Sol áriptesterdiń qaı-qaısysy jóninde de arnaıy toqtap, memlekettik tilimizdiń qalyptasýyna qosqan úlesin jeke dara sóz etýge bolar edi. Amandyq bolsa ondaı da múmkindikter týar. Bul jolǵy áńgime Kemeıdolla Tóleýbaı týraly bolmaq.
Bul kisiniń ómir joly tilim, elim, jerim dep emirengen ár qazaqqa úlgi bolarlyq jol. Aqtóbe oblysynyń qazirgi Shalqar aýdanynyń №7 aýylynda Uly Borsyq qum óńirinde dúnıege kelgen Kemeıdolla Tóleýbaıuly aǵamyz júrip ótken jol, ásirese til kúresiniń san qıly súrleýinen birge ótken bizder, áriptester úshin asa mańyzdy. Sodan bergi 90 jyldyń eki otyzyn el eńsesin kótergen eńbekpen ótkizgen Kemekeńniń zamandastarynyń báriniń de basynan ótken qıyn joldar meni de ár alýan oıǵa qaldyrdy. Ol bes jasynda ákeden aıyrylady. Ákesi azdaǵan sharýasy bar eńbek adamy bolǵan eken. Kúnkóristiń qamymen 5 túıesimen bireýlerdiń aqylymen Qaraqalpaqstanǵa bara jatqan jolda Shalqarǵa toqtap túneıdi. Túnde úmit artqan túıeleri urlanady. Tirshilik qamy qapalandyrǵan Tóleýbaı jaıaý jalpy úsh kún júrip, úıine áreń jetedi de tósek tartyp jatyp qalady. Sodan ońala almaıdy. Qapalyqpen ómirden ótken ákesiniń sol bir sáti 5 jasar Kemeıdollanyń esinde máńgige qaldy.
Bala kezinen eńbekpen shyńdalǵan Kemekeń bilimge umtylyp zań qyzmetkeri bolýdy ańsaıdy. Tyrmysyp júrip Almatydaǵy zań ınstıtýtyna túsip, ony úzdik bitiredi (1948-1952 jj.). Buǵan deıin ujymshardyń túrli sharýashylyq jumystaryna aralasady.
Al 1952-1954 jyldar aralyǵynda Almatyda QazKSR Memlekettik qaýipsizdik mınıstrliginiń Sot májilisi hatshysy, 1954-1955 jyldar Aqtóbe oblysy Novoreseı (qazirgi Hromtaý) aýdandyq prokýratýranyń halyq tergeýshisi bolyp qyzmet etedi.
1955 jyly álemdik deńgeıdegi Don Hromken baıytý kombınatyndaǵy qylmystyq isterdi durys jáne sheber júrgizgeni úshin KSRO Bas prokýrory Rýdenkodan alǵys alǵan. Osyǵan oraı ony QazKSR Memlekettik qaýipsizdik mınıstrligi Aqtóbe oblystyq basqarmasyna qyzmetke shaqyrǵan tusta Novoreseı aýdandyq partııa komıteti jibermeı aýdandyq komıtetine alyp qalady.
Mine, osy kezeńnen bastap K.Tóleýbaıulynyń partııa, keńes qyzmetindegi belsendi de bedeldi isteri bastalady. Aýdandyq partııa komıtetteriniń bólim bastyǵy, aýdandyq keńes tóraǵasy, aýdandyq partııa komıtetteriniń birinshi hatshysy. Bul kezeńniń bári eńbekpen shyńdalý mektebi bolatyn. Ol osylaı uıymdastyrý qabiletin shyńdaı tústi.
