Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Menshik nysandary týraly mańyzdy usynys
Qazir elimiz saıası jańǵyrýdyń jańa kezeńine qadam basyp otyr. Sondyqtan sheshim qabyldaýda salǵyrttyqqa salynýǵa bolmaıdy. Muny Ulttyq quryltaıda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev ta erekshe atap ótti. Osynaý aıryqsha mıssııany arqalaǵan komıssııa myńdaǵan azamattan túsken ótinishti eskerýsiz qaldyryp jatqan joq. Jańa Ata zańǵa usynylǵan árbir tujyrym Konstıtýsııalyq komıssııada qyzý talqylaýdan ótip, ashyq qoǵamdyq baǵalaýmen súıemeldengenin keshegi otyrysta saıasattanýshy Marat Shıbutov basa aıtty.
Al Májilis depýtaty Azat Perýashev Ata zań jobasynda menshik nysandarynyń konstıtýsııalyq anyqtamasyn keńeıtýdi jáne olardyń teń qorǵalýyn bekitýdi usyndy. Onyń aıtýynsha, ınvestısııalyq tartymdylyq pen jaıly bıznes klımat úshin kez kelgen ekonomıkadaǵy menshik ınstıtýtynyń mártebesi asa mańyzdy ról atqarady. Osy turǵyda qoldanystaǵy Konstıtýsııada menshiktiń tek eki túri kózdelgen – memlekettik jáne jekemenshik. Al zamanaýı ekonomıster keminde 5-6 túrli menshik túrin bólip kórsetedi.
«Fınlıandııa, Lıtva, Latvııa, Ázerbaıjan men basqa da elderde memlekettik jáne jekemenshikpen qatar, konstıtýsııalarynda mýnısıpaldyq menshik túri kórsetilgen. Qytaı, Brazılııa, Úndistan konstıtýsııalarynda olarǵa kooperatıvtik menshik qosylǵan. Birqatar elde ekonomıkany ártaraptandyrýdy yntalandyrý maqsatynda menshik túrleriniń tizbesi múldem shektelmegen», deı kele Májilistegi «Aq jol» partııasy fraksııasynyń jetekshisi jańa Konstıtýsııadaǵy 8-baptyń 1-tarmaǵyna ózgeris engizýdi usyndy.
Bul – «Qazaqstan Respýblıkasynda menshiktiń barlyq nysandary tanylady, kepildendiriledi jáne teń dárejede qorǵalady» degen norma.
«Ol tek memlekettik jáne jeke menshikti ǵana emes, ekonomıkany ártaraptandyrý jáne ult ál-aýqatynyń ósýin qamtamasyz etý maqsatynda bıznestiń, qoǵamnyń jáne memlekettiń resýrstary men múmkindikterin ekonomıkalyq aınalymǵa keńinen tartý múmkindigin ashatyn jáne qorǵaýdy bildiretin barlyq basqa da yqtımal nysandardy qoldaýdy bildiredi», dedi A.Perýashev.
Adam men azamattyq quqyqtyń arajigi
«Narhoz ýnıversıteti» KeAQ professory Vıktor Malınovskıı jeke tulǵanyń quqyqtyq mártebesine arnalǵan jańa Ata zań jobasynyń 14-baby boıynsha pikir bildirip, birqatar mańyzdy túzetýge nazar aýdardy.
«Birinshiden, baptaǵy 14-baptyń 2-tarmaǵyn adamnyń quqyǵy men erkindigi Qazaqstan Respýblıkasynda qoldanystaǵy quqyqtyń máni men mazmunyn, qoldaný tártibin aıqyndaıtyny týraly erejemen tolyqtyrý asa mańyzdy. Konstıtýsııada jarııa etilgen adamnyń, azamattyń quqyqtary men erkindigi zań shyǵarýshy, atqarýshy organdar men sot bıliginiń kez kelgen zańyn, zańǵa baǵynysty, normatıvtik jáne basqa da quqyqtyq aktisin qabyldaýǵa negiz qalaýshy krıterıı jáne maqsat bolýǵa tıis. Bul jerde adamnyń quqyqtary men erkindiginiń memlekettik basqarý, norma shyǵarý, quqyq paıdalaný salalarynda, sondaı-aq, memlekettiń quqyq qorǵaý qyzmetindegi basymdyǵyn aıtý oryndy jáne jol beriledi», dedi ǵalym.
