Qultemir

Soǵan qaramastan sońǵy ýaqytta kitaphanaǵa bas suǵatyn otandastarymyzdyń sany kúrt kemi­gen. Sosıologtardyń júrgizgen zertteýine qa­raǵanda, qazaqstandyqtardyń jartysynan astamy kitap betin múlde ashpaıtyn kórinedi. Respondentterdiń kóbine detektıv, tarıhı jáne mahabbat jaıly romandardy oqıtyny, odan keıingi orynda iskerlik jáne klassıkalyq áde­bıetterdiń turǵany, al fantastıka, shetel ádebıeti, balalarǵa arnalǵan kitaptar men poezııany oqý deńgeıi syn kótermeıtin jaǵdaıda ekeni qynjyltpaı qoımaıdy.

Osydan biraz jyl burynǵy «KOMKON-2» Eý­razııa ortalyǵynyń zertteýine súıensek, 16 jas­tan asqan turǵyndardyń 32,9%-ti kitapqa qush­tarlyq tanytsa, onyń ózinde detektıv pen shytyrman oqıǵaly romandardy oqýdyń úles salmaǵy basqalarynan basym túsken. Kásibı ádebıetti oqyrmandardyń 25,0% tutynsa, joǵary deńgeıdegi keńestik jáne qazirgi kórkem shyǵarmalardy otan­dastarymyzdyń 5,0 % ǵana satyp alyp oqıtyny anyqtalǵan. Muny aıtyp otyrǵan sebebimiz, kitap oqyp, kóz maıyn taýysyp ne kerek, qajet aqparatty ınternetten alyp oqı salamyz deıtin enjarlyq psıhologııa­sy búginde tolǵaǵy pisken úlken máselege aınaldy. Mundaıda ǵalamtorǵa baılaný adamnyń oılaý qabiletin tejep, rýhanı mesheýlikke uryndyratynyn, júıke aýrýyna ákelip soqtyratynyn túsindirip, qaýipti «derttiń» aldyn alý jaǵyna bas qatyryp jat­qan ázirge eshkim joq.

Áleýmettik jelidegi keıbir jastardyń jazbalaryn oqyp otyrsańyz, jibergen qa­teleri kisi shoshytarlyq. Jappaı kópshilikti qaralaýdan aýlaqpyz, áıtse de oqýshylardyń basym bóligi kitaphananyń esigin ashpaı mektep bitirip jatatyny ras. Olardyń oqýǵa múldem zaýqynyń joqtyǵyn qoǵamdy ınternettiń jaýlap alýyna aýdaryp, jaýapkershilikten jaltaryp, ózimizdi aldaýsyratqanymyzben budan eshqandaı paıda joq. Ábdijámil Nurpeıisovtiń «Qan men ter» trılogııasyn kim jazǵan?» degen suraqqa M.Áýezov dep, al «Abaı jolynyń» avtory kim?» dese kúmiljip, ekran aldynda júrgizýshige kózin jypylyqtatqan boıjetkenniń beti búlk etpesten: «Abaıdyń ózi jazǵan bolýy kerek» deýi qarnyńdy ashtyryp qana qoımaı, yzańdy qaınatady. Olar mektepti qalaı bitirip júr? On bir jyl ne oqydy? Kim kináli? Muǵalim be, álde suraqtyń astyna jaýaptyń birneshe nusqasyn qatar usynatyn UBT ma?

Bárinen buryn qarapaıym nárseni bilmeı turǵany úshin ózderin kináli sezinbeıtin ózimshildigi men synı pikirge selt etpeıtini qorqytady. Muny oqytýdyń praktıkalyq jaǵyna jetkilikti kóńil bólinbeýden, ıaǵnı teorııalyq bilimdi tájirıbede qoldanýǵa mashyqtanýdyń álsizdigi saldarynan oryn alyp jatqan olqylyq dep túsindirgisi keletinder bar. Munan keıin qazirgi jastardan: «Abaı jolyn» oqydyń ba?» dep suraýdyń ózin bir túrli artyq sa­naısyń. Kompıýter men ınternetti asyqsha ıirgen búgingi zaman adamdarynyń bolashaǵy jarqyn, aldarynan araılap aq tań kútip tur degenge sodan keıin senip kór. Ádebıettegi keıipkerlermen shattana qýanyp, qaıǵyra muńaıyp, kórkem ádebıet oqý arqyly jetilgen urpaqtyń aýzynan shyqqan árbir áńgimeni tushynyp tyńdaı bergiń keledi. Sondaı aldyńǵy tolqyn aǵalarymyzdyń biri, belgili qalamger Kámel Júnistegi osy máselege oraı gazet betinde arnaıy maqala jazylýyn ótindi.