Kemeıdolla Tóleýbaıulynyń naǵyz sanaly ómiriniń kúreske toly maǵynaly sátteri táýelsizdiktiń araıly tańy atyp kele jatqan 80-jyldardyń ekinshi jartysyna tikeleı baılanysty. Bul tusta búkil qazaq jurtshylyǵynyń sanaly azamattary óz ultynyń tili men eliniń táýelsizdigi týraly tolǵanyp turǵan bolatyn. Barlyq bas qosýlarda qazaq tiliniń memlekettik mártebesi týraly pikirtalas júrip jatty. Qazaq tili memlekettik til bolýy kerektigi týraly radıolar saırap, telehabarlar sóıleı bastady. Sóıtip 1989 jyly 21 sentıabr kúni Qazaq KSR-niń Tilder týraly Zańy qabyldandy. Onda qazaq tili memlekettik til mártebesin ıelendi. Jyldar boıy osy máseleni qozǵap kele jatqan Á.Qaıdardyń bastaýymen dál osy jyly bir aıdan soń halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamy quryldy. Bul buqaralyq uıym ile-shala óziniń barlyq jergilikti uıymdaryn qura bastady. Sondaı alǵashqy oblystyń biri Aqtóbe oblystyq qazaq tili uıymy 1990 jyly quryldy. Onyń basynda oqý-aǵartý isiniń maıtalmany, qoǵam qaıratkeri Muhtar Aryn turdy. Ol bul óte mańyzdy sharýany alyp júre alatyn isker, tájirıbeli azamattardy jınaı bastady. «Izdegenge suraǵan» dál osy tusta K.Tóleýbaı oblystyq uıymnyń jaýapty hatshylyǵyna keldi. 5 jyldaı ýaqytta búkil oblystaǵy órtenip turǵan máseleni asa uıymshyldyqpen M.Aryn, N.Qarbalauly, A.Aıtaly, A.Idosh, K.Tóleýbaıuly úıirip áketti. Sóıtip aldyńǵy qatarly, belsendi uıym qataryna shyqty.
Oblystaǵy qazaq mektepteriniń ahýaly, memlekettik mekemelerdegi isqaǵazdarynyń jaıy oblystyq uıymnyń únemi nazarynda boldy. Bes jyl boıy qoǵamnyń jaýapty hatshysy qyzmetin atqarǵan K.Tóleýbaıuly oblystyń barlyq aımaǵyn aralap, aýdan, aýyldardaǵy memlekettik til máselesin túbegeıli qadaǵalap, únemi másele kóterýmen boldy. Kemekeńniń uıymdastyrýshylyq, iskerlik qabiletin baǵalap, oblys jurtshylyǵy ony 1995 jyly qazan aıynyń 1-de oblystyq uıymnyń tóraǵasy etip saılady. Mine, osy kúnnen bastap ol respýblıka deńgeıinde kóterilip jatqan is-sharalardyń bir de birinen qalys qalmaı, belsendi aralasady. Qaıratkerlik dárejesine deıin kóteriledi. Aqtóbe oblystyq uıymy shyn máninde memlekettik til mártebesin saýatty júrgize alatyn uıymǵa aınaldy.
Aqtóbe oblystyq uıymymen birge K.Tóleýbaıuly da ósti. Ol halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń óte bedeldi de belsendi qaıratkerine, keńesshi aqsaqaldarynyń birine aınaldy.
Kemekeń tilge baılanysty máseleniń qandaıynda da pikirin ashyq aıta biletin ótkir adam edi. Qazaqstan Konstıtýsııasynyń jobasy talqylanyp jatqan kezeńi bolatyn. 1995 jyly Premer-Mınıstrdiń orynbasary N.Sháıkenov baıandama jasady. Úkimettiń jumysshy tobynyń talqylaýy bolatyn. Soǵan qatysqan Kemekeń N.Sháıkenovke: «Memlekettik mártebesi bar qazaq tilimen qatar basqa tildiń resmı túrde teń qoldanylýy zańǵa qaıshy. Sondyqtan Konstıtýsııa jobasynyń 7-babynan «Gosýdarstvennyh organızasııah ı organah mestnyh samoýpravlenııah naravne s kazahskım ofısıalno ýpotreblıaetsıa rýsskıı ıazyk» degen sózderdi alyp tastaý kerek. Al orys tili týraly jazý óte qajet bolsa, onda «prı neobhodımostı narıadý s kazahskım ıazykom ofısıalno ýporteblıaetsıa ı rýsskıı ıazyk» degen usynys qoıady. Bul sol tustaǵy halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń da pikiri bolatyn. Biraq N.Sháıkenov buǵan jaýap bere almady. Jaýap bere almaıtyn da edi. 7-bap sol kúıinde qaldy. Osy baptyń ózgermegenine Kemekeń kúıinýmen dúnıeden ótti.
