Olaı bolsa, osyndaı momaqan elde jantúrshigerlik qylmystardyń jıi-jıi oryn alýynyń syry nede? Kez kelgen qoǵamnyń qalypty damýy úshin onda qatań tártip ornaýy kerek. Bizde sol tártibińiz táltirektep tur. Ony túzeıin degen talpynys ta baıqalmaıdy. Bylaısha aıtqanda, áı deıtin áje, qoı deıtin qoja joq. Aram pıǵyldylar sony túsinip alǵan. Sondyqtan da qylmysqa áýestenýshilik kóbeıip barady. Áı, ne ister deısiń, tártip ornatatyn sheneýnikter óz sharýalarymen álek, biz de múmkindikti paıdalanyp qalaıyq deıdi. «Qazannan qaqpaq ketse ıtten uıat ketediniń» naǵyz ózi.
О́tken 2017 jyly Qazaqstanda 316,4 myń qylmys jasalypty. Bul odan on jyl burynǵy kórsetkishten 2,4 esege kóp eken. Eger málimetterge júginsek, 2011 jyldan bastap eldegi qylmystardyń qaýlap óse bastaǵanyn ańǵarýǵa bolady. Máselen 2010 jyly Qazaqstanda 100 myńnan sál asatyndaı qylmys jasalsa, 2011 jyly ol kórsetkish 200 myńǵa, 2012 jyly 300 myńǵa jetip, 2013-2015 jyldary 300 myńnan da asyp túsken.
Ár on myń adamǵa shaqqanda jasalatyn qylmystar sanymen eseptegende Almaty, Astana qalalary men Qostanaı oblysy eń krımınaldy óńirler bolyp sanalady eken. Máselen Almatyda 2017 jyly ár on myń adamǵa shaqqanda 359 qylmys jasalsa, Astanada – 331, Qostanaı oblysynda 202 qylmys jasalǵan.
Eger óńirler boıynsha qarastyrar bolsaq, ótken jyly Almaty qalasynda 63,7 myń qylmys jasalyp, ósim 22,6 paıyzdy qurǵan, ıaǵnı odan on jyl burynǵy kezeńmen salystyrsaq 4,3 esege ulǵaıǵan. О́tken jyly Astanada polıseıler tirkegen qylmystar sany 33,2 myńǵa jetip, sońǵy bes jyldaǵy ósim 46,2 paıyzdy quraǵan. Qylmystar az jasalady degen Mańǵystaý oblysynyń ózinde 6 myń qylmys oryn alyp, ósim 29,9 paıyz bolǵan. Jalpy, qylmystardyń jyldan jylǵa tómendeý kórsetkishi joqqa tán, biryńǵaı ósý ǵana bar. Biz keltirip otyrǵan málimetterdiń tek resmı túrde tirkelgen qylmystar sany ǵana ekenin de esten shyǵarmaǵan abzal. Shalǵaı eldi mekenderde oryn alyp jatatyn tóbelester men urlyqtar, basqa da usaq-túıek buzaqylyqtar, árıne, tirkelip jatqan joq. Osyndaıda qylmystardy izgilendirý olardyń sanyn azaıtady degen pikirge de kúmánmen qaraýǵa týra keledi.
О́tken jyly elimiz boıynsha 31,9 adamnyń sottalýy da biraz jaıdan habar berse kerek. Olardyń 443-i kámelet jasqa tolmaǵandar. Besikten belderi shyqpaı jatyp túrmege túsken mundaı jasóspirimderdiń bolashaq ómirleriniń qandaı bolaryn da eshkim boljap aıta almaıdy. Onyń ústine jappaı jaılaǵan jumyssyzdyq, jastar problemasynyń sheshim tappaýy HHI ǵasyr jetkinshekteriniń taǵdyrlaryn meıilinshe qıyndata túsýde. Sondyqtan da olar buryn-sońdy qulaq estip, kóz kórmegen qylmystarǵa barýǵa májbúr.
Keıde aýyzdyqtaý múmkin bolmaı bara jatqan qylmystar sanyna qarap otyryp, osy bizde polısııa jáne basqa da quqyq qorǵaý organdary bar ma ózi dep te oılap qalasyń. Biraq polısııa bar. Oǵan úr jańa avtokólikterge otyryp alyp qala kóshelerinde zymyrap júrgen polısııa qyzmetkerlerin kóre otyryp-aq kóz jetkizýge bolady. Olardyń ne tyndyryp júrgenderi, árıne, basqa másele.
Taıaýda Almatyda ataqty sportshy Denıs Tenniń kisi qolynan qaza tabý isi boıynsha qoǵamdyq keńes otyrysy ótipti. Ishki ister departamentindegi ahýal óte tómen. Eger Denıstiń ornynda basqa adam bolǵanda mundaı rezonans týmas edi. Zań qylmyskerlerge erkindik berip otyr. Polıseılerdiń kásibı deńgeıleri tómen, kadr tapshy degen sııaqty pikirler aıtylǵan sol jıynda. Oryndy pikir. Qoǵamdyq keńes múshesi Marat Shıbýtov 2017 jyly Almatyda 45 myń urlyq jasalǵanyn, sonyń tek 4 myńy ǵana sotqa jetip, qalǵandary sol kúıi ashylmaı qalǵanyn atap kórsetken. О́kinishke qaraı, bul elimizdiń barlyq óńirlerine tán qubylys desek, shyndyqtan onsha alys kete qoımaıtynymyz anyq.
Osydan jeti-segiz jyl buryn jumys babymen Qytaıda boldyq. Sóz oraıynda ázil-shyny aralas mynadaı yǵy-jyǵy halyqtyń ortasynda ómir súrý qıyn emes pe dep suradyq sol elde oqyp jatqan jerlesterimizden. Senesizder me, 20 mıllıon turǵyny bar (Qazaqstannyń halqynan kóp) qalada túnniń kez kelgen ýaqytynda japadan jalǵyz kóshede júre berýińe bolady, eshkim saǵan kelip tıispeıdi, dep jaýap berdi bir jerlesimiz. Bir kezderi úılerine qulyp salýdy da bilmeı, ashyq-shashyq ómir súrgen halyq búginde beıne-bir bes qarýyn asynyp kelip qalǵan jaýdan qorǵanǵandaı, páterlerine temir esikter ornatyp, terezelerin torlap aldy. Biraq ol da qazirgi zamannyń ákki úı tonaýshylaryna kedergi bolyp jatqan joq. Endi ne isteýimiz kerek?
Seıfolla ShAIYNǴAZY,
«Egemen Qazaqstan»
