«Bilim – er azyǵy, er – el qazyǵy». Elbasy elimizdiń erteńi adam kapıtaly ekenine erekshe basymdyq berip otyr. Bul bilimdi tal besikten jer besikke deıin izdeýdi, ıaǵnı ómir boıy oqýdy qajet etedi. Biraq sheksiz oqý bolsa da, teksiz oqý joq. Qoǵamnyń ketigin taýyp, bir kirpishi bolyp qalaný, qorshaǵan ortańnan ornyńdy saılaý úshin de bir mamandyqqa quryq salyp ıgerý qajet. Bul rette qazaqstandyq jas býyn qaı mamandyqqa qushtar degen saýal týady. Árıne keıde qalaǵan mamandyqqa qol jetpeıdi nemese ata-ananyń aqylymen, tipti qurbylas qatarlarynyń yqpalymen de tańdaýyn ózgertip jatatyn jastar bar. Olardyń bári birdeı erteń enshilegen dıplomyn kádege jaratyp, tańdaǵan mamandyǵynyń eteginen ustaı bermeıdi. Bul tasqa jazǵanmen birdeı jastyq shaqta oqyǵan oqýdyń beker bolǵanyn bildirse, qartaıǵanda oqyǵan oqýy muzǵa jazǵandaı mıyna qonbaý qaýpi taǵy bar. Iаǵnı hákim Abaı aıtqandaı «qolyn mezgilinen kesh sermep» qalmaý úshin qareketke kóshken abzal. О́ıtkeni ómir tabaldyryǵynan attaǵan jastyń janyna jaqyn mamandyqqa er salýy erteńgi kúnge senimmen nyq qadam basýyna da alǵyshart bolary anyq.
Ulttyq testileý ortalyǵynyń málimeti boıynsha, bıyl 98 698 túlek UBT synaǵyna qatysty. Olardyń 75 prosentiniń testileýdi qazaq tilinde tapsyrýy qýantady, sebebi rııasyz ulttyq kadr osylardyń ortasynan ónedi. Synaq qorytyndysy boıynsha shekti deńgeıden 84 065 túlek, ıaǵnı 85,2 prosenti ótti. Endi bul bozbalalar men boıjetkender bilim granty baıqaýynda baq synaıdy. Ulttyq testileý ortalyǵynyń dırektory Ramazan Álimqulovtyń aıtýyna súıensek, aǵymdaǵy jyly «matematıka-fızıka» kombınasııasyn 26 359 adam tańdaǵan. Bul barlyq test tapsyrýshylardyń 26,7 prosentine teń. Al «hımııa-fızıka» pánderin tańdaǵan mektep bitirýshilerdiń úlesi 393 adamdy quraıdy. Iаǵnı bar-joǵy 0,4 prosentti kórsetip tur. Atalǵan pánder boıynsha testileýdiń shekti balyn jınaǵan talapkerler úshin osy jyly joǵary oqý ornyna túsý múmkindigi joǵary. О́ıtkeni Prezıdenttiń bes áleýmettik bastamasy aıasynda qosymsha 20 myń bilim granty bólingeni belgili. Bilim jáne ǵylym mınıstrligi onyń 16 myńy bakalavrǵa arnalatynyn, sonyń ishinde 11 myń oqý granty tehnıkalyq mamandyqtarǵa bólinetinin habarlaǵan bolatyn. Bul oraıda aqparattyq tehnologııalar, robot tehnıkasy men nanotehnologııalarǵa basymdyq berilip otyr. Iаǵnı bıylǵy talapkerler úshin keleshektiń kókjıegin kórýge memlekettiń ózi múmkindik jasap, qoldaý kórsetýde deýge bolady. Bul búgingi býynǵa zor jaýapkershilik júkteletinin baıqatady. Elbasynyń bıylǵy tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa aıasyndaǵy damýdyń jańa múmkindikterin saralaǵan Joldaýynda da jahan jurtynyń jańa baǵytyn tap basyp taldap, túsindirip berýi bolashaqqa qajetti mamandyqtardyń baǵdary ispetti áser qaldyrady.