Zańger jobadaǵy 14-baptyń 3-tarmaǵyna Qazaqstan Respýblıkasy azamatynyń quqyqtary men mindetterin tikeleı jáne ekiushty etpeı bekitý kerektigin aıtady. Sondaı-aq ol Qazaqstan azamattaryna júkteletin mindetterdiń aıasyna toqtaldy.
«Adam quqyqtary árbir tulǵaǵa týǵannan beriletin, eshbir jaǵdaıǵa táýelsiz eń joǵary konstıtýsııalyq qundylyq bolsa, al azamattyq quqyqtar adamǵa tek onyń azamattyq mártebesine baılanysty ǵana tıesili ári onyń memlekettiń saıası qaýymdastyǵynyń múshesi retindegi aıryqsha quqyqtyq mártebesin bildiredi. Ondaı quqyqtarǵa bárinen buryn saıası quqyqtar men Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattyǵy bolǵan jaǵdaıda ǵana iske asyra alatyn ózge de quqyqtar men zańdyq múddeler jatady. Sáıkesinshe, azamattyq tek azamattyq quqyqtardy ǵana berip qoımaıdy, sonymen qatar Konstıtýsııalyq mindetter de júkteıdi. Ol mindetter basqa tulǵalarmen teń kólemde júktelmeıdi. Ondaı mindetterdiń sanatyna Qazaqstan Respýblıkasyn qorǵaý, áskerı borysh óteý, tarıhı-mádenı murany saqtaýda qamqorlyq tanytý, tabıǵatty qorǵaý jáne tabıǵı baılyqtarǵa uqyppen qaraý sııaqty tikeleı Konstıtýsııa men zańdardan týyndaıtyn mindetter jatady», dedi professor.
Otyrysta Zańnama jáne quqyqtyq aqparat ınstıtýtynyń dırektory Indıra Áýbákirova sheteldikter men azamattyǵy joq adamdar keıbir quqyqtardy el azamattarymen teń dárejede paıdalana alatynyn jetkizdi. Áıtse de mundaı quqyqtar avtomatty túrde emes, tek zańda tikeleı kózdelgen jaǵdaılarda beriletinin eskertti.
«Konstıtýsııa bul suraqqa anyq ári túsinikti jaýap beredi: ıá, biraq tikeleı zańmen kózdelgen jaǵdaıda ǵana paıdalana alady. Iаǵnı sheteldikter men azamattyǵy joq adamdardyń quqyqtary avtomatty túrde týyndamaıdy, Quryltaı kópshilik daýyspen tıisti zań qabyldaǵan jaǵdaıda ǵana paıda bolady. Ol zańda bul quqyqtardyń kólemi, olardy paıdalaný sharttary, sondaı-aq osy quqyq ıelerine qatysty ózge tulǵalar men memlekettiń mindetteri naqty aıqyndalýy qajet. Bul – memlekettik múddelerdi de, azamattardy da jáne quqyqtyq júıeniń ózin de qorǵaıtyn adal ári ashyq tásil», dep atap ótti komıssııa múshesi.
Túrli kózqaras – tabıǵı zańdylyq
Májilis depýtaty Murat Ábenov qoǵamdaǵy barlyq usynysty qosa alǵanda, ózgerister Konstıtýsııa jobasynyń 1 paıyzyna da jetpeıtinin málimdedi.
«Ata zań jobasy jarııalanǵan sátten bastap ol 95 baptan, 320 tarmaqtan turady. Sonyń ishinde nebári 3-4 bap boıynsha ǵana qyzý pikirtalas júrip jatyr. Qalǵan normalarǵa azamattar tarapynan qoldaý bar. Naqtyraq aıtqanda, 5-baptyń 6-tarmaǵy – jekelegen óńirleriniń ekonomıkasyn qarqyndy damytýyna qatysty, 9-baptyń 2-tarmaǵy – til máselesi, 23-bap – sóz bostandyǵy, 62-bap – quryltaıdyń taratylýyna baılanysty usynystar túsýde. Bul – mańyzdy máseleler. Azamattar pikir bildirgen soń, biz jaýapkershilikti tereń sezinemiz. qoǵam jobadaǵy 320 tarmaqtyń 317-sin tolyq qoldap otyr. Bul Konstıtýsııa jobasynyń 99 paıyzyn halyq qoldaıdy degen sóz», dedi ol.
