń rejısserlik eńbegi erekshe baǵalanyp jatqan kezeń bolatyn. Tyrnaqaldy qoıylymynyń ortasha deńgeıde qalyp qoıǵanyna jigeri jasymaǵan H.Shajenov Iý.Rýtkovskıımen birlese otyryp, M.Áýezov pen B.Tájibaevtyń «Aq qaıyń» pesasyn sahnalady. Qoıylymnyń sátti shyǵýy H.Shajenovke shyǵarmashylyq qanat bitirip, az ýaqytta ol M.Áýezovtiń «Aıman-Sholpan», Ǵ.Músirepovtiń «Qozy Kórpesh-Baıan sulý», «Aqan seri-Aqtoqty», Á.Ábishevtiń «Otan úshin» t.b. qazaq dramatýrgııasyndaǵy súbeli pesalardy sahnalap úlgeredi.
Talanty ushtala bastaǵan óner ıesiniń taýdaı armanyn 1941 jylǵy ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń alapat zardaby tas-talqan etti. Er azamattar qarý asynyp maıdanǵa attanyp, aq jaýlyqty analar ańyrap qalǵan tusta H.Shajenov egilgen halyqty jigerlendirip, rýhtandyratyn M.Aqynjanovtyń «Isataı-Mahambet» pesasyn sahnalaıdy. Ǵ.Músirepovtiń «Aqan seri-Aqtoqty» týyndysynyń rejısserlik tizgini qolyna tıip turǵanyna qaramastan ór minezdi Halel áskerı komıssarıattan arnaıy bosatý qaǵazy (bron) bola tura, Otan qorǵaý paryzynan attap kete almady. Maıdanǵa shaqyrý qaǵazyn alǵan Shymkent teatrynyń 11 akteri Halel aǵamyz sahnalaǵan «Aqan seri-Aqtoqty» spektakliniń premerasyn ótkizedi. Halel sahnada Aqan seri bolyp oınaıdy. Aqtoqtyny beınelegen súıikti jary Jumabıkemen sahnada qoshtasady. Qoıylymǵa dán rıza bolǵan kórermenniń qoshemettep qol soǵýy otandastarynyń teatr sańlaǵyna kórsetilgen eń sońǵy syıy edi.
Qoıylym aıaqtalysymen álgi on bir óren betterindegi grımin súrte sala, ıyqtaryna jol qapshyqtaryn arqalap, sahna taby boılarynan tarap úlgermegen kúıi Shymkent temir jol beketinen soǵysqa attanyp kete barady.
M.Ilııasqarovtyń myna bir esteligi kim-kimdi de beı-jaı qaldyrmaıdy: «Jumabıke apaı súıgen jary Halel jaıly kózine jas alyp otyryp: «Halelder alǵashynda Samarqandtaǵy áskerı daıyndyq kýrsynda 3 aı oqıdy. Bir kúni bir japyraq jedel hat aldym. «Jumken, úsh kúnnen soń maıdanǵa attanamyz. Arys stansasynan ótemiz... » depti. Qystyń qaqaǵan aıazynda 5 jasar Maratjanymdy jetelep, Arys stansasyna jettim. Soǵys kezinde tıip turǵan Arysqa jetýdiń azabyn aıtsańshy?! Ár eshalonǵa júgiremin. Aıaz qaryp barady. Maratjanym úsip qalmasyn dep, stansa kúzetshisi ózbek shalǵa jalynyp júrip kishkentaı kúrkeshesine otyrǵyzyp qoıdym. Sapyrylysqan adamdardyń arasynda poıyzdy kúte-kúte aıazdan tońǵan soń, jylynýǵa kúrkeshege kirdim. Jyly jerde qalǵyp ketsem kerek, eshalonnyń kelgenin estimeı qalyppyn. О́zbek shal oıatqan soń, Maratymdy kótergen kúıi perronǵa qaraı júgirdim. Halelim aınalaǵa alaqtap, meni izdep tur eken. Qushaqtasyp, esen-saý aıtysyp úlgerdik. Buıryq berilip, soldattar vagondarǵa sekirip minip jatty. Maratymdy súırelep, poıyzdyń sońynan júgirdim. Sońǵy kezdesýimiz eken. 1943 jyly qaraly habar jetti. Kóp uzamaı lengerlik Sultan degen jigitten shaqyrý aldym. Halelge oq tıgen sátte qasynda bolypty. Bolǵan oqıǵany aıtyp, qolyma Halelimniń partbıleti men menen alǵan hattaryn qaıtardy. Oq júregine tıgen eken. Partbıletin oq tesipti...», deıtin.
Teatr ónerine sýsyndap úlgermegen qyrshyn ǵumyr Ýkraına jerindegi Harkov mańaıynda bolǵan qandy qyrǵyn shaıqasta kóz jumdy. О́tkendi ne úshin eske alyp otyrmyz? Qazir Qudaıǵa shúkir, ómir – tynysh. Ol kez ben búgindi qalaı salystyrasyń. Adam aldyna maqsat qoısa, muratyna jetýine kedergi bolyp jatqan qazir eshteńe joq. Keıde sál nársege janymyz qınalǵan sátte esime surapyl maıdanda úmit gúlderi úzilgen sol aǵalarymyzdyń erlik isteri túsetini bar. Bizder, beıbit zaman adamdary ótkenimizdi, tarıhymyzdy, eli úshin, jeri úshin qurban bolǵan asyl uldarymyzdy, ózimizge deıingi urpaqty umytpaı, árdaıym este saqtaı bilýimiz kerek. Shymkent qazaq teatrynyń qalyptasýyna, órkendeýine úles qosqan sol qaıran, Halel aǵamyzdyń týǵanyna bıyl 110 jyl tolady eken. Iá... О́tkender izi óshpeıdi. Deımiz-aý. Biraq osy jurt búgin Haleldi bile me eken?!
Saıa QASYMBEK,
J.Shanın atyndaǵy akademııalyq qazaq drama teatry ádebıet bóliminiń meńgerýshisi