Bir sát buǵan deıingi mamandyq tańdaýdyń tarıhyna kóz júgirtip kóreıikshi. Qazaq halqynyń ǵasyrlar boıǵy kásibi, tirshilik kózi ıakı mamandyǵy – mal sharýashylyǵy bolǵany belgili. Sondyqtan búkil ómir súrý pálsapasy tórt túlikke baılanysty órbidi. HIH ǵasyrda halyqty buratana retinde noqtalaǵan saıası kep jalpy buqara úshin tilmásh bolýdy, ıaǵnı orys tilin meńgerýdi alǵa shyǵardy. Muny sol zamandaǵy Abaı, Shoqan, Ybyraı sııaqty qazaqtyń uly aǵartýshylary da san qyrynan aıtty. Sonyń nátıjesinde qazaqtyń oqyǵandary kóbeıip, olar tarıhtyń aýmaly-tókpeli tusyndaǵy mıssııasyn laıyqty atqardy. Ilim men bilim orys jurtynda ekendigi HH ǵasyrda sosıalızm kóleńkesinde kúsheıtile nasıhattalyp, buıryq raıyndaǵy barlyq ákimshilik resýrs iske qosyldy. Degenmen, keńestik kezeńde Qazaqstanǵa qatysty tańylǵan agrarlyq saıasat ustanymy jalpy jurttyń negizinen mal dárigerligi men agronom mamandyǵyn oqyp-toqýyna keńinen jol ashty. Tipti ǵylymǵa bet alǵan jastardy da buryp ákelip mal sońyna salýǵa qumbyl syńarjaq bastamalar komsomol jastardyń urany boldy. Al táýelsizdik alǵan toqsanynshy jyldary qalyptasa bastaǵan naryqtyq qoǵam esep-qısapqa júırigin de, kóbeıtý kestesine joǵyn da qarjygerlikti, al gýmanıtarlyq salada zańgerlikti tańdaýyn sánge aınaldyrdy. Zardaby kóp kúttirmeı bilindi. Tabaqtaı dıplomy bar jumyssyzdar qatary tolyǵa tústi.
Álbette ár balanyń qabileti men biligi birdeı emes. Búginde osy turǵydaǵy saralaýǵa qaıta oralyp, Prezıdenttiń pármenimen memlekettiń alǵashqy mamandyqty tegin berý maqsatynda kásiptik tehnıkalyq bilim berýine jol ashyldy. Sol sııaqty joǵary oqý oryndaryndaǵy bakalavrlyq, magıstrlik, PhD doktorlyǵyna bólinetin memlekettik granttar sany da arta tústi. Bul óz kezeginde maman tapshylyǵyn joıýǵa múmkindik beredi, deıdi Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń ókilderi. Sarapshylar densaýlyq saqtaý, aýyl sharýashylyǵy, naqty ekonomıka salalarynda, óndiris oryndarynda tapshy mamandar qoǵamǵa belgili bolǵanymen, talapkerlerdiń tańdaýy kóp rette qarjy tabýǵa qolaıly mamandyqtarǵa oıysa beretinin aıtady. Aıtalyq, qazirgi kezde Astanadaǵy S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıtetinde de, Almatydaǵy Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetinde de stýdentterdiń deni – qyzdar. Al aýyl sharýashylyǵy mamandarynyń nápaqasy túzde. Bul memleket qarjysyna mamandyq alǵan jastardyń basym bóliginiń memlekettik tapsyrys aıasyndaǵy mindettemelerin oryndamaýyna negiz qalaıdy. Jalpy aýylsharýashylyq salasynda «Bolashaq» baǵdarlamasymen shet eldiń úzdik oqý oryndarynda bilimin jetildirý múmkindigi óte keń ekenin eskersek, el ekonomıkasynyń draıverine balanyp otyrǵan agroónerkásiptik keshenniń bilikti mamany bolýǵa da, jaqsy tabys tabýǵa da ábden bolady. Bul jaıt bilim granty kóp bólinetin bilim berý, densaýlyq saqtaý salasynyń mamandaryna da qatysty. Qoǵamdaǵy muǵalim men dárigerge qalyptasqan qasań kózqarastyń shyrmaýynan shyǵa almaǵandyqtan bilimdi talapkerler atalǵan salalardaǵy mamandyqqa qujat tapsyra bermeıdi. Bul úrdisti tejeý úshin búginde iri qalalar men oblys ortalyqtaryndaǵy jetekshi emdeý ortalyqtarynda gematolog, allergolog, balalar pedıatri sııaqty salalyq dárigerlerdiń qat ekenin aıtar edik. Al osy sanattaǵy sanaýly dárigerlerdiń qabyldaýyna jazylýshylar shekten tys bolǵandyqtan, bedeldi hám kommersııalyq medısınalyq ortalyqtar olarǵa joǵary jalaqy tóleıdi. Sondyqtan mamandyq tańdaýda suranysqa ıe mamandarǵa saraptama jasaı bilý, keleshektegi kókjıekti kórý bilýdiń mańyzy joǵary.