Ýaqyt netken júırik deseńshi. Qadirli Kemekeńniń, Kemeıdolla Tóleýbaıulynyń dúnıeden ótkeni kúni keshe sekildi edi. Sodan beri synaptaı syrǵyp talaı jyl da óte shyǵypty. Kún artynan kún ótip, ómir óz aǵysymen úzdiksiz zyrlaýda. Tirshilik zańy esh ózgermek emes. «Dıirmenniń tasyndaı dóńgelengen dúnıege» kim kelip, kim ketpedi deısiń. Abaı hákim aıtpaqshy, «Aldyńǵy tolqyn aǵalar, keıingi tolqyn iniler, kezekpenen óliner, baıaǵydaı kóriner». Áıtse de mynaý jaryq dúnıe esigin ashyp, tirshilik báıgesine qatysqan árbir pendeniń boıynda Jaratqan júktegen belgili bir amanaty jáne sony atqarýǵa jetkilikti qabilet-qarymy qosa bolatyny sózsiz. Sol amanatty der kezinde tanyp bilip, soǵan saı ómirin úılestire bilgen janda arman bar ma, sirá. О́lsheýli ómirdi mándi ótkizip, ózine tıesili amanatty adal atqaryp ketken jandardyń biri Kemeıdolla aqsaqal dep bilemin.
Kemekeń shırek ǵasyr boıy etene aralasqan, dámdes-tuzdas bolǵan, aǵaly-inili jandaı syrlasyp, syılasqan, kókiregine qazaqtyń qara sózi men aqyl-parasaty qatar uıalap, qazynaly qartqa aınalǵan, ózim erekshe qurmet tutatyn ardaqty da asyl aǵalarymnyń biri edi. Ol kisi ózi dúnıege kelip, tirshilik etken Aqtóbe óńirine ǵana emes, elimizdiń basqa óńirlerinde de tilge qyzmet etip júrgen jandar arasynda keńinen tanymal tulǵa bolatyn.
Kemekeńmen alǵash tanysqan kúnnen bastap biz bir-birimizdi burynnan biletin etjaqyn adamdardaı etene aralasyp kettik. Sózi men isi, aqyly men parasaty birdeı úılesken bul azamatpen aǵaly-inili baýyrlardaı syılas jandarǵa aınaldyq. Sońǵy shırek ǵasyr boıy qoǵamdyq ómirdiń qaınaǵan ortasynda únemi jolymyz toǵysyp, talaı is-sharalardy birlesip júzege asyrdyq. Jer-jerde, el-elde ótkizilip jatqan irgeli jıyndarǵa qatysý úshin biraz saparlas ta boldyq.
Kemekeńniń ómirden kórgeni de, kókiregine túıgeni de mol, kisilikti jan edi. О́zi de syılaı biletin, ózin de syılata biletin. Mamandyǵy zańger bolǵandyqtan ba, ol kisi óte qısyndy oılap, júıeli de sheshen sóıleıtin. Artyq ne kem túspeı, árbir sózin dálelmen, derekpen negizdep otyratyn. Sonymen qatar Kemekeń qazaqtyń eskilikti áńgimeleri men jón-joralǵysyn da meılinshe jetik biletin. Sóılep ketse sheshen, bastap ketse kósem edi. Bul qasıet, sirá, Kemekeńe túp atasy Móńke bıden darysa kerek. Sondyqtan da bolar, ol kisiniń paıymyna, aıtqan pikirine qara da, han da qulaq asyp, den qoıatyn. Al Tileý batyr, Móńke bı jóninde jazǵan eki kitap keler urpaqqa qaldyrǵan Kemekeńniń ósıetnamasy. Bul eki eńbek jóninde aıtylar áńgime alda.
Jalpy, qoǵamdyq ispen aınalysý, áleýmetti bir maqsat jolyna uıystyrý jáne oǵan únemi dem berip otyrý kez kelgen jannyń qolynan kele bermeıtin aýyr da abyroıly is. Mundaı halyqtyq iske bilim men bilikpen qosa jurtty sózine uıytyp, sońyna ilestire alatyndaı kóshbasshylyq qasıettiń de qajet ekendigi málim. Mine, osy qasıetterdiń barlyǵy da Kemekeńniń bir basynda jetip artylatyn. Ony árbir kezdesýde, suhbattasý barysynda baıqap júrdim.
Osy oraıda Kemekeńniń qaıratkerlik qyryn, azamattyq kelbetin, adamgershilik qasıetin ashýǵa septigi tıetin bir-eki sátti eske túsirgim kelip otyr.