«Kitap oqý daǵdysynan aıyrylǵan borke­mik urpaqpen qaıda baryp ońamyz? Qazir telearnalardaǵy keıbir sapasyz baǵdarlamalar adamdardyń sanasyn ábden ýlap, ásirese sol­qyldaq jastardy rýhanı jutańdyqqa ushyratyp bitirdi. О́tken ǵasyrdyń jıyrmasynshy jylda­ryndaǵy saýatsyzdyqty joıý kúresinen qazirgi qarańǵylyqtyń kózin qurtý qıyn soǵyp tur-aý...» dep kúıinishin jetkizdi ardager.

Buryn, eger sen jazýshylardyń jańadan shyqqan kitaptaryn oqymasań, saýatyń nashar adam bolyp esepteletinsiń. Suraǵan jaǵdaıda týra jaýap taba almaı qalsań, uıattyń shoǵyna betińiz kúıetin. Burynǵylar jan baılyǵymen talasatyn, kim qansha kitap oqydy dep jarysatyn. Qazir kitapty jastyǵynyń astyna qoıyp oqıtyn, qoltyǵyna kitap qushaqtap, kitaphanaǵa baratyn kisi kemde-kem. Sonyń saldarynan jastar aýyzeki tilde mánerlep kórkem sóıleýge, oıyn shimirikpeı durys jetkizýge qabiletsiz. Kitapty kóp oqyǵan adamnyń oıy jorǵadaı jutynyp, sóılegen sózinen til saýattylyǵy menmundalap turmaı ma?! Sol sebepti Abaıdyń, Áýezovtiń kim ekenin bilmeıtin, kem degende eki-úsh shyǵarmasyn oqymaǵan balaǵa mektepte attestat bere salý, ótirik baǵa qoıý qanshalyqty durys degen másele oıǵa qaldyrady. Bilim baılyǵyna umtylystan góri qazirgi materıaldyq baılyqtyń, qyzyl-jasyl dúnıege kóz baılanýdyń alǵa ozyp turǵany ókintedi.

– Buryn jańa oqý jylynda muǵalim oqýshy­lardan: «Jazǵy demalysta qandaı kitap oqyp keldińder?» dep suraıtyn. Biz oqyǵan kitaby­myzdan alǵan áserimizdi baıandap beretinbiz. Qazir­gi oqýshylardan surasań ózińdi kelemejdep, kúledi. Kitap, gazet oqýdy eskiliktiń sarqyty sanaıdy, oqýǵa, bilim alýǵa zaýqy joq. «Internet turǵanda kitap ne kerek?» dep, aıdyń, kúnniń jaryǵynda adasqandardy kezdestirgen saıyn et júregiń qan jylaıdy. Balalarymyz meıirimsiz qultemirge aınalyp barady, – deıdi redaksııaǵa hat joldaǵan bir oqyrman. ...Orta eseppen alǵanda, adam mınýtyna 200-250 sóz, ıaǵnı 2 bet oqyp shyǵady eken. Al adamdardyń 5 prosenti óte baıaý oqıtyndyqtan olar mınýtyna 180-220 sózdi qamtyp úlgeredi. Tarıhta jyldam oqý qabiletine ıe tulǵalar az bolmaǵan dese-di. Sonyń biri, fransýzdyń ataqty jazýshysy Onore de Balzak 200 betten turatyn romandy jarty saǵatta oqyp tastaıtyn bolǵan. Balanyń bárine Balzaktaı bolý qaıda, biraq...