Sondaı-aq týabitti talant pen daryndy nemese belgili bir qyzyǵýshylyqqa qushtarlyq pen beıimdilikti de tunshyqtyrýǵa bolmaıdy. Bala kezden birge kele jatqan qasıet ómirlik azyq bolýy múmkin. Máselen, búkil álem kóz tigip otyrǵan búgingi elektromobılderdiń alǵashqy qozǵaltqyshyn qurastyrýshy – oqýshy. Keıinnen «Tesla» elektrokarynyń dvıgatelin jasaǵan amerıkalyq konstrýktor Djeı-bı Shtrobel 13 jasynda-aq jertóledegi hımııalyq zerthanasynda túrli tájirıbe jasap, qoqystan taýyp alǵan eski golf-karttyń elektrli motoryn qaıta qurastyryp shyǵady. Osylaısha hobbıin jetildire kele, energetıkalyq júıe men ınjenerlik jobalaýdy úılestirgen áıgili ınnovator-konstrýktorǵa aınaldy.
Árıne, Djeıms Ýatt XVIII ǵasyrdyń ortasynda bý mashınasyn oılap tapqannan bergi tehnologııanyń dúmpýi tek údeı túskenin eskersek, kez kelgen salada jańa tehnologııany meńgergen mamannyń básekelestik básinde upaıy túgel. Buǵan búgingi trendtegi sıfrly tehnologııalar boıynsha zamanaýı úrdisterdi, ozyq ǵylymı boljamdardy sıpattaıtyn hám taldaıtyn amerıkalyq jýrnalıster Erık Brınolfson men Endrıý Makafıdiń «Mashınanyń ekinshi dáýiri», Davostaǵy dúnıejúzilik ekonomıkalyq forýmnyń negizin salýshy ári jetekshisi Klaýs Shvabtyń «Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa» sııaqty eńbekteri men jahandyq ınnovasııalyq tehnologııalardy qurýshy Ilon Mask, Stıv Djobs, Djek Ma, Djeff Bezos, Larrı Peıdj sııaqty tanymal tulǵalar týraly iskerlik ádebıetterdi oqýshylar anyq kóz jetkize túsedi. Bul barlyq jumys ornyna aýqymdy múmkindiktermen qatar qaýip te týǵyzyp otyrǵan avtomattandyrý hám sıfrlandyrý dáýirinde kez kelgen jeke tulǵanyń jan-jaǵyndaǵy jedel ózgeristerdi túsinýi men túısinýi jáne tas-túıin daıar bolýy úshin ózin ózi damytýdyń alǵa shyqqanyn kórsetedi.
«Myń dildá – bilimdiniń jalǵyz sózi». Qysqasy, mamandyq tańdaýda qatelespegen jannyń qarýy osy támsil bolary anyq.
Dýman ANASh,
«Egemen Qazaqstan»