О́z kezeginde Májilis depýtaty, «Ardagerler uıymy» respýblıkalyq qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy Baqtyqoja Izmuhambetov preambýlada árbir azamatqa jalaqy men zeınetaqynyń eń tómen mólsherine, jasyna, naýqastanýyna nemese múgedektigine baılanysty áleýmettik qamsyzdandyrýǵa tikeleı kepildik berilgenin, sonymen qatar memleket áleýmettik qamsyzdandyrýdyń jáne qaıyrymdylyqtyń túrli nysandaryn damytýǵa járdemdesý mindetin alyp otyrǵanyn aıtty.
«Bul egde jastaǵy adamdar úshin qosymsha qaýipsizdik beredi. Jańa Konstıtýsııa jobasy azamattardyń jeke qarajaty men ómirin qorǵaýdy da kúsheıtedi. Memleket bank salymdardyń, jınaqtardyń saqtalýyna jáne qarjylyq operasııalardyń qupııa bolýyna kepildik beredi. Sondaı-aq el ardagerleri 3-bapta joǵary ekologııalyq mádenıetti qalyptastyrý, tabıǵatqa uqypty qaraý qaǵıdatynyń alǵash ret konstıtýsııalyq deńgeıde bekitilgenine de rıza», degen B.Izmuhambetov ardagerler qaýymy osy ázirlengen Konstıtýsııa jobasyn qoldaıtynyn jetkizdi.
Eńbek adamy – memleketshil
Kásipodaqtar federasııasynyń tóraǵasy Satybaldy Dáýletalın Ata zań jobasy áý bastan-aq onyń qoǵamǵa jáne árbir azamattyń ómirine uzaqmerzimdi áseri eskerile otyryp ázirlengenin alǵa tartty. Onyń aıtýynsha, óńirlerde jáne eńbek ujymdarynda ótken talqylaýlar barysynda adal eńbek etip júrgen adamdardyń kúndelikti ómirine tikeleı qatysty máseleler kóterilgen.
«Kásipodaqtar federasııasy jańa Konstıtýsııa jobasyn qoldady. Sebebi ol kóp jaǵdaıda biz eńbek adamdarynan estip otyrǵan oı-pikirlermen sáıkes keldi. Mańyzdy baǵyt – yntymaqtastyq qaǵıdaty. Bul – memleket, bıznes jáne eńbek arasyndaǵy yntymaqtastyq. Táýekeldi jumyskerdiń moınyna ile salý emes. Birjaqty jaýapkershilik te emes. Bul – memleket belsendi qatysýshy bola otyryp, adamdardyń turmys jaǵdaıyna jaýapkershilik alatyn múddelerdiń ádil teńgerimi. Jumysshy úshin bul – eń aldymen, erteńgi kúnge degen senim. Memleket endi sandar men esepterdiń aınalasynda emes, eńbek etip, ónim óndiretin, elimizdiń turaqtylyǵyn qamtamasyz etetin adamdar aınalasynda qurylady. Munda ol óziniń naǵyz shynaıy mánine qaıta oralady», dedi S.Dáýletalın.
Aıta keteıik, volonterlik qyzmet konstıtýsııalyq deńgeıde bekitiledi. Konstıtýsııalyq sot tóraǵasynyń orynbasary Baqyt Nurmuhanov qoldanystaǵy «Volonterlik qyzmet týraly» zańdy jáne qoǵamnyń damýy men qorshaǵan ortany qorǵaýdaǵy volonterliktiń mańyzyn eskere otyryp, olar qoldaý tapqanyna nazar aýdardy.
«31-baptyń 2-tarmaǵynda Qazaqstan Respýblıkasynda erikti áleýmettik saqtandyrý, áleýmettik qamsyzdandyrýdyń ózge de nysandaryn qurý, volonterlik qyzmet jáne qaıyrymdylyqtyń yntalandyrylatyny jóninde tolyqtyrý engizildi. Bul ıdeıany iske asyrý jańa Konstıtýsııa jobasynyń basqa erejelerin úılesimdi túrde tolyqtyrylady. Atap aıtqanda, preambýla men Qazaqstan Respýblıkasynyń túbegeıli qaǵıdattaryn, onyń ishinde jaýapty jáne jasampaz patrıotızm ıdeıalaryn ilgeriletý, eńbekqorlyq qundylyqtaryn bekitý jáne taǵy basqa», dedi B.Nurmuhanov.
Qorytyndylasaq, jıynda aıtylǵan bastamalardyń bári ázirge tek usynys. Al túpkilikti sheshim jalpyhalyqtyq referendýmda kópshilik daýyspen qabyldanady.