Máselen, 1990 jyldary Aqtóbe qalasynda áýeli qazaq mektepterin ashý, sosyn onda qazaq balalaryn oqytý ol kezde tipti qıyn bolatyn. О́ıtkeni orystandyrý saıasatynyń barynsha dáýirlep turǵan kezeńi edi ǵoı. «Qazaq tili» qoǵamy jergilikti birlestikteriniń iskerlikpen ushtasqan saýatty is-áreketi qajet boldy. Aqtóbe bólimshesi osy deńgeıden kórine bildi. Dál osy kezeńde Aqtóbe qalasynda jańadan salynǵan orta mektep úıin paıdalanýǵa beretin ýaqyt jaqyndaıdy. Qoǵam qyzmetkerleri zerttep qarasa, qalada halyqtyń 80 paıyzdan astamy qazaqtar bolǵanmen, balalardyń 11,7 paıyzy ǵana qazaq tilinde oqıdy eken. Al qaladaǵy 34 mekteptiń 2-eýi ǵana qazaq mektebi. Kemekeńder osyny zertteı kele jańa ashylǵaly turǵan mektepti qazaq mektebi etkisi keledi, biraq oblystyq, qalalyq oqý bóliminiń bastyqtary oǵan kónbeıdi. Sondaǵy syltaý etetini mektep úıi 1296 oryndyq, al bul shaǵyn aýdanda 239 ǵana qazaq balasy bar degendi alǵa tartady. Bunyń baryp turǵan qysastyq ekenin sezgen Kemekeń (Kemeıdolla ol kezde qoǵamnyń jaýapty hatshysy bolatyn) oblystyq uıym tóraǵasy Aqtóbe pedagogıkalyq ınstıtýttyń rektory Muhtar Arynǵa bul jaǵdaıdy baıandap, balalar sanyn anyqtaý úshin bir top stýdent tobyn bólýdi ótinedi. Rektor 50 stýdent beredi. Sol stýdentter kómegimen shaǵyn aýdandaǵy 3000 úıdi túgel aralap, úı saıyn qazaq balalarynyń sanyn anyqtaıdy. Sóıtse shaǵyn aýdanda 1535 qazaq balasy bar bolyp shyǵady. Osyndaı naqty jumys nátıjesi oblys ákimine baıandalady. Shyndyq nátıjesinde jańa ǵımarat №21 qazaq mektebi bolyp ashylady. Oblystyq, qalalyq oqý bóliminiń alaqol basshylary oryndaryn bosatady. Bul is ózgelerge ónege boldy. Sol kúnnen bylaı qaraı Kemeıdolla aǵamyz oblystaǵy memlekettik tilge baılanysty máselelerdiń birde-birin eleýsiz qaldyrǵan emes. Qalalyq, aýdandyq uıymdardyń báriniń jumysyn aıryqsha sergektikpen qadaǵalap, jetekshilik jasap keldi.
Kemekeńniń taǵy bir atap aıtýǵa turarlyq qasıeti, óz kindiginen órbigen urpaǵynyń barlyǵyna qazaqy tárbıe bergendigi. Keńestik kezeńdegi qazaq zııalylarynyń kópshiligi zamanǵa siltep, ul-qyzyn oryssha oqytyp, ulttyq salt-dástúrden ajyrap qalǵany jasyryn emes. Bizdiń til maıdanyn ashyp, áli kúnge alysyp júrgenimiz de sonyń zardaby emes pe?! Mine, sol kezeńde de laýazymdy qyzmetter atqarsa da óz baǵytynan taımaı, azamattyq pozısııasyna beriktik tanytqan azamattar boldy. Solardyń biri bizdiń Kemekeń edi.
Kemekeń ultqa rııasyz qyzmet etýdiń, otbasynda jaqsy otaǵasy bolýdyń, ádemi qartaıýdyń, aqylman aqsaqaldyqtyń, salıqaly sarabdaldyqtyń, parasatty dilmarlyqtyń úzdik úlgisin kórsetip ketti. Abyz aqsaqaldyń osynaý asyl qasıetteri men ónegeli isteri óskeleń urpaqqa juǵysty bolsyn, al saýaby ahırette óz rýhyna azyq bolsyn deımiz.
Ol zaıyby Ajar Sársenqyzy ekeýi (2006 jyly 31 naýryzda qaıtys boldy) 3 ul, 4 qyz bala ósirip, bárin de ana tilin qadirleıtin azamat etip tárbıeledi. Bul kúnderi olardyń árqaısysy ómirden óz óristerin tapqan jandar.
О́mirzaq AITBAIULY,
halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń prezıdenti,
UǴA akademıgi, professor